آخرین خبر/ تیمی بین‌المللی از اخترشناسان با بهره‌گیری از آرایه بزرگ میلی‌متری و زیرمیلی‌متری آتاکاما (ALMA) موفق شده‌اند برای نخستین بار ناحیه‌ای را شناسایی کنند که در آن گاز و غبار فرو‌ریزان به‌تدریج به یک قرص چرخان سیاره‌ساز تبدیل می‌شود. این کشف، یکی از مهم‌ترین حلقه‌های مفقوده در نظریه شکل‌گیری ستارگان و سیارات را آشکار کرده و می‌تواند درک دانشمندان از منشأ منظومه شمسی و هزاران منظومه فراخورشیدی را دگرگون کند.

به نقل از رصدخانه آلما، اخترشناسان در تازه‌ترین پژوهش خود توانسته‌اند فرآیندی را که دهه‌ها تنها در مدل‌های نظری پیش‌بینی شده بود، به‌طور مستقیم مشاهده کنند. این دستاورد با استفاده از توان بالای تلسکوپ رادیویی ALMA در صحرای آتاکامای شیلی به دست آمده و تصویری روشن‌تر از نخستین مراحل شکل‌گیری منظومه‌های سیاره‌ای ارائه می‌دهد.
دانشمندان سال‌ها می‌دانستند که سیارات درون قرص‌های عظیمی از گاز و غبار که پیرامون ستاره‌های جوان قرار دارند شکل می‌گیرند. با این حال، پرسش مهمی همچنان بی‌پاسخ مانده بود: ماده اولیه این قرص‌ها چگونه از ابرهای گازی اطراف ستاره به درون قرص منتقل می‌شود و چه زمانی حرکت نامنظم آن به چرخشی منظم تبدیل می‌شود؟
اکنون گروهی از پژوهشگران به سرپرستی «ایندرانی داس» از مؤسسه نجوم و اخترفیزیک آکادمیا سینیکا در تایوان اعلام کرده‌اند که این مرحله انتقالی را برای نخستین بار به‌طور مستقیم مشاهده کرده‌اند. آنان این ناحیه را ENDTRANZ یا «منطقه گذار میان پوشش گازی و قرص» نام‌گذاری کرده‌اند.
در مراحل اولیه تولد یک ستاره، جرم اصلی آن هنوز در حال شکل‌گیری است و توسط پوششی عظیم از گاز و غبار احاطه شده است. نیروی گرانش این مواد را به سمت مرکز می‌کشد و هم‌زمان ستاره و قرص اطراف آن را تغذیه می‌کند. اما گاز موجود در این پوشش با سرعت و الگوی حرکتی متفاوتی نسبت به گاز موجود در قرص حرکت می‌کند و تاکنون مشخص نبود این تغییر رفتار دقیقاً در چه ناحیه‌ای رخ می‌دهد.
بر اساس مدل‌های قدیمی، تصور می‌شد این تغییر به‌صورت ناگهانی و در یک مرز مشخص اتفاق می‌افتد؛ اما نتایج پژوهش جدید نشان می‌دهد این فرآیند تدریجی است و در یک منطقه نسبتاً گسترده رخ می‌دهد. در این ناحیه، گاز فرو‌ریزان به‌آرامی سرعت زاویه‌ای خود را تغییر داده و به حرکت منظم مداری می‌رسد؛ حرکتی که زمینه لازم برای تشکیل سیارات را فراهم می‌کند.
پژوهشگران برای رسیدن به این نتیجه، علاوه بر مشاهدات دقیق ALMA، از شبیه‌سازی‌های پیشرفته رایانه‌ای نیز استفاده کردند. این شبیه‌سازی‌ها روند فروپاشی ابرهای مولکولی و شکل‌گیری سامانه ستاره–قرص را بازسازی کردند و نشان دادند که تغییر رفتار گاز دارای یک «امضای فیزیکی» مشخص است؛ نشانه‌ای که در داده‌های واقعی ALMA نیز مشاهده شد.
به گفته اعضای تیم تحقیقاتی، کشف این ناحیه انتقالی اهمیت فراوانی برای اخترشناسی دارد؛ زیرا بسیاری از ویژگی‌های نهایی سیارات، از جمله جرم، ترکیب شیمیایی و مدار آن‌ها، به شرایط اولیه همین قرص‌های گازی وابسته است. بنابراین شناخت دقیق نحوه شکل‌گیری قرص می‌تواند به توضیح تنوع شگفت‌انگیز سیارات فراخورشیدی که تاکنون کشف شده‌اند کمک کند.
این یافته همچنین می‌تواند در شناخت تاریخچه منظومه شمسی نقش مهمی ایفا کند. حدود ۴.۶ میلیارد سال پیش، خورشید نیز از دل یک ابر عظیم گاز و غبار متولد شد و سیارات منظومه شمسی در قرصی مشابه شکل گرفتند. مشاهده مستقیم چنین فرآیندی در سامانه‌های جوان، به دانشمندان امکان می‌دهد شرایط آغازین تولد زمین و دیگر سیارات را با دقت بیشتری بازسازی کنند.
پژوهشگران تأکید می‌کنند که این کشف تنها آغاز راه است. آن‌ها قصد دارند با استفاده از ALMA و نسل آینده تلسکوپ‌های رادیویی، سامانه‌های جوان بیشتری را بررسی کنند تا مشخص شود آیا این منطقه انتقالی در همه منظومه‌های در حال شکل‌گیری وجود دارد یا ویژگی‌های آن بسته به جرم ستاره و محیط اطراف تغییر می‌کند.
به اعتقاد کارشناسان، این مطالعه یکی از مهم‌ترین پیشرفت‌های سال‌های اخیر در زمینه فیزیک تشکیل ستارگان و سیارات به شمار می‌رود و می‌تواند بسیاری از مدل‌های موجود درباره چگونگی شکل‌گیری منظومه‌های سیاره‌ای را اصلاح کند. در صورتی که نتایج این پژوهش در مشاهدات آینده نیز تأیید شود، اخترشناسان گام بزرگی به سوی درک کامل فرآیند تولد سیارات و منشأ جهان‌های قابل سکونت برداشته خواهند بود.

منبع: almaobservatory.org
خبرنگار: زینب مومن زاده

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله