آیا زهر عروس دریایی خلیج فارس، کُشنده است؟

ايسنا/ بيش از ۹ هزار گونه از کيسه‌تنان در دريا شناسايي شده‌اند که حداقل ۱۰۰ گونه از آن‌ها براي انسان خطرناک هستند.در اين ميان، عروس دريايي جزو بزرگ‌ترين جانوران شناخته‌شده در اين شاخه است. محققان کشور زهر اين جانور دريايي را که گهگاه در خليج فارس و درياي عمان صدماتي را به مردم وارد مي‌آورد، مورد بررسي علمي قرار داده‌اند. گونه‌هاي عروس دريايي در سطح گسترده‌اي در درياها وجود دارند و برخي از آن‌ها مي‌توانند تا ضخامت دو متر و با وزن ۲۰۰ کيلوگرم رشد کنند. اکثر گونه‌هاي اين جانور دريايي، سمي هستند و هرساله بيش از ۱۲۰ ميليون نفر در دنيا توسط اين جانداران، صدمه مي‌بينند. گرچه اغلب اين مصدومين نياز به اقدامات تکميلي درماني ندارند، ولي گاهي در اثر صدمه اين عروس‌هاي دريايي، مرگ نيز حادث مي‌شود. اين جانداران در سطح گسترده‌اي در خليج فارس و درياي عمان نيز حضور دارد. بنا بر گفته متخصصان، بدن عروس‌هاي دريايي از يک قسمت چتر مانند ژلاتيني تشکيل شده که در لبه‌هاي آن رشته‌هايي به نام تنتاکل وجود دارد. در ساختار تنتاکل ها، سلول‌هاي اختصاصي وجود دارند که نماتوسيت ناميده مي‌شوند و زهر عروس دريايي در داخل آن‌ها، قرار دارد. هرساله در فصول بهار و تابستان با موارد زيادي از گزش عروس دريايي مواجه هستيم و اگرچه برخي از مصدومين بدون درمان خاصي بهبود مي‌يابند، ليکن گهگاه به دليل گزش توسط گونه‌اي خاص يا به دليل حساسيت فرد گزيده شده، نياز به اقدامات تکميلي درماني و بيمارستاني وجود خواهد داشت. بنابراين تحقيق روي اين جاندار و جداسازي زهر آن و بررسي ميزان سميت و کشندگي آن از اهميت خاصي برخوردار است. در همين راستا، تعدادي از محققان کشور از دانشگاه جامع امام حسين (ع) و پژوهشکده اکولوژي خليج فارس و درياي عمان به انجام پژوهشي پرداخته‌اند که در آن با استفاده از تکنيک‌هاي خاص، به جداسازي زهر يک گونه مهم از عروس دريايي پرداخته شده و سميت آن بالأخص روي فاکتورهاي خوني مورد بررسي علمي واقع شده است. بدين منظور، محققان فوق‌الذکر، نمونه‌هاي عروس دريايي گونه Rhopilema nomadica را از ناحيه جزر و مدي ساحل شمالي جزيره قشم جمع‌آوري کرده و پس از انتقال به آزمايشـگاه بنـدرعباس، با روشي بهينه‌شده به جداسازي زهر آن با استفاده از ژل کروماتوگرافي سفادکس G۲۰۰ پرداختند. اين زهر سپس با استفاده از روش‌هاي آزمايشگاهي خاص ازلحاظ ميزان سميت و فعاليت موسوم به «ليزکنندگي» روي خون موش‌ها مورد ارزيابي واقع شد. خاصيت ليزکنندگي سموم به وضعيتي گفته مي‌شود که طي آن، سم موجب مي‌شود که غشاي مهم سلول‌هاي خوني يا غيرخوني بدن پاره شده و محتويات آن‌ها خارج شود. از اين طريق و با انهدام سلول‌ها، شخص دچار آسيب‌هاي عمده‌اي مي‌شود. بر اساس نتايج به‌دست‌آمده از اين پژوهش، وجود ترکيبات فعال در زهر عروس دريايي فوق‌الذکر، مي‌تواند موجب آسيب به شناگران شود، هرچند اثر ليزکنندگي آن به غلظـت زهـر و همچنين نوع سلول‌هاي خوني بستگي دارد و در گونه‌هاي مختلف، متفاوت است. البته بنا بر يافته‌هاي تحقيقاتي، گلبول‌هاي قرمز موش نسبت به انسـان و گوسـفند قابليـت ليـز شوندگي بيشتري نشان مي‌دهند. در اين رابطه، حسين هنري، دانشيار مرکز علم و فناوري زيست‌شناسي دانشگاه جامع امام حسين (ع) و سه همکار ديگرش در اين پژوهش اظهار داشته‌اند: «مطالعات بيوشيميايي و سم‌شناسي در مورد عروس دريايي نشان مي‌دهند که زهر عروس دريايي متناسب با گونه آن مي‌تواند داراي فعاليت آنزيمي، آنتي‌اکسيداني، اثرات قلبي عروقي، مرگ سلولي و همچنين اثرات همولتيک يا تجزيه خون درکنار اثرات عصبي باشد. همچنين اين زهر، به دليل ساختار پروتئيني خود، در کنار سميت سلولي و قابليت ليزکنندگي و انهدام سلول، داراي خاصيت ضد سرطاني نيز بوده و براي استفاده در تحقيقات دارويي مورد توجه است». به گفته اين محققان، «براي استخراج زهر عروس دريايي روش‌هاي مختلفي وجود دارد، اما روش مناسب، روشي است که در آن، علاوه بر به دست آوردن غلظت مناسب از زهر، ميزان فعاليت و ترکيبات فعال آن نيز حفظ شود. زهر عروس دريايي به گرما حساس بوده و فعاليت آن در اثر حرارت به مقدار زيادي کاهش مي‌يابد. ليکن در اين تحقيق، نماتوسيت هاي جداشده از عروس دريايي تحت دماي خشک قرار گرفتند و ما توانستيم با اجراي تغييراتي در مراحل آزمايش، زهر فوق را تحت شرايط بهينه‌اي استخراج کنيم». آن‌ها مي‌افزايند: «نتايج بررسي‌هاي ما در اين تحقيق نشان داد که با تغيير غلظت زهر، ميزان انهدام سلولي نيز تغيير پيدا مي‌کند و هر چه غلظت زهر افزايش پيدا ‌کند، اين مقدار بيشتر مي‌شود. اگرچه اين افزايش داراي روند يکنواختي نيست. همچنين طبق نتايج، نوع سلول‌هاي خوني نيز در ميزان ليز شوندگي آن‌ها مؤثر است». يافته‌هاي نهايي اين پژوهش که در فصل‌نامه علمي پژوهشي «يافته» متعلق به دانشگاه علوم پزشکي لرستان منتشر شده‌، حاکي از آن است که ميزان ليز شوندگي سلول‌هاي خوني توسط زهر عروس دريايي غيرقابل‌پيش‌بيني است و اين موضوع به گونه عروس دريايي و ميزان غلظت زهر بستگي دارد و همچنين در سلول‌هاي خوني جانداران مختلف، فرق دارد. بر همين اساس بايستي به مطالعات در اين خصوص با شناسايي ديگر گونه‌هاي عروس دريايي ادامه داد. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد