وقتی مراقبان سلامت، جایگزین ماماها می‌شوند

شرق/ ساعت ١١ صبح، حوالي خيابان قزوين، وارد پايگاه سلامت مي‌شوم. از مسئولي که پشت ميز پذيرش نشسته، سراغ ماما را مي‌گيرم، او مي‌گويد: «ماما براي چه کاري مي‌خواهيد؟» مي‌گويم مي‌خواهم تست پاپ اسمير انجام دهم و او مي‌گويد: «خب اينکه ماما نمي‌خواهد، خودم مي‌گيرم...». با ترديد نگاهش مي‌کنم و زن مي‌گويد: «نگران نباش، به ما ياد داده‌اند. چيزي نمي‌شود...». تأکيد مي‌کنم که اين کار بايد زير نظر ماما يا پزشک انجام شود و مسئول مرکز که انگار خسته شده، مي‌گويد: «خب شما که آ‌ن‌قدر مراقب و نگراني، برو پيش دکتر خصوصي، اينجا که سوئيس نيست...». روي جمله آخر مراقب بهداشت تمرکز مي‌کنم. اينجا سوئيس نيست و شرايط براي اينکه يک ماما در مرکز بهداشت حضور داشته باشد تا مراقبت‌هاي بارداري و زنان را انجام دهد، امکان‌پذير نيست. دکتر ناهيد خداکرمي، رئيس انجمن مامايي کشور درباره طرح تحول نظام سلامت و خطرهاي جدي آن در حوزه مامايي مي‌گويد: «بعد از طرح تحول نظام سلامت، قرار شد براي ارتقاي سلامت مردم در حاشيه شهر پايگاه‌هاي سلامت افزايش داده شوند. نام مراکز بهداشت هم به پايگاه سلامت و مراکز جامع سلامت تغيير پيدا کرد و قرار شد در اين مراکز يک نفر تمامي خدمات را به مراجعان بدهد. اين در حالي بود که تا پيش از آن يک ماما در مراکز بهداشت حضور داشت و بهداشت مادر و کودک را مي‌سنجيد. خداکرمي در ادامه افزود: «اما حالا وزارت بهداشت اعلام کرده که ما مأمور چندپيشه براي حضور در اين مراکز مي‌خواهيم. اين در حالي است که سلامت باروري بحث کاملا جداگانه‌اي است و اين مسئله کاملا مغاير با سياست‌هاي جمعيتي است. بعد از اين طرح عموما ماما يا بي‌کار مي‌شود يا بايد در مراکز سلامت خدماتي را ارائه کند که اصلا در حوزه تخصص او نيست». وي گفت: «مهم‌ترين اصل ترويج زايمان طبيعي دسترسي به ماماست؛ يعني مادران باردار بايد از قبل دوران بارداري، در مدت بارداري و پس از زايمان دسترسي راحتي به ماما داشته باشند. البته در حوزه درمان، فضاي فيزيکي زايشگاه‌ها و جذب ماما در اين مراکز اقداماتي انجام شده است. براساس استانداردهاي وزارت بهداشت، ما به ٩ ‌هزار ماما براي زايشگاه‌هاي کشور نياز داريم؛ درحالي‌که امسال فقط دو ‌هزار نفر جذب زايشگاه‌ها مي‌شوند. جامعه مامايي از طرح تحول بهداشت راضي نيست. متأسفانه در اين طرح خلط خدمات و مخلوط‌کردن تخصص‌هاي مختلف را اصل قرار دادند و مجريان اين طرح عقيده دارند که يک نفر مي‌تواند همه خدمات مورد نياز در مراکز بهداشت را ارائه دهد. شايد اين موضوع با اغماض براي حوزه سلامت عمومي پذيرفتني باشد؛ ولي براي سلامت مادر و نوزاد استفاده از اين روش نادرست است. معاونت بهداشت وزارت بهداشت مي‌گويد به همه خدمات مامايي در مراکز بهداشت نياز ندارند؛ ولي ايشان به اين موضوع توجه ندارد که نياز داشتن يا نداشتن به خدمات گروه‌هاي مختلف پزشکي را مردم تعيين مي‌کنند، نه مسئولان. زن بارداري که به مراکز بهداشت مراجعه مي‌کند، فقط به چک‌کردن فشارخون و قد و وزن نياز ندارد. الگوي قلب جنين، فشار خون و تغييرات فشار خون و بيماري‌هاي زمينه‌اي بسيار اهميت دارد که به خدمات باليني نياز دارد که هيچ‌يک از مراقبان سلامت مستقر در اين مراکز به جز ماما نمي‌تواند اين خدمات را ارائه کند. اين ساده‌انگاري و بي‌توجهي به سلامت زنان باردار قطعا در آينده سلامت جامعه را دچار مشکل مي‌کند. از طرف ديگر سطح آگاهي مردم هم افزايش يافته و وقتي به پايگاه سلامت مراجعه مي‌کنند و مي‌بينند که خدمات مورد نيازشان از سوي متخصص ارائه نمي‌شود، اين مراکز را ترک مي‌کنند. متأسفانه بسياري از مراکز بهداشت حتي فضاي مناسب براي رعايت حريم خصوصي زنان باردار را ندارند». رئيس انجمن مامايي کشور در ادامه افزود: «هر مرکز سلامت ١٢‌ هزار نفر را تحت پوشش دارد. در اين مراکز چهار نفر همه خدمات سلامت را ارائه مي‌دهند؛ درحالي‌‌که مي‌توان به‌راحتي با تفکيک خدمات، اين مشکل را برطرف کرد. ماما بايد خدمات قبل، حين و بعد از بارداري را به مادر ارائه دهد. بايد متخصص بهداشت عمومي خدمات سلامت عمومي و متخصص بهداشت محيط خدمات مربوط به تخصصش را ارائه دهد. چرا نبايد هرکسي با نام حرفه‌اي خودش خدمات ارائه کند. درحال‌حاضر فقط متخصص تغذيه و روان‌شناسي در اين مراکز جايگاه مرتبط با تخصصشان را دارند. ما مطالعه‌اي دراين‌باره انجام داديم. از ‌هزار نفر از کارشناسان بهداشت و سلامت محيط، بهداشت عمومي و ماما‌هاي شاغل در مراکز بهداشت در اين مطالعه درباره رضايت از وضع شغلي پرسش شد. ٩٩.٨ درصد آنها از شرايط شغلي‌شان ناراضي بودند. فقط روان‌شناسان و متخصص‌هاي تغذيه از اين شرايط راضي هستند که آن هم به دليل فعاليت در چارچوب تخصص و البته دريافتي مناسب است. پس از طرح تحول، اسم پايگاه بهداشت به پايگاه سلامت تغيير کرده. مرکز بهداشت شهري به مرکز جامع خدمات سلامت تغيير کرده است و عنوان حرفه‌اي بهداشت کار عمومي، بهداشت کار محيط و ماما به مراقب سلامت تبديل شده است. با تغيير عنوان تحولي حاصل نمي‌شود. مراکز بهداشت هويت حرفه‌اي ماماها را ناديده گرفته‌اند. زنان باردار متولي مشخصي براي سلامت ندارند. زنان ساکن حاشيه شهرها به دليل نبود فضاي مناسب در حضور ديگران معاينه مي‌شوند يا ماما‌ها دور کمر و اضافه وزن را اندازه‌گيري مي‌کنند. جامعه مامايي به اين موضوعات اعتراض دارد». مريم ناصري يکي از ماماهايي است که نسبت به طرح تحول سلامت اعتراض دارد و مي‌گويد استفاده از مراقبان بهداشت به جاي ماما توهين به مراجعان به اين مراکز و هم مامايي است که درس خوانده تا بتواند به کشورش خدمت کند. ناصري مي‌گويد: «نسبت به بقيه رشته‌ها که در اين طرح با نام مراقب سلامت معرفي شده‌اند، حجم کار يک ماما بسيار بيشتر از ديگران است. کمااينکه هر کجا در تکميل فرم‌هاي مراقبت بارداري، ميان‌سال و سالمند رشته‌هاي بهداشت (بهداشت محيط، خانواده و عمومي) آگاهي ندارند، وظيفه يک ماما مي‌شود که فرم را تکميل کند و معاينه‌هاي لازم را انجام دهد. اين درحالي است ‌که يک ماما که با عنوان مراقب سلامت مشغول به کار شده، در اين لحظه فقط لقب ماما را مي‌گيرد اما در ساير شرايط باز مي‌شود مراقب سلامت. در اين طرح به ما گفته شده جمعيت کمتري به يک ماما به دليل انجام معاينات زنان و کارگزاري‌ اي‌يودي، پاپ‌اسمير و... تعلق مي‌گيرد اما عملا به دليل اينکه همکاران بهداشت آشنايي و آگاهي لازم را درباره مراقبت بارداري ندارند، جمعيت خانم‌هاي باردار‌ و خانم‌هاي ميان‌سال بر دوش ماما مي‌افتد، حتما اطلاع داريد در فرم مراقبت خانم‌هاي ميان‌سال در صفحه دوم اين فرم حتما بايد توسط ماما پر شود. حال اينجاست که همکاران ديگر مراقب سلامت اين فرم را براي ما مي‌فرستند و لحظه‌به‌لحظه جمعيت تحت پوشش ماما زياد مي‌شود». اين ماما درادامه مي‌گويد: «اين کارها به‌کنار، ما بايد کلرزني و ديگر کارهاي همکاران بهداشت را علاوه بر موارد ذکرشده نظير بهداشت مدارس، بيماريابي از لحاظ پديکولوز و التور و... انجام دهيم. چه‌بسا که در اين طرح هر جا لازم دارند به ما مي‌گويند شما مراقب سلامت هستيد و جاي ديگر که کسي نمي‌تواند وظايف يک ماما را انجام دهد، به ما مي‌گويند شما ماما هستيد. اگر واقعا ماما هستيم اسم مراقب سلامت همان‌گونه که براي رشته‌هاي روان‌شناسي و تغذيه برداشته شده، از روي ما برداشته شود و ما با همان اسم ماما شناخته شويم. و با همان شرح وظايف يک ماما، در اين طرح خدمت کنيم. اين فقط گوشه‌اي از ناديده‌گرفتن رشته مامايي در اين طرح است. چه‌بسا که در اين طرح، حقوق يک کارشناس ماما از تغذيه و روان‌شناسي کمتر است. حجم کار ما کجا و حجم کار تغذيه و روان کجا...». زينب سميعي هم يکي ديگر از ماماهايي است که در مرکز بهداشتي در زاهدان کار مي‌کند و مي‌گويد: «در زاهدان يک بيمارستان آموزشي داريم که زايشگاه هم دارد. جز اين دو بيمارستان ديگري هم در شهر هست که يکي از آنها خصوصي و آن يکي تحت نظر تأمين اجتماعي است و اين باعث شده زايمان در منزل و مطب‌ها زياد شود و به همين نسبت هم مرگ مادر باردار و نوزاد بالا برود. ما هم که قبلا پيگير مادر باردار و پرخطر بوديم الان حتي گاهي فراموش مي‌کنيم نمي‌دانيم با اين همه کاري که داريم نگران ميان‌سال‌هاي مراجعه کننده به مرکز باشيم يا زنان باردار. درحال‌حاضر با بيمارهايي مواجه هستيم که توان خريد شربت آهن براي نوزادشان را ندارند و الان نزديک هشت‌ماه است که به مرکز مکمل داده نمي‌شود ولي هر روز کيلو‌کيلو فرم مي‌دهند که بايد در پرونده گذاشته شود». به‌تازگي در گروه تلگرامي انجمن مامايي کشور نيز پيامي منتشر شده که نشان مي‌دهد ماماها از شرايط پيش‌آمده نگران هستند. در اين پيام آمده است: «جامعه مامايي کشور نگراني شديد خود را نسبت به سپردن خدمات سلامت باروري و مراقبت از مادران باردار به فردي به نام مراقب سلامت، ابراز مي‌دارد. بيم آن مي‌رود اين امر سبب پايمال‌شدن حقوق زنان و نوزادان کشور شده و علاوه بر ايجاد نارضايتي در ارائه‌دهندگان خدمت، افزايش مرگ‌ومير و افت کيفي سلامت مادران باردار را در پي داشته باشد». دکتر ناصر کلانتري، قائم‌مقام معاون بهداشت و رئيس مرکز مديريت شبکه وزارت بهداشت، اما درباره اين مسائل و طرح تحول نظام سلامت، مي‌گويد: «توانمند‌سازي مردم از اهداف اصلي طرح پايگاه‌هاي سلامت است و ١٥‌ ميليون نفر جمعيت حاشيه‌نشين شهرها از طريق پايگاه‌هاي سلامت براي مراقبت‌هاي اوليه سلامت با استقرار مراقبان سلامت تحت پوشش قرار مي‌گيرند. مراقبان سلامت به تعبير کارشناسان، چند پيشه هستند که بر بهداشت عمومي و سلامت خانواده تأکيد دارند و در تمامي سطوح خدمات انجام مي‌دهند و با توجه به اينکه امروزه با تغيير سبک زندگي، بيماري‌هاي غيرواگير رايج شده است، مراقبان بهداشت، غربالگري‌هاي معيني‌ براي گروه‌هاي سني‌اي که در معرض خطر بيماري غيرواگير هستند، انجام مي‌دهند و همچنين شناسايي به‌موقع کساني که بيمار هستند و از بيماري خود خبر ندارند يا گروهي که ريسک فاکتور‌هاي بيماري را دارند، ازجمله وظايف مراقبان سلامت است». اما اين همه ماجرا نيست. مطابق مدارکي که در اختيار روزنامه شرق قرار گرفته، بسياري از زنان از اينکه در مرکز سلامت کشور، ماما آنها را معاينه نمي‌کند معترض هستند. معصومه يکي از زناني است که ساکن کرمانشاه است و نامه‌اي را مبني بر اعتراض به معاينه توسط مراقب سلامت امضا کرده. او مي‌گويد: «من کسي را مي‌شناسم که به مرکز سلامت مراجعه کرد و مراقب سلامت معاينه‌اش کرد و گفت وضعيت نرمالي ‌داري، اما دو هفته بعد زن و بچه هر دو از بين رفتند در بيمارستان گفتند جنين در بدن مادر مرده بوده و مسموميت بارداري پيش آمده و مراقب سلامت متوجه نشده. خب، اگر مي‌خواهند بچه‌ها را بکشند، راحت بگويند. من خودم را اگر مي‌خواهم دست هرکسي دهم، سراغ همان قابله‌اي مي‌روم که من و خواهر و برادرهايم را به دنيا آورده...». رها، يکي از ماماهايي است که براي استخدام در مرکز بهداشت اعلام آمادگي کرده بود، اما مي‌گويد: «هم، کارمان در حوزه تخصممان نيست، هم، وقتي که مي‌خواستيم فرم‌هاي استخدام را پر کنيم، تذکر مي‌دادند باردارشدن ممکن است باعث اين بشود که کارمان را از دست دهيم. انگار هيچ‌چيز سر جاي خودش نبود. يکي از همکاران با چادر مشکي آمده بود که متوجه نشوند باردار است، يعني بارداربودن ماما ممکن بود باعث ازدست رفتن کارش شود». طرح تحول نظام سلامت قدم‌هاي مؤثري را در حوزه سلامت برداشته است، اما از همان روزهاي آغازين، بحث سلامت زنان باردار انگار خيلي حائز اهميت واقع شد و از طرف ديگر، کسي به فکر ماماهاي بي‌کاري نبود که روزبه‌روز به آمار هفت ‌هزارنفري‌شان افزوده مي‌شود. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد