مهر/ دیوار به دیوار یکی از مال های کرمان یکی از زیباترین کاروانسراهای تاریخی در حال خراب شدن می‌باشد و به محل تجمع معتادان و دپوی ضایعات تبدیل شده است.
در قلب بافت تاریخی کرمان، در بازار قلعه جایی که راسته بازار قلعه تاریخ کرمان را می‌شکافد و به چهارسوق می‌رسد، بنایی وجود دارد که روزگاری نه از زباله که از بوی خوش گِل رس و هنر کوزه‌گری لبریز بود.
این بنا که روزگاری نچندان دور محلی برای خرید و فروش و ساخت ظروف سفالی بود، اکنون اما تصویری از بی‌توجهی به یک میراث ملی در سایه ساخت بناهای جدید با معماری‌های غیر مانوس است.
این بنای قاجاری که در ۲۵ اردیبهشت ۱۳۸۰ با شماره ۳۸۶۲ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده، امروز نه محل داد و ستد کوزه و ظروف که پناهگاه معتادان، انبار زباله و نخاله‌های ساختمانی و محل تجمع اراذل و اوباش است.
دیوار به دیوار کاروانسرای کوزه‌گران یکی از مال‌های بزرگ کرمان بنا شده و هر روز هزاران کرمانی از آن بازدید می‌کنند، اما کاروانسرای کهن کوزه‌گران بازدیدکننده‌ای جز معتادان ندارد و حسرت مرمت و بازسازی این بنای زیبا بر دل مردم کرمان مانده است.
در حالی این بنای تاریخی که بدون شک یکی از زیباترین بناهای دو طبقه کهن کرمان است و از صدها ستون زیبا و حجره‌های ارزشمند تشکیل شده که یکی از مجموعه‌های متمول در حریم آن ساخت و ساز کرده است.
در کنار این پرسش که میراث فرهنگی کرمان چگونه مجوز این ساخت و ساز را داده است باید از مسئولان این مرکز تجاری این توقع را داشت که حداقل برای بازسازی کاروانسرای کوزه‌گران قدم بردارند و از ظرفیت گردشگری این بنا برای توسعه گردشگری استان استفاده شود.
پاردوکس از بی توجهی به بناهای تاریخی و مدرنیته
آنچه این وضعیت را به یک پارادوکس تلخ تبدیل می‌کند، همجواری این بنای فرسوده با یکی از بزرگ‌ترین مجتمع‌های تجاری و تفریحی مدرن کرمان است؛ مجموعه‌ای که با نورپردازی‌های چشمک‌زن و ویترین‌های براق خود، سیمای دیگری از شهر را به رخ می‌کشد.
فاصله میان این دو، نه چند متر که چند دهه است: از یک سو، سازهای که قرار بود با گردشگری و اقتصاد شهری پیوند بخورد و از سوی دیگر، بنایی که در سکوت شبانه، به محل تزریق و استعمال مواد مخدر تبدیل شده است.
در هر یک از حجره‌های این کاروانسرا، که نزدیک به ۵۰ حجره است، حجم انبوهی از وسایل استعمال مواد کشف شده و برخی حجره‌ها مملو از سرنگ شده است.
استاندار کرمان که از او به عنوان فردی که انتظار می رود در خصوص گردشگری و احیای بافت تاریخی شهر گام برمی دارند انتظار می رود با بازدید از این کاروانسرای تاریخی بعد از سال ها سکوت مسئولان کرمان زمینه احیای این بنای بی‌نظیر را فراهم کند.
ماجرا اما فراتر از رهاشدگی است. ساخت‌وسازهای عظیم در حریم این بنا، ضربه نهایی را وارد کرده است.
ریشه بخشی از این بن‌بست را باید در ساختار مالکیت جستجو کرد.
کاروانسرای کوزه‌گران مالکیت خصوصی دارد و همین موضوع، هرگونه اقدام یک‌طرفه از سوی میراث فرهنگی را با پیچیدگی مواجه کرده است.
مدیران میراث فرهنگی استان کرمان بارها اعلام کرده‌اند که به مالک تذکر داده‌اند تا نسبت به تعیین تکلیف و مرمت بنا اقدام کند، اما هزینه بالای مرمت و عدم همکاری، این هشدارها را به بن‌بست کشانده است.
در این میان، آنچه قربانی می‌شود، نه فقط یک بنای تاریخی، بلکه هویت تاریخی شهروندانی است که این اثر ملی به نام آنها ثبت شده است.
اما سوال دیگری که مطرح می شود نقش دستگاه های نظارتی در راستای تعیین تکلیف چنین بناهایی است.
کاروانسرای کوزه‌گران امروز به نمادی از یک معضل ساختاری در مدیریت میراث فرهنگی کرمان تبدیل شده است: چگونه می‌توان از یک سو، از ثبت جهانی بازار و توسعه گردشگری سخن گفت و از سوی دیگر، یکی از اجزای همین بازار تاریخی را به حال خود رها کرد تا زیر آوار زباله و بی‌تفاوتی مدفون شود؟
پاسخ به این پرسش، تعیین‌کننده سرنوشت نه فقط این کاروانسرا، بلکه اعتبار کل رویکرد استان کرمان به میراث فرهنگی خود است و تا زمانی که این پرسش بی‌پاسخ بماند، کاروانسرای کوزه‌گران، با دیوارهای ترک‌خورده و حجره‌های در حال تخریب، تصویری از رویکرد اشتباه دارد.
مسئولان به داد کاروانسرای کوزه‌گران برسند
امید ابراهیمی از جمله فعالان میراث فرهنگی در شهر کرمان است که از ساخت و سازهای نا مانوس در حاشیه بازار و بناهای تاریخی کرمان انتقاد دارد.
وی گفت: کاروانسرای کوزه‌گران یکی از بناهای ثبت ملی بازار کرمان است که از معماری بی نظیری برخوردار است که بر اثر مداخلات صورت گرفته دچار خسارت های جدی شده است.
وی بر لزوم مرمت بازار کوزه‌گران تاکید کرد و افزود: برخی از ستون های این کاروانسرا تخریب شده و یا شکست خورده است و باید برای حفاظت و نگهداری از این بنا اقدام شود.
ابراهیمی، ادامه داد: در شهرهای تاریخی چنین مکان‌هایی به مرکز جذب گردشگر تبدیل می شود و وضعیت کنونی این کاروانسرا اسفبار است.
بناهای ارزشمند تاریخی کرمان تعیین تکلیف شوند
سجاد پورثانی، یکی دیگر از پژوهشگران و فعالان میراث فرهنگی کرمان نیز با اشاره به وجود کاروانسراهای مختلف که در مالکیت بخش خصوصی هستند و درب آنها بسته است یا در حال تخریب هستند، گفت: مسئولان استان کرمان و دستگاه‌های نظارتی باید برای رفع بن بست مرمت این بناها چاره‌اندیشی کنند.
وی افزود: مالکیت خصوصی این مکان‌ها موجب شده این بناهای منحصر به فرد که گاه در کشور بی همتا هستند در معرض تخریب و فراموشی سپرده شوند.
پورثانی عنوان کرد: مسئولان استان کرمان باید برای مرمت و نگهداری از بناهای تاریخی کرمان کار عملیاتی و فوری انجام دهند و اجازه ندهند به سادگی داشته‌های تاریخی شهر کرمان خراب شوند.
استاندار کرمان ناجی بازار کرمان شود
حاج‌آقا رضا، ۷۸ ساله، بازاری قدیمی راسته قلعه محمود نیز در این خصوص هم‌صحبت شد.
وی که بیش از 6 دهه از عمر خود را در همین بازار گذرانده، با عصایی در دست و نگاهی که دیوارهای ترک‌خورده کاروانسرا را می‌کاود، گفت: من بچه که بودم، اینجا پر از صدای چرخ خیاطی لحاف‌دوزها بود. کوزه‌گران از سیرجان و بردسیر کوزه‌هایشان را می‌آوردند و در همین حجره‌ها می‌فروختند؛ حالا نگاه کنید، حجره‌ها را زباله پر کرده و بعضی‌هایشان زیر آوار مانده‌اند. این بنا با پول و هنر مردم همین شهر ساخته شده و ثبت ملی است.
وی ادامه داد: از استاندار کرمان خواهش می‌کنم شخصاً بیاید و از نزدیک ببیند که این بنا شناسنامه شهر ماست و اگر از دست برود، دیگر هیچ چیز جای آن را پر نمی‌کند.
وی گفت: ما از ایشان می‌خواهیم دستور دهد هرچه سریع تر برای نجات این کاروانسرا چاره‌ای اندیشیده شود.
حاجیه خانم زهرا، ۷۲ ساله نیز که ساکن محله قلعه است از مسئولان کرمان به خصوص استاندار کرمان می خواهد به داد بازار کرمان به خصوص راسته بازار قلعه برسد.
وی که سال‌ها در کوچه‌پس‌کوچه‌های محله قلعه زیسته و خاطراتش با رفت‌وآمد به بازار و این کاروانسرا گره خورده است، گفت: در جوانی، مادرم مرا برای خرید کوزه و ظرف سفالی به همین کاروانسرا می‌فرستاد؛ آن روزها اینجا بوی خاک رس و رنگ و نقش داشت، اما حالا وقتی از اینجا رد می‌شوم، دلم می‌گیرد و جای اینکه گردشگر بیاید و از هنر گذشتگان ما دیدن کند، جای معتاد و زباله شده است.
وی با تأکید بر اینکه شهروندان بارها از مسئولان خواسته‌اند به وضعیت این بنا رسیدگی شود، اما نتیجه‌ای نگرفته‌اند، افزود: از استاندار کرمان می‌خواهم به این مسئله ورود کند. ما می‌دانیم که ایشان در کارهای بزرگ در بخش بافت تاریخی یزد ید طولایی دارد ساماندهی بازار کرمان هم شدنی است.
این دو شهروند کرمانی ضمن قدردانی از توجه رسانه‌ها به این موضوع، تأکید کردند که نجات کاروانسرای کوزه‌گران، نه فقط یک اقدام مرمتی، بلکه گامی در جهت حفظ هویت تاریخی و فرهنگی کرمان است و انتظار دارند استاندار کرمان با ورود جدی به این پرونده، زمینه احیای این میراث ارزشمند را فراهم کند.
