زومیت/ حدود دو هفته پس از خورشیدگرفتگی ۲۱ مرداد، یک ماه‌گرفتگی جزئی اما بسیار عمیق رخ می‌دهد؛ به‌طوری که ۹۶ درصد قرص ماه در سایه کامل زمین قرار می‌گیرد.

هرگاه خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در یک فصل گرفت رخ دهند، معمولاً با فاصله‌ی تقریباً ۱۴ تا ۱۵ روز از یکدیگر در آسمان مشاهده می‌شوند. این بار نیز حدود دو هفته پس از خورشیدگرفتگی کامل ۲۱ مرداد ۱۴۰۵، نوبت به یک ماه‌گرفتگی بسیار عمیق در ۶ شهریور رسیده است؛ رویدادی که ماه را تقریباً به‌طور کامل در سایه زمین فرو می‌برد و بخش بزرگی از آن را به رنگ سرخ مسی می‌آورد.

ماه‌گرفتگی ۶ شهریور ۱۴۰۵ (۲۸ اوت ۲۰۲۶) یک خسوف جزئی بسیار عمیق است. در اوج گرفت، حدود ۹۶ درصد از سطح ماه درون تاریک‌ترین بخش سایه زمین، یعنی تمام‌سایه قرار می‌گیرد. به همین دلیل، هرچند این رویداد از نظر فنی ماه‌گرفتگی کامل محسوب نمی‌شود، ظاهر ماه می‌تواند بسیار شبیه «ماه خونین» باشد. خسوف پیش‌رو عمیق‌ترین ماه‌گرفتگی مشاهده‌پذیر در دنیا تا خسوف کامل ۳۱ دسامبر ۲۰۲۸ خواهد بود.

ماه‌گرفتگی چیست؟

ماه‌گرفتگی زمانی رخ می‌دهد که زمین بین خورشید و ماه قرار بگیرد؛ به‌طوری که ماه وارد سایه زمین شود و بخشی یا تمام نور خورشید از رسیدن به آن بازبماند. از آنجایی که ماه برخلاف خورشید نور تولید نمی‌کند و درخشش آن حاصل بازتاب نور خورشید است، قرارگرفتن در سایه زمین باعث می‌شود روشنایی‌اش به‌شدت کاهش پیدا کند.

سایه زمین دو بخش اصلی دارد: نیم‌سایه که بخش کم‌رنگ‌تر سایه است و تمام‌سایه که بخش تاریک‌تر آن را تشکیل می‌دهد. وقتی ماه فقط از نیم‌سایه عبور کند، ماه‌گرفتگی نیم‌سایه‌ای رخ می‌دهد و تغییر روشنایی معمولاً چندان چشمگیر نیست. اگر بخشی از قرص ماه وارد تمام‌سایه شود، گرفت جزئی است و اگر کل قرص ماه وارد تمام‌سایه شود، شاهد ماه‌گرفتگی کامل خواهیم بود.

رویداد ۶ شهریور در دسته دوم قرار می‌گیرد، اما با فاصله‌ای بسیار اندک از گرفت کامل. در بیشینه گرفت، ۹۶٫۲ درصد از قرص ماه درون تمام‌سایه زمین خواهد بود و تنها باریکه‌ای از ماه به‌طور مستقیم نور خورشید را دریافت خواهد کرد. همین امر باعث می‌شود منظره‌ای بسیار متفاوت با یک ماه‌گرفتگی جزئی معمولی شکل بگیرد.

تماشای ماه‌گرفتگی همچنین برخلاف خورشیدگرفتگی با چشم غیرمسلح کاملاً ایمن است. برای رصد آن به عینک مخصوص نیاز ندارید و فقط کافی است در موقعیت مناسب به آسمان چشم بدوزید. بااین‌حال، دوربین دوچشمی یا تلسکوپ می‌تواند جزئیات بیشتری از حرکت سایه زمین روی سطح ماه را آشکار کند.

آیا شاهد ماه خونین خواهیم بود؟

ماه در اوج خسوف ۶ شهریور رنگی سرخ یا مسی به خود می‌گیرد، اما از نظر فنی شاهد «ماه خونین» واقعی نخواهیم بود. دلیلش ساده است: برای شکل‌گیری ماه خونین، باید تمام قرص ماه وارد تمام‌سایه زمین شود و ماه‌گرفتگی کامل رخ دهد؛ درحالی‌که در خسوف پیش‌رو حدود ۹۶٫۲ درصد از سطح ماه وارد تمام‌سایه خواهد شد و نواری باریک از قرص ماه همچنان بیرون از سایه باقی می‌ماند.

بااین‌حال، فاصله میان ماه‌گرفتگی ۶ شهریور و گرفت کامل بسیار اندک است. در اوج گرفت، هرچند بخش بسیار کوچکی از ماه به‌طور مستقیم نور خورشید را دریافت می‌کند، بیشتر سطح آن در تمام‌سایه زمین قرار دارد. به همین دلیل، قسمت عمده قرص ماه رنگ مسی، نارنجی یا قرمز تیره پیدا می‌کند.

اما چرا اصلاً ماه به رنگ سرخ درمی‌آید؟ پاسخ در جو زمین نهفته است. وقتی زمین جلوی نور مستقیم خورشید را می‌گیرد، بخشی از نور خورشید از لایه‌های جو در اطراف زمین عبور می‌کند. جو، نور آبی را بیشتر پراکنده می‌کند و طول موج‌های بلندتر، یعنی نورهای قرمز و نارنجی، آسان‌تر از آن می‌گذرند. این نور پس از عبور و انکسار در جو به داخل سایه زمین می‌رسد و سطح ماه را با نور سرخ‌رنگ روشن می‌کند؛ همان سازوکاری که رنگ سرخ و نارنجی طلوع و غروب خورشید را نیز ایجاد می‌کند.

شاید بهترین توصیف برای ماه ۶ شهریور، «ماه تقریباً خونین» باشد

البته رنگ ماه در خسوف پیش‌رو احتمالاً در تمام سطح آن یکسان نخواهد بود. بخش‌هایی که به مرکز تمام‌سایه نزدیک‌ترند، می‌توانند تیره‌تر و سرخ‌تر دیده شوند، در حالی که قسمت‌های نزدیک به لبه سایه ممکن است روشن‌تر و نارنجی‌تر باشند. شرایط جو زمین، از جمله وجود گردوغبار، دود و ذرات معلق نیز می‌تواند بر شدت و طیف رنگ ماه اثر بگذارد.

بنابراین شاید بهترین توصیف برای ماه ۶ شهریور این باشد: «ماه تقریباً خونین» که ۹۶ درصد آن در تاریکی تمام‌سایه زمین فرو می‌رود. این نکته را نیز باید در نظر داشت که «ماه خونین» عبارتی عامیانه است و ماه در هنگام رصد با چشم غیرمسلح، معمولاً به اندازه تصاویر نجومی سرخ و پررنگ به نظر نمی‌رسد. دوربین‌ها می‌توانند با نوردهی بیشتر و پردازش تصویر، رنگ سرخ ماه را بسیار برجسته‌تر ثبت کنند.

چرا بعد از خورشیدگرفتگی، ماه‌گرفتگی رخ می‌دهد؟

خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در واقع دو نتیجه متفاوت از یک آرایش هندسی هستند: قرارگرفتن خورشید، زمین و ماه تقریباً در یک خط.

در خورشیدگرفتگی، ماه بین زمین و خورشید قرار می‌گیرد؛ بنابراین ماه باید در فاز ماه نو باشد. در ماه‌گرفتگی، برعکس، زمین بین خورشید و ماه قرار دارد و ماه باید در فاز بدر باشد.

اگر مدار ماه و مدار زمین کاملاً روی یک صفحه قرار داشتند، تقریباً هر ماه شاهد یک خورشیدگرفتگی و یک ماه‌گرفتگی بودیم؛ اما مدار ماه حدود ۵ درجه نسبت به صفحه مدار زمین به دور خورشید انحراف دارد و به همین دلیل در بیشتر ماه‌ها، سایه ماه از بالای زمین یا زیر آن عبور می‌کند و سایه زمین نیز از بالای ماه یا پایین آن می‌گذرد.

بااین‌حال، حدود دو بار در سال، هندسه مداری به شکلی درمی‌آید که خورشید، زمین و ماه در نزدیکی گره‌های مدار ماه قرار می‌گیرند و شرایط مناسب برای گرفت فراهم می‌شود. این دوره‌ها را فصل گرفت می‌نامیم.

در یک فصل گرفت، ممکن است ابتدا خورشیدگرفتگی و حدود دو هفته بعد ماه‌گرفتگی رخ دهد. به همین دلیل خورشیدگرفتگی کامل ۲۱ مرداد ۱۴۰۵ و ماه‌گرفتگی ۶ شهریور ۱۴۰۵ در یک فصل گرفت قرار دارند. بااین‌حال، نوع و شدت دو گرفت لزوماً یکسان نیست؛ در این مورد، گرفت خورشید کامل بود اما گرفت ماه جزئی و بسیار عمیق است.

ماه‌گرفتگی ۶ شهریور ۱۴۰۵ چه زمانی رخ می‌دهد؟

ماه‌گرفتگی در سرتاسر جهان حدود چند ساعت طول می‌کشد و مراحل مختلف آن به‌تدریج اتفاق می‌افتند. براساس زمان جهانی (گرینویچ)، ورود ماه به نیم‌سایه در ساعت ۰۱:۲۳ بامداد ۲۸ اوت آغاز می‌شود. حدود یک ساعت و ۱۰ دقیقه بعد، در ساعت ۰۲:۳۳، ماه وارد تمام‌سایه می‌شود و مرحله گرفت جزئی آغاز خواهد شد.

اوج گرفت در ساعت ۰۴:۱۲ بامداد به وقت جهانی رخ می‌دهد؛ در این لحظه ۹۶٫۲ درصد از قرص ماه درون تمام‌سایه زمین قرار دارد. مرحله جزئی ساعت ۰۵:۵۱ پایان می‌یابد و خروج ماه از نیم‌سایه نیز ساعت ۰۷:۰۱ به پایان می‌رسد.

آمریکای شمالی و جنوبی بهترین شرایط را برای تماشای تمام مراحل گرفت خواهند داشت. در اروپا و بخش‌هایی از آفریقا و غرب آسیا ماه‌گرفتگی در ساعات پیش از طلوع خورشید رخ می‌دهد و ماه در طول رویداد به افق نزدیک می‌شود.

آیا ماه‌گرفتگی ۶ شهریور در ایران مشاهده‌پذیر است؟

متأسفانه بخش اصلی ماه‌گرفتگی ۶ شهریور از ایران دیده نمی‌شود.

در تهران، نخستین تماس نیم‌سایه در ساعت ۴:۵۳ بامداد به وقت ایران رخ می‌دهد؛ زمانی که ماه فقط حدود ۶ درجه بالاتر از افق جنوب‌غربی قرار دارد. حتی بیشینه گرفت محلی که ساعت ۵:۲۷ بامداد به وقت ایران رخ می‌دهد، تنها مربوط به مرحله نیم‌سایه‌ای است و ماه در این لحظه تقریباً روی افق قرار گرفته است. چند دقیقه بعد، حدود ۵:۳۱ بامداد به وقت ایران، ماه در تهران غروب می‌کند.

مرحله اصلی خسوف زمانی رخ می‌دهد که ماه در ایران زیر افق رفته است

مهم‌تر اینکه مرحله اصلی گرفت جزئی در ساعت ۶:۰۳ بامداد (به وقت ایران) آغاز می‌شود؛ یعنی زمانی که ماه در ایران دیگر زیر افق قرار گرفته است. اوج واقعی ماه‌گرفتگی نیز ساعت ۷:۴۲ بامداد به وقت ایران رخ می‌دهد، زمانی که خورشید در آسمان قرار دارد و ماه به‌طور کامل غروب کرده است.

بنابراین در ایران تنها بخش بسیار کم‌رنگ آغاز گرفت، یعنی ماه‌گرفتگی نیم‌سایه‌ای نزدیک افق برای مدت کوتاهی مشاهده‌پذیر خواهد بود؛ آن هم به شرط حضور در موقعیت مناسب، یعنی داشتن افق کاملاً باز. بااین‌حال حتی در آن وضعیت، ماه بسیار نزدیک به افق جنوب‌غربی است و تشخیص تغییر جزئی روشنایی آن دشوار خواهد بود. بخش تماشایی رویداد، یعنی زمانی که حدود ۹۶ درصد ماه در سایه تاریک زمین قرار می‌گیرد و رنگ مسی یا سرخ پیدا می‌کند، اصلاً از ایران دیده نمی‌شود.

هرچند بخش اصلی و تماشایی خسوف ۶ شهریور از ایران دیده نمی‌شود، ما سال گذشته (۱۶ شهریور ۱۴۰۴) فرصت یافتیم که نخستین ماه‌گرفتگی کامل را بعد از حدود ۷ سال رصد کنیم. آن زمان، شما کاربران زومیت نیز تصاویر شگفت‌انگیز خودتان از آن خسوف کم‌نظیر را برایمان ارسال کردید.

درنتیجه، امسال اگر ساکن ایران هستید، برای دیدن لحظه اوج و قرص تقریباً سرخ‌شده ماه باید به پخش‌های زنده اینترنتی تکیه کنید. فرصت بعدی برای رصد ماه‌گرفتگی جزئی مناسب از ایران، ۲۲ دی ۱۴۰۶ فرا خواهد رسید. برای تماشای ماه‌گرفتگی کامل بعدی نیز کمی بیشتر، تا ۱۱ دی ۱۴۰۷ باید منتظر بمانیم.

🔹"آخرین خبر" در روبیکا
🔹"آخرین خبر" در ایتا
🔹"آخرین خبر" در بله