پیش بینی کسوف و خسوف در نجوم باستان

تبيان/ منجمين بابلي پديده هاي مختلف آسماني را به همراه زمان آن به دقت روي لوحه هاي گلي ثبت مي کردند. با رصدهاي پيگر و متداوم در طول قرن ها نظمهاي خاصي در زمان پديده هاي نجومي يافتند. فاصله ي زماني بين مقارنه ها و رجعتهاي سيارات، کسوف ها و خسوف ها از جمله دوره هاي منظمي بود که منجمين بابلي به آنها توجه کردند. با بدست آوردن اين دوره ها ايشان مي توانستند اين پديده ها را با دقت قابل قبول پيش بيني کنند. در اين ميان جالب توجه ترين پديده ي آسماني کسوفها و خسوف ها بودند. با رصد اين پديده ها و ثبت آنها، ايشان توانستند نظم بين گرفتها را پيدا کنند. ايشان متوجه شدند از ميان اين گرفتگي هايي که معمولا همه ساله روي مي دهند، هر کدام پس از 18 سال دوباره تقريبا به همان شکل تکرار مي شوند. دوره ي ساروس دوره ي ساروس يک دوره اي است با چرخه اي حدود 18 سال و 11 روز و 8 ساعت (تقريبا 6585 و 3/1 روز) که مي تواند براي پيش بيني گرفتگي خورشيد و ماه استفاده شود. بعد از گذشت 18 سال از يک کسوف يا خسوف، ماه و خورشيد و زمين تقريبا دوباره به حالت قبلي برمي گردند و کسوف يا خسوفي شبيه همان کسوف يا خسوف قبلي روي مي دهد. اين قانون اولين بار توسط کلداني ها يا منحمين بابلي چندين قرن قبل از ميلاد مسيح کشف شد. بعد ها اين قانون به دست منجمين يوناني و رمي و مسلمان رسيد. نام «ساروس» اولين بار توسط ادموند هالي در سال 1691 به چرخه ي کسوفها اطلاق شد، که آن را از يک دايرة المعارف بيزانسي در قرن 11 گرفته بود. (واژه سومري/بابلي «سار» يکي از يکاهاي اندازه‌گيري بود و ارزش عددي آن ظاهراً 3600 بوده‌است.) چرخه ي ساروس براي پيش بيني زمانهايي که گرفتگي روي خواهد داد بسيار مفيد است. اين چرخه از سه دوره ي مربوط به مدار ماه بوجود آمده است. : ماه قمري، ماه ناهنجار و ماه اژدهايي. چه زمان کسوف يا خسوف داريم؟ در زمان يک کسوف ماه و زمين و خورشيد بايد در يک خط قرار بگيرند. خورشيد گرفتگي يا کسوف فقط زماني رو مي دهد که ماه در حالت مقارنه يا ماه نو باشد، و ماه گرفتگي يا خسوف زماني رو مي دهد که ماه در حالت بدر يا تمام باشد. دوره ي تکرار بدر تا بدر يا ماه نو تا ماه نو را يک ماه قمري گويند که تقريبا 53ر29 روز است. از آنجا که مدار ماه با مدار زمين بدور خورشيد حدود 5 درجه زاويه دارد، ماه در حالت بدر يا مقارنه با خورشيد و زمين هميشه در يک خط قرار نمي گيرد و گرفتگي روي نمي دهد. نقاط تقاطع مدار ماه با صفحه ي مدار زمين به دور خورشيد را نقاط گره مي نامند. اين دو نقطه ي گره نقاط حساسي هستند که اگر ماه و خورشيد در امتداد اين دو نقطه قرار بگيرند يا حتي در نزديکي آن باشند، گرفتگي پيش مي آيد. مبناي چرخه ي ساروس چيست؟ مبناي چرخه ي ساروس به اينجا بر مي گردد که بعد از هر 18 سال و 11 روز، ماه و خورشيد و زمين وضعيت مشابهي نسبت به حالت اول پيدا مي کنند. پس اگر حالت يک گرفتگي را در نظر بگيريم، بعد از اين مدت ماه و خورشيد زمين دوباره به همان حالت بحراني درمي آيند و ماه يا خورشيد مي گيرد. هر گرفتگي، بعد از گذشت 18 سال، با گرفتگي بعدي، بسيار شبيه است. تنها موقعيت اين گرفتگي حدود 5ر10 درجه در آسمان جابجا مي شود. يعني مثلا اگر امسال يک کسوف در ابتداي برج جوزا روي دهد، 18 سال و 11 روز و 8 ساعت ديگر، دوباره همان کسوف در ده درجه و نيم از اول جوزا روي مي دهد. همانطور که گفته شد يک دوره ي ساروس برابر 6585 و 3/1 روز است. اين کسر 3/1 روز يا 8 ساعت، باعث مي شود زمان گرفتگي 8 ساعت عقب بيافتد. يعني ممکن است قبل از آنکه ماه گرفگي دوم روي دهد، ماه از افق ما غروب کند و ما نتوانيم آن را ببينيم. در حالي که ماه گرفتگي اول را ديده بوديم. ولي همين ماه گرفتگي توسط شهرهايي که حدود 120 درجه ي طول جغرافيايي با ما فاصله دارند، به خوبي ديده خواهد شد. ولي بعد از گذشت سه دوره ي ساروس، دوباره آن خسوف در شهر ما قابل رؤيت خواهد بود. با اين حال، دو گرفتگي متوالي ساروسي، دقيقا عين هم نيستند، بلکه تفاوتهايي هم دارند. سري هاي ساروسي با اين وصف، سري هاي مختلفي از چرخه هاي ساروسي وجود دارد؛ که هر خسوف يا کسوف متعلق به يکي از اين سري هاست. هر سري ساروسي با يک گرفتگي جزئي آغاز مي شود، و به طور مرتب، گرفتگي هاي بعدي مربوط به همان سري، آهسته آهسته به سمت کامل تر شدن پيش مي رود، تا اينکه دوباره ي به حالت جزئي مي رسد و در نهايت نابود مي شود. هر سري ممکن است در طول قرنها، دهها گرفتگي را موجب شوند خسوفهاي متوالي خسوفهاي متوالي از يک سري ساروسي، ابتدا در لبه ي جنوبي سايه زمين اتفاق مي افتد، در مرحله ي بعد کمي بالاتر، وآهسته آهسته عد از گذر صدها سال خسوف در مرکز سايه ي زمين روي مي دهد. سپس دوباره مسير خسوف به سمت شمال سايه جابجا شده و در نهايت سري ساروسي مورد نظر به پايان مي رسد. چگونه گرفتگي ها را بوسيله ي دوره ي ساروس پيش بيني کنيم؟ يک منجم کافي است بداند هر کسوف يا خسوف متعلق به کدام سري است، تا بتواند کسوف يا خسوف بعدي را پيش بيني کند. در واقع شناخت سري هاي مختلفي که در حال حاضر در حال عمل هستند، مي تواند به منجم کند که بداند در هر زمان مفروض نوبت به کدام سري رسيده است که 18 سالش تمام شده و بايد شاهد گرفتگي جديدي از آن سري باشيم. اين سري ها از حدود 1226 تا 1550 طول مي کشند و در طي اين سري ها 69 تا 87 بار گرفتگي روي مي دهد. البته اکثر سري ها شامل 71 يا 72 گرفتگي مي باشند. اما تعداد گرفتگي هاي کامل يا حلقوي در هر سري 39 تا 59 است. معمولا سري هاي ساروسي خسوفها خيلي طولاني نيستند. در هر زمان و عصري حدودا 40 سري ساروسي در حال فعاليت هستند. يعني اگر کسي در هر زمان 40 سري دوران خودش را بداند، مي تواند تقريبا همه ي گرفتگي ها را پيش بيني کند. ليست همه ي سري هاي ساروسي خسوف ممکن در حال حاضر تهيه شده است. در اينجا شما مي توانيد ليست اين سريها را ببينيد. در اين جدول ها، شماره ي سري(Saros Series)، تعداد خسوفهاي اين سري(Number of Eclipses)، طول اين سري بر حسب سال(Length)، تاريخ اولين خسوف(First Eclipse)، تاريخ آخرين خسوف(Last Eclipse) و انواع خسوفهايي(Eclipse Sequence) که در آن سري روي مي دهد، را مشخص نموده است. *توضيح تصوير1: لوحه هاي گلي نجومي بابل، ثبت پديده هاي نجومي و پيش بيني آنها