برگزیده

مسیرهای جدید علیه محاصره دریایی

خراسان

بروزرسانی 1405/02/14 - 07:38

خراسان/با گشایش و توسعه ۶ مسیر ترانزیتی از پاکستان به ایران، محاصره دریایی آمریکا در تنگه هرمز با چالش روبه رو خواهد شد.

در حالی که ناوگان آمریکایی، تنگه هرمز و بنادر جنوبی ایران را هدف محاصره دریایی قرار داده و عبور و مرور کشتی های مرتبط با ایران را محدود کرده است، تهران توانسته مسیر جدیدی برای تنفس تجاری خود بگشاید. از مرز ریمدان در بلوچستان ایران تا بندر گوادر پاکستان، شریان تازه ای از تجارت در حال آغاز است که می تواند نه تنها جایگزین مسیرهای جنوبی نظیر بندر جبل علی امارات شود، بلکه توازن ژئو اقتصادی منطقه را نیز دگرگون خواهد کرد. رسانه های منطقه ای از این تحول با عنوان دورزدن محاصره دریایی ترامپ از راه خشکی یاد کرده اند. رخدادی که در بطن خود، پیام روشنی دارد: ایران هنوز به رغم فشارها، در جغرافیا قفل ناشدنی است.

کریدور ایران پاکستان؛ پاسخی به حصر دریایی
آغاز رسمی ترانزیت کالا از بنادر گوادر، کراچی و قاسم به مرزهای ریمدان و تفتان می تواند مسیر جدیدی برای تجارت ایران و پاکستان باشد.

دولت پاکستان در ابلاغیه ای با عنوان «فرمان ترانزیت کالا از طریق قلمرو پاکستان ۲۰۲۶» رسماً مجوز عبور کالاهای کشورهای ثالث به مقصد ایران را صادر کرده است. این فرمان بر پایه توافقنامه حمل و نقل سال ۲۰۰۸ میان دو کشور شکل گرفته است.
شش مسیر کلیدی زمینی که اکنون در حال توسعه است، می تواند گوادر را در فاصله چند ساعت از مرز ایران قرار دهد. مسیری که در صورت عملیاتی شدن، احتمالاً هزینه حمل و نقل را تا حدود قابل توجهی پایین آورده و جایگزین مناسبی برای بنادر جنوبی خواهد شد.
در میان این مسیرها، مسیر گوادر-گبد از اهمیت ویژه ای برخوردار است.
به نظر می رسد این مسیر نه فقط اقتصادی، بلکه راهبردی و سیاسی است؛ چراکه می تواند وابستگی ایران را از خطوط دریایی در خلیج فارس و تنگه هرمز به سمت مسیرهای زمینی و ترانزیتی تغییر دهد. البته باید توجه داشت که محدودیت‌های مالی و زمانی، ممکن است اجرای کامل این مسیر را با چالش‌هایی مواجه کند.
تغییر موازنه در تنگه هرمز و منطقه
محاصره دریایی آمریکا، تنها تنگه هرمز را هدف نگرفته است، بلکه ساختار تجارت منطقه را نیز تحت تاثیر قرار داده است. در این شرایط، تحرک‌های ایران در محورهای شرق و شمال، نیزمی‌تواند وجه تازه‌ای از قدرت تطبیق در برابر فشارهای خارجی را نشان دهد.
سعید لیلاز، اقتصاددان ایرانی، بر این باور است که: «حدود ۶۵ میلیارد دلار واردات سالانه، تنها ۲۰ میلیارد دلار از مسیر بنادر جنوبی انجام می‌شود. در صورت محدودیت، بخش عمده این کالاها می‌تواند از مسیرهای دیگر عبور کند.»
بدین ترتیب، حتی در صورت محدودیت کامل در بنادر جنوبی، مرزهای شمال و شرق ایران، همچنان می‌تواند به‌عنوان مسیرهای جایگزین عمل کند. این همان مفهومی است که تحلیلگران آن را «اثر چندمسیره جغرافیای ایران» می‌نامند.
گوادر؛ از بندر نظامی تا پل اقتصادی
بندر گوادر پاکستان که در گذشته بیشتر جنبه راهبردی و نظامی داشت، حالا می‌تواند نقش مهم‌تری در اقتصاد منطقه ایفا کند. فاصله ۸۹ کیلومتری این بندر تا مرز ایران، می‌تواند زمان حمل‌ونقل را به نحو چشمگیری کاهش دهد، در حدی که در صورت توسعه زیرساخت‌ها، می تواندتبدیل به مسیر اصلی ترانزیت شود. جام کمال خان، وزیر بازرگانی پاکستان، در گفت وگوهای خود اشاره کرده است که این تحول، می‌تواند نقش پاکستان را در ترانزیت منطقه‌ای تقویت کند. در همین حال، بیش از ۳۰۰۰ کانتینر که در بنادر جنوبی این کشور توقف داشتند، احتمالا از طریق مسیرهای زمینی جدید، به سمت ایران هدایت خواهند شد؛ البته، اجرای کامل این برنامه نیازمند زمان و سرمایه‌گذاری‌های بیشتر است.
ایران؛ محور بازطراحی تجارت آسیایی
کریدور تازه ایران–پاکستان، تنها یک مسیر باربری محدود نیست، بلکه جزئی از یک پروژه بزرگ‌تر برای بازطراحی نقشه تجارت در جنوب و غرب آسیاست. کالاهایی که از بنادر پاکستان بارگیری می‌شوند، پس از عبور از خاک ایران، می‌توانند به کشورهای آسیای میانه، قفقاز و شرق اروپا برسند. نمونه این کاربرد، عبور رسمی نخستین محموله گوشت منجمد از پاکستان به ازبکستان است که نشان می‌دهد این مسیر می‌تواند نقش مهمی در اتصال جنوب آسیا به قلب اوراسیا ایفا کند. برآوردها نشان می‌دهد این مسیر در صورت توسعه کامل، می‌تواند هزینه حمل‌ونقل را تا ۳۰ درصد کاهش دهد زمان انتقال را از ۲۰ روز به کمتر از ۱۲ روز برساند و ظرفیت جابه‌جایی کالا را تا حدود ۱۰ میلیون تُن در سال برساند این تحولات، می‌تواند جایگاه جایگزینی ایران در شبکه ترانزیت منطقه‌ای و جهانی را قوی‌تر کند.
نقش استراتژیک استان سیستان و بلوچستان
ایران برای بهره‌برداری از این فرصت، در حال توسعه زیرساخت‌های پایانه‌های ریمدان و میرجاوه است. پایانه‌های جدید، می‌توانند نقش مهمی در تسهیل ترانزیت و جلوگیری از فشار بیش‌ازحد بر بنادر جنوبی ایفا کنند.در عین حال، پروژه‌های مربوط به به سازی محور «سه‌راهی سرباز–ریمدان» و فعالیت بیشتر گمرکات، به کاهش زمان و هزینه‌ها کمک می‌کند، هرچند محدودیت‌های مالی و زمانی، ممکن است اجرای کامل این طرح‌ها را با چالش‌هایی مواجه کند.
پیوند گوادر و چابهار؛ راهبردی منطقه‌ای
تحلیلگران معتقدند موفقیت در این مسیر، نیازمند هم‌افزایی بین بنادر گوادر و چابهار است. اگرچه رقابت راهبردی میان این دو بندر مطرح است، اما بیشترین بهره‌برداری زمانی است که این دو به‌عنوان مکمل در نظام ترانزیت منطقه عمل کنند.در آن صورت، این مسیر در بلندمدت می‌تواند نقش کلیدی در توازن منطقه‌ای ایفا کند.
پیامدهای ژئو‌اکونومیک و دیپلماتیک
تحولات در مسیرهای ترانزیتی، فقط محدود به موضوع اقتصادی نیست و رویکردهای ژئوپلیتیکی را نیز تغییر می‌دهد. پاکستان، با رشد فعالیت‌های ترانزیتی، ضمن کاهش وابستگی به مسیر دریایی هند و چابهار، خود را در مدار جدیدی قرار می‌دهد و ایران، با بهره‌مندی از این مسیرها، در پی تقویت جایگاه ژئو‌اقتصادی خود است.
ارزش جغرافیا در معادلات جدید
در پایان، می‌توان گفت: محاصره دریایی آمریکا، ممکن است در کوتاه‌مدت بر تنگه هرمز تأثیر بگذارد، اما راه‌های جدید در حال ظهورند. مسیرهای زمینی و ترانزیتی، می‌توانند جایگزین‌های عملی برای مسیرهای دریایی باشند؛ هرچند، محدودیت‌های مالی و زمانی، نقش مهمی در سرعت و کیفیت توسعه این مسیرها بازی می‌کنند. ایران هنوز هم می‌تواند از تأثیر مشاهده‌ناپذیر در جغرافیای منطقه بهره‌برداری کند و با اتکا بر مسیرهای ترانزیتی مهم، استراتژی‌های جدیدی برای بازی در میدان بزرگ منطقه‌ای و جهانی تدارک ببیند.