تعادل/بازار ارتباطات ایران دیگر صرفاً در حال رشد نیست؛ بلکه در حال تغییر شکل است. آمارهای بهار ۱۴۰۵ نشان میدهد مرکز ثقل ارتباطات کشور بیش از گذشته به سمت شبکههای سیار حرکت کرده، در حالی که بخش ثابت با کاهش تعداد مشترکان و افت ضریب نفوذ مواجه است.
۱۷۴ میلیون اشتراک موبایل در برابر ۱۰،۴ میلیون پهنباند ثابت
بازار ارتباطات ایران دیگر صرفاً در حال رشد نیست؛ بلکه در حال تغییر شکل است. آمارهای بهار ۱۴۰۵ نشان میدهد مرکز ثقل ارتباطات کشور بیش از گذشته به سمت شبکههای سیار حرکت کرده، در حالی که بخش ثابت با کاهش تعداد مشترکان و افت ضریب نفوذ مواجه است. در یک سوی این بازار، تلفن همراه با بیش از ۱۷۴ میلیون اشتراک و ضریب نفوذ بالای ۲۰۰ درصد، عملاً به نقطهای رسیده که دیگر افزایش تعداد کاربران جدید نمیتواند موتور اصلی رشد آن باشد. در سوی دیگر، تلفن ثابت و بهویژه پهنباند ثابت، بخشی از مشترکان خود را از دست دادهاند؛ روندی که نشان میدهد تلفن همراه و اینترنت سیار به انتخاب اصلی بسیاری از کاربران برای برقراری ارتباط و دسترسی به اینترنت تبدیل شدهاند.
این تغییر در شرایطی رخ میدهد که کشور همزمان شاهد یکی از مهمترین پروژههای توسعه زیرساخت ارتباطی خود، یعنی گسترش فیبر نوری است. تعداد خانوارهای قرارگرفته در محدوده پوشش فیبر در بهار امسال از ۱۱ میلیون خانوار عبور کرده؛ رقمی که در مقایسه با سالهای گذشته از شتاب قابل توجه توسعه این زیرساخت حکایت دارد. با این حال، فاصله میان «پوشش» و «اتصال» همچنان یکی از چالشهای اصلی بازار است.
بخش قابل توجهی از خانوارهایی که امکان دسترسی به فیبر دارند، هنوز مشترک FTTH نشدهاند و در بازار پهنباند ثابت نیز فناوریهای قدیمیتر همچنان سهم غالب را در اختیار دارند. این وضعیت یک تناقض مهم را پیش روی سیاستگذاران قرار میدهد: چرا در شرایطی که ظرفیت و پوشش زیرساخت فیبر در حال افزایش است، تعداد مشترکان پهنباند ثابت کاهش مییابد؟ پاسخ را باید در مجموعهای از عوامل از جمله هزینه اتصال، کیفیت و سرعت خدمات، قیمت تجهیزات، جذابیت اینترنت همراه، الگوی مصرف کاربران و البته میزان واقعی توسعه شبکه فیبر جستوجو کرد.
از سوی دیگر، وابستگی روزافزون کاربران به اینترنت سیار، پرسشهایی درباره آینده شبکه ارتباطی کشور ایجاد میکند. آیا موبایل میتواند بهتنهایی پاسخگوی رشد مصرف داده و نیازهای اقتصاد دیجیتال باشد یا توسعه اینترنت ثابت پرسرعت ضرورتی اجتنابناپذیر است؟ آمارهای فصلنامه آماری شماره ۵۷ سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی، تصویری روشن از این گذار ارایه میدهد؛ تصویری که در آن موبایل همچنان میتازد، شبکه سنتی ثابت عقب مینشیند و فیبر نوری تلاش میکند جای خالی زیرساختهای قدیمی را پر کند.
کاهش ضریب نفوذ تلفن و اینترنت ثابت
تصویر آماری بازار ارتباطات ایران در بهار ۱۴۰۵ بیش از آنکه از رشد یکنواخت یک صنعت حکایت کند، جابهجایی تدریجی مرکز ثقل آن را نشان میدهد. دادههای شماره ۵۷ فصلنامه آماری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی بیانگر آن است که تعداد مشترکان تلفن همراه از ۱۶۴ میلیون عبور کرده و ضریب نفوذ آن به مرز ۲۰۰ درصد رسیده است. همزمان، تعداد مشترکان تلفن ثابت و پهنباند ثابت کاهش یافته و در سوی دیگر، پوشش شبکه فیبر نوری با عبور از ۱۱.۱ میلیون خانوار به بالاترین سطح ثبتشده در دوره مورد بررسی رسیده است. این ارقام سه روند متفاوت را کنار یکدیگر قرار میدهند. بر همین اساس، بازار موبایل همچنان در حال گسترش است، زیرساخت سنتی ثابت بخشی از پایگاه مشترکان خود را از دست میدهد و توسعه فیبر در لایه پوشش پیش میرود.
موبایل از مرز ۱۶۴ میلیون مشترک گذشت
بر اساس دادههای گزارش مذکور، در پایان بهار ۱۴۰۴، تعداد مشترکان تلفن همراه کشور به ۱۶۴ میلیون و ۱۹۲ هزار و ۲۴ مشترک رسیده است و این رقم در بهار ۱۴۰۵ حدود ۱۷۴ میلیون و ۳۵۵ هزار و ۱۵۶ اعلام شده و فصلنامه نرخ رشد را ۶.۱۹ درصد گزارش کرده است.
همزمان، ضریب نفوذ تلفن همراه از ۱۸۹.۶۸ درصد در بهار ۱۴۰۴ به ۲۰۰.۱۰ درصد در بهار ۱۴۰۵ رسیده و رشد ۵.۴۹ درصدی را ثبت کرده است. کنار هم قرار دادن این دو شاخص، سطح بلوغ بازار تلفن همراه ایران را آشکار میکند. ضریب نفوذ ۲۰۰.۱۰ درصدی به معنای وجود تقریباً دو اشتراک فعال به ازای هر نفر در محاسبات آماری رگولاتوری است. چنین سطحی بیانگر بازاری است که بخش عمده ظرفیت رشد آن از افزایش دسترسی اولیه عبور کرده و رشد باید از مسیرهایی مانند سیمکارتهای متعدد برای کاربران، اینترنت اشیا، خدمات داده و ارتقای نسل شبکه دنبال شود.
بازار پهنباند سیار نیز همین جهت را نشان میدهد. بر اساس دادههای گزارش، تعداد مشترکان این بخش از ۱۲۱ میلیون و ۲۴۸ هزار و ۴۷۰ در بهار ۱۴۰۴ به ۱۲۷ میلیون و ۶۶۳ هزار و ۵۵ در بهار ۱۴۰۵ رسیده است. رشد ۵.۲۹ درصدی مشترکان پهنباند سیار در بازاری با چنین مقیاسی، به معنای افزوده شدن بیش از شش میلیون اشتراک طی یک سال است. ضریب نفوذ پهنباند سیار نیز از ۱۴۰.۰۷ به ۱۴۶.۵۱ درصد افزایش یافته که فصلنامه برای آن رشد ۴.۶۰ درصدی را گزارش میکند.
کاهش چشمگیر ضریب نفوذ تلفن ثابت و پهنباند ثابت
با مرور دادههای فصلنامه، میتوان چنین برآورد کرد که جهت حرکت بازار ارتباطات در بخش ثابت متفاوت است. بر همین اساس، تعداد مشترکان تلفن ثابت از ۲۷ میلیون و ۹۷۳ هزار و ۸۶۵ در بهار ۱۴۰۴ به ۲۷ میلیون و ۴۸۱ هزار و ۹۵۷ در بهار ۱۴۰۵ کاهش یافته است. نرخ افت سالانه ۱.۷۶ درصد گزارش شده و ضریب نفوذ تلفن ثابت نیز از ۳۲.۳۲ به ۳۱.۵۴ درصد رسیده است. این کاهش در مقایسه با ابعاد بازار شدید به نظر نمیرسد، اما استمرار آن میتواند نشانه فرسایش تدریجی جایگاه تلفن ثابت در سبد ارتباطی خانوار باشد.
در ادامه، مرور وضعیت پهنباند ثابت از این منظر مهمتر است. دادههای گزارش نشان میدهند که تعداد مشترکان پهنباند ثابت طی یک سال از ۱۱ میلیون و ۲۶۹ هزار و ۵۷ به ۱۰ میلیون و ۴۷۰ هزار و ۹۱۲ کاهش یافته و افت ۷.۰۸ درصدی را ثبت کرده است. همچنین، ضریب نفوذ پهنباند ثابت نیز از ۱۳.۰۲ به ۱۲.۰۲ درصد رسیده که معادل کاهش ۷.۷۰ درصدی است. فاصله میان ضریب نفوذ ۱۴۶.۵۱ درصدی پهنباند سیار و ۱۲.۰۲ درصدی پهنباند ثابت یکی از مهمترین ویژگیهای ساختاری بازار ارتباطات ایران در این گزارش است. این شکاف نشان میدهد دسترسی اینترنتی کشور با وزن بسیار بالایی بر شبکههای سیار استوار شده است.
چنین الگویی اهمیت توسعه فیبر را دوچندان میکند، زیرا افزایش مصرف داده، خدمات ابری، ویدئوی باکیفیت، اقتصاد دیجیتال و کاربردهای سازمانی به زیرساخت ثابت پرظرفیت نیاز فزایندهای ایجاد میکنند.
۱۱،۱ میلیون خانوار در محدوده پوشش فیبر
مهمترین نشانه تغییر در بخش ثابت را باید در آمار فیبر نوری جستوجو کرد. بر همین مبنا، تعداد خانوارهای تحت پوشش شبکه فیبر نوری که امکان اتصال اماکن اداری، تجاری و مسکونی به بستر فیبر را دارند، در سهماهه نخست ۱۴۰۵ به ۱۱ میلیون و ۱۲۶ هزار و ۲۸۱ خانوار رسیده است. مسیر چندساله این شاخص شتاب توسعه را بهتر نشان میدهد. تعداد خانوارهای تحت پوشش در سهماهه چهارم ۱۴۰۲ حدود ۷.۰۷۹ میلیون بود. این رقم در سهماهه نخست ۱۴۰۳ به حدود ۸.۰۶۹ میلیون و در سهماهه نخست سال ۱۴۰۴ به ۸.۲۲۸ میلیون رسید. طی سال ۱۴۰۴ روند صعودی سرعت بیشتری گرفت و پوشش از حدود ۸.۷۹ میلیون در سهماهه دوم به ۹.۲۰۵ میلیون در سهماهه سوم و ۱۰.۷۳۴ میلیون در سهماهه چهارم رسید. بنابراین، میتوان چنین نتیجه گرفت که ثبت رقم ۱۱.۱۲۶ میلیون در بهار ۱۴۰۵ ادامه جهشی است که از نیمه دوم ۱۴۰۴ آشکارتر شده بود.
تداوم سلطه X-DSL در بازار پهنباند ثابت
ترکیب فناوریهای پهنباند ثابت مورد اشاره در شماره ۵۷ فصلنامه آماری سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی نشان میدهد زیرساخت قدیمی همچنان سهم مسلط بازار را در اختیار دارد. در بهار ۱۴۰۵، فناوری «X-DSL» حدود ۶۳ درصد مشترکان پهنباند ثابت را به خود اختصاص داده است. همچنین، «TD-LTE» با ۲۴ درصد در جایگاه دوم قرار دارد، «FTTH» حدود ۱۰ درصد بازار را در اختیار گرفته و سهم «WiFi» نزدیک به ۳ درصد است. این ترکیب یک نکته تعیینکننده را درباره پروژه فیبر آشکار میکند. گسترش محدوده پوشش به بیش از ۱۱ میلیون خانوار هنوز به فراگیری فیبر در بازار اشتراک پهنباند ثابت منجر نشده است. سهم ۱۰ درصدی «FTTH» در کنار سهم ۶۳ درصدی «X-DSL» بیانگر فاصله میان «امکان اتصال» و «اتصال بالفعل» محسوب میشود. از همین روی، به نظر میرسد که مرحله بعدی توسعه فیبر بیش از حفاری، کابلکشی و ایجاد پوشش به نرخ تبدیل خانوارهای تحت پوشش به مشترک متصل وابسته خواهد بود.
بازار پهنباند ثابت در میانه یک گذار فناورانه
بررسی روند اشتراکهای پهنباند ثابت از سال ۱۳۹۹ تا بهار ۱۴۰۵ یک دوگانگی معنادار را ثبت میکند. تعداد اشتراکها پس از دورهای از افزایش و تثبیت در محدوده نزدیک به ۱۰ میلیون، در مقطع اخیر کاهش یافته و ضریب نفوذ نیز به حوالی ۱۲ درصد بازگشته است.
در همین دوره، ترکیب فناوری به آرامی تغییر کرده و سهم فناوریهای جدیدتر، بهویژه فیبر، در حال افزایش است. توزیع اشتراکها برحسب سرعت نیز تصویری از تقاضای واقعی بازار ارایه میدهد. بر همین اساس، بخش بزرگی از مشترکان خانگی در طبقات میانی سرعت متمرکز شدهاند و تعداد اشتراکهای بسیار پرسرعت هنوز با ظرفیت بالقوه شبکه فیبر فاصله دارد. بنابراین موفقیت سیاست توسعه فیبر را باید با مجموعهای از شاخصها شامل تعداد اتصال فعال، سهم «FTTH» از کل بازار، سرعت واقعی دریافتی، مصرف داده و نرخ مهاجرت کاربران از شبکه مسی سنجید.
اینترنت ثابت در مسیر عقبنشینی
1405/06/12 - 20:44
144
1405/06/12 - 20:44
