زومیت/ درحالی‌که انقراض یکی از نادرترین کرگدن‌های جهان نزدیک‌تر از همیشه به‌نظر می‌رسد، متخصصان حفاظت از حیات‌وحش سراغ فناوری‌های پیشرفته تولیدمثلی رفته‌اند.

جمعیت برخی گونه‌های جانوری آن‌قدر کاهش یافته است که بقای آن‌ها به چند فرد محدود وابسته شده است. کرگدن سوماترایی، کوچک‌ترین و کهن‌ترین گونه زنده کرگدن‌ها، یکی از همین موارد محسوب می‌شود. اکنون دانشمندان و متخصصان حفاظت از حیات‌وحش در اندونزی در حال بررسی طرحی بلندپروازانه و پرریسک هستند که شاید آخرین فرصت برای حفظ بخشی از تنوع ژنتیکی این جانور در آستانه انقراض باشد.

براساس برنامه جدید، یک کرگدن ماده بورنئی که هنوز در طبیعت زندگی می‌کند، به دام انداخته شده و به مرکز ویژه‌ای منتقل خواهد شد تا پژوهشگران بتوانند از آن، تخمک استخراج کنند. تخمک‌ها سپس با استفاده از اسپرم کرگدن‌های سوماترایی در شرایط آزمایشگاهی بارور خواهند شد.

کرگدن بورنئی (Dicerorhinus sumatrensis harrissoni) یکی از زیرگونه‌های کرگدن سوماترایی است که درطول دهه‌های گذشته به دلیل تخریب گسترده زیستگاه، جنگل‌زدایی و شکار غیرقانونی، تقریباً به نابودی کامل رسیده است.

در حال حاضر فقط دو ماده از این زیرگونه شناخته شده‌اند. یکی از آن‌ها به نام «پاری» همچنان در جنگل‌های شهرستان کوتای کارتانگارا در استان کالیمانتان شرقی اندونزی به صورت وحشی زندگی می‌کند و دیگری، «پاهو»، در پناهگاه کرگدن کلیان نگهداری می‌شود.

کرگدن‌های سوماترایی بخش زیادی از زمانشان را صرف غلتاندن خود در گل‌ولای و حمام گل می‌کنند. کرگدن نری که در تصویر دیده می‌شود، از آن زمان تاکنون جان خود را از دست داده است.
از آنجایی که هیچ نر شناخته‌شده‌ای از کرگدن بورنئی باقی نمانده است، امید به تولیدمثل طبیعی این زیرگونه عملاً از بین رفته و دانشمندان به فناوری‌های پیشرفته تولیدمثل روی آورده‌اند.

در سال‌های گذشته، پژوهشگران تلاش کردند از کرگدن ماده پاهو تخمک استخراج کنند، اما مشکلات جسمی و بیماری‌های زمینه‌ای حیوان باعث شد این برنامه به نتیجه نرسد. اکنون توجه متخصصان به پاری معطوف شده؛ این ماده جوان‌تر است و کارشناسان امیدوارند بتوانند با موفقیت از او تخمک‌گیری کنند.

تجربه‌های گذشته نشان داده که جابه‌جایی کرگدن‌های کمیاب می‌تواند پیامدهای ناگواری داشته باشد
با‌این‌حال، نخستین مرحله طرح با خطرات قابل‌توجهی همراه است. برای انتقال پاری به مرکز تخصصی، باید او را با استفاده از تله‌ای گودالی زنده‌گیری و سپس با بالگرد به محل مورد نظر منتقل کنند. در حال حاضر وضعیت این حیوان با دوربین‌های تله‌ای نصب‌شده در جنگل به‌طور مداوم زیر نظر گرفته می‌شود.
از آنجایی که کرگدن‌های بورنئویی و سوماترایی از نظر ژنتیکی بسیار به یکدیگر نزدیک هستند، متخصصان امیدوارند تخمک‌های پاری را با اسپرم کرگدن‌های نر سوماترایی بارور کنند. هدف اصلی این پروژه، حفظ بخشی از ذخیره ژنتیکی آخرین کرگدن‌های بورنئویی است. در صورت موفقیت، جنین‌های حاصل احتمالاً به رحم کرگدن جانشین منتقل خواهند شد تا بارداری و تولد نوزاد امکان‌پذیر شود.

آری ویباوانتو، رئیس اداره حفاظت از طبیعت استان کالیمانتان شرقی، در گفت‌وگو با خبرگزاری فرانسه توضیح داد که تفاوت اندازه میان دو زیرگونه، جفت‌گیری طبیعی را بسیار دشوار می‌کند. او گفت: «کرگدن‌های سوماترایی از کرگدن‌های بورنئویی بزرگ‌تر هستند، بنابراین احتمال موفقیت جفت‌گیری طبیعی بسیار کم است.» وی افزود: «سلول‌های تخمک کرگدن بورنئی جمع‌آوری می‌شوند و سپس خارج از رحم با اسپرم کرگدن سوماترایی بارور خواهند شد.»

اجرای چنین برنامه‌ای بدون خطر نیست. تجربه‌های گذشته نشان داده که جابه‌جایی کرگدن‌های کمیاب می‌تواند پیامدهای ناگواری داشته باشد.

به نوشته آی‌اف‌ال ساینس، در سال ۲۰۲۵، کرگدن جاوه‌ای نری به نام «موسوفا» پس از نخستین انتقال موفق این گونه در جهان تلف شد. همچنین در سال ۲۰۱۶، یک کرگدن ماده سوماترایی نیز پس از انتقال جان خود را از دست داد. بررسی‌ها نشان داد در هر دو مورد، بیماری‌ها یا آسیب‌های قبلی حیوان در مرگ آن‌ها نقش داشته‌اند. به گفته ویباوانتو، پروتکل‌های انتقال و مراقبت از حیوانات اکنون تقویت شده‌اند تا خطر استرس، مشکلات رفتاری و عوارض جسمی تا حد امکان کاهش یابد.

کرگدن‌های بورنئی تنها جانورانی نیستند که بقای آن‌ها به فناوری‌های تولیدمثل وابسته شده است. کرگدن سفید شمالی نیز شرایطی مشابه دارد. از این زیرگونه تنها دو ماده باقی مانده و هیچ‌یک قادر به حفظ بارداری نیستند. آخرین نر این زیرگونه نیز از بین رفته است.

در سال‌های اخیر، دانشمندان با استفاده از تخمک‌های این دو ماده و اسپرم منجمدشده آخرین نر، چندین جنین تولید کرده‌اند. این جنین‌ها به رحم کرگدن‌های سفید جنوبی منتقل شده‌اند، اما تاکنون هیچ تولد موفقی ثبت نشده است.

کرگدن سوماترایی زمانی در بخش‌های وسیعی از جنوب شرق آسیا زندگی می‌کرد، اما امروزه تعداد کل آن در طبیعت به کمتر از صد فرد رسیده است. جمعیت‌های کوچک و پراکنده، نبود جفت مناسب و کاهش تنوع ژنتیکی، بقای این گونه را با تهدیدی جدی روبه‌رو کرده است.

به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان معتقدند فناوری‌های کمک‌باروری و لقاح آزمایشگاهی، هرچند پیچیده و پرخطر، ممکن است آخرین شانس برای نجات یکی از نادرترین پستانداران جهان باشند؛ گونه‌ای که زمان برای بقای آن به سرعت رو به پایان است.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله