همه چیز درباره دل سرد دماوند

عصر ايران/ دماوند، يک کوه آتشفشاني است و در سال هاي گذشته هم فيلم هايي توسط کوهنوردان مختلف از دهانه قله دماوند منتشر شده است که آن فيلم ها، وضوح و شفافيت بيش تري هم نسبت به فيلمي دارند که اخيرا از دهانه دماوند منتشر شده است. در آن فيلم ها، گاز و گوگرد با قدرت از سوراخ هايي در دهانه آتشفشان دماوند خارج مي شود. اين فيلم ها باعث نگراني هايي در بين مردم شده است و از اين رو در گفت و گوي عصر ايران با دکتر سروش مدبري که دکتراي زمين شناسي دارد و رئيس انجمن زمين شناسي ايران است، فعاليت احتمالي کوه آتشفشاني دماوند به بحث گذاشته شد. اين قله در نزديکي تهران، شهر دماوند و آمل قرار دارد. رئيس انجمن زمين شناسي ايران معتقد است که آتشفشان دماوند آخرين نفس هاي خود را مي کشد و مواد مذاب آن در حال سردتر شدن است. دکتر مدبري مي گويد: دماوند برخلاف کوه هاي آتشفشاني اندونزي و آمريکا، فعاليت ديگر آتشفشاني نخواهد داشت. *فيلمي راجع به دماوند منتشر شده و دو کوهنورد با اعلام اين که در 12 اسفند 1395 به قله دماوند صعود کرده اند مي گويند اين اولين بار است که مي بينند از دماوند ذرات مواد مذاب به اين شکل خارج مي شود. با اين حال بعضي از کارشناسان زلزله شناسي فعال شدن آتشفشان دماوند را رد کردند. اين فيلم شفاف و واضح نبود و دقيقا نشان نمي داد که چه اتفاقي در قله دماوند رخ داده است ولي آن دو کوهنورد اظهار نگراني مي کردند. نظر شما در مورد آن فيلم چه هست؟ -واقعيت اين است آن فيلم توسط دو نفر غير کارشناس تهيه شده است و کمترين اطلاعاتي هم از دانش زمين شناسي ندارند. بعيد هم هست قبلا اين محل را ديده باشند. اگر اين محل را ديده بودند به اين صورت اظهار نظر نمي کردند. در هر صورت اين دو نفر، نسبت به دانش زمين شناسي ناآگاه بوده اند. آتشفشان ها فعاليت هاي زيادي را به همراه خودشان دارند. اثرات اوليه و ثانويه زيادي همراه آنها هست. اين اثرات، نشان دهنده فعاليت آنها است. برخي از اثرات، قبل از فعاليت آتشفشاني اتفاق مي افتد و برخي اثرات هم بعد از فعاليت. خروج گاز هميشه با آتشفشان همراه است و در تمام آتشفشان هاي دنيا همراه هست. گاهي اوقات، گاز از دهانه اصلي آتشفشان خارج مي شود و گاهي اوقات از دهانه هاي کوچکتري که در دامنه آتشفشان و قسمت هاي پايين تر آن وجود دارد. چشمه هاي آب گرم نيز نشان دهنده فعاليت هاي آتشفشان هستند. ما در اطراف دماوند چشمه هاي آب گرم، فراوان داريم يا در اطراف کوه آتشفشاني سبلان، چشمه هاي آب گرم سرعين و مشکين شهر و نير را داريم. اينها همه چشمه هاي آب گرم يا فعاليت هايي هستند که با آتشفشان مرتبط هستند. *آقاي قلمقاش مدير امور زمين شناسي منطقه اي سازمان زمين شناسي گفته اند که دماوند در 600 هزار سال، 100 هزار سال، 65 هزار سال و 25 هزار سال و 7 هزار سال قبل فعاليت آتشفشاني داشته است. با توجه به اين نکته که مطرح شده است هر چقدر از گذشته به جلوتر مي آييم فاصله وقوع فعاليت آتشفشاني دماوند کمتر شده است. آيا اين موضوع علامت خاصي به ما مي دهد که دماوند احتمالا به اين زودي ها فعاليت جديدي خواهد داشت؟ -خير. اين فعاليت هاي آتش نشاني هيچ چيزي را نشان نمي دهد. يک آتشفشان ممکن است 1500 سال يا 2 هزار سال، خاموش باشد و يک دفعه فوران کند يا اين که آتشفشان در فاصله نزديکتر فوران کند. *فاصله فعاليت هاي آتشفشاني کمتر شده است. يک فعاليت آتشفشاني در 600 هزار سال قبل بوده و فعاليت بعدي 100 هزار سال قبل بوده است يعني 500 هزار سال فاصله وجود داشته. اما در آخرين فعاليت هاي دماوند يک فعاليت در 25 هزار سال قبل بوده و آخرين هم 7 هزار سال قبل. -درست است که فاصله ها کمتر شده ولي تعيين سن فعاليت هاي قديمي تر، يک مقدار دشوار است. ممکن است ما سنگي مربوط به فعاليت 400 هزار سال يا 300 هزار سال قبل پيدا نکرده باشيم. البته کارهايي توسط سازمان زمين شناسي انجام شده و سن سنجي هايي در خارج از کشور انجام شده است ولي نمي شود اين طور گفت که ما تمام فعاليت هاي آتشفشان دماوند را بررسي کرده ايم و به غير از اين چيزي نبوده است. *پس اطلاعات مربوط به فعاليت آتشفشاني دماوند در 7 هزار سال قبل يا 25 هزار سال قبل که نزديک به زمان ما هست، قابل اعتماد است؟ -من به جاي 7 هزار سال قبل، حدودا 10 هزار سال قبل را شنيده ام. بعضي از مراجع مي گويند 7 هزار سال قبل و بعضي ها مي گويند 10 هزار سال قبل. *رقم 3 هزار سال در سنجيدن سن فعاليت آتشفشاني تفاوت زيادي است. -سن سنجي هميشه خطا دارد. *يعني در حد 3 هزار سال اختلاف، طبيعي است؟ -بله. اما بگذاريد صحبت خود را اصلاح کنم. ممکن است فردي يک سنگ را براي سن سنجي انتخاب کند که 7 هزار سال را نشان بدهد و فرد ديگري، يک سنگ را از جاي ديگري برداشته باشد و 10 هزار سال قدمت نشان بدهد. ما اگر يک حفاري عميق در دامنه دماوند انجام بدهيم و پايين برويم، مي توانيم تمام رخدادهاي آتشفشاني را که طي دو و نيم ميليون سال گذشته اتفاق افتاده است نمونه برداري و سن سنجي کنيم. تا الان نمونه هاي سطحي دماوند براي سن سنجي انتخاب شده است. * دماوند کوهي است که چينه اي است و بر اثر فعاليت هاي آتشفشاني، لايه هاي مختلف روي هم قرار گرفته اند. -بله. آتشفشان مرکب است. *بنابراين با حفر کردن نقاطي از دماوند مي توان اطلاعات مربوط به فعاليت هاي آتشفشاني متعدد را به دست آورد؟ يک حفاري عميق در يکي از دامنه هاي دماوند لازم دارد که ما 1000 متر يا 2000 هزار متر را حفاري کنيم و بر اساس تغييرات گدازه ها، آنها را سن سنجي کنيم. *سازمان زمين شناسي در سال هاي قبل اعلام کرد که ما نقشه هاي زمين شناسي کوه هاي آتشفشاني را تهيه کرده ايم ولي بايد پايش دائمي دماي اطراف آتشفشان و ترکيب چشمه هاي آب گرم انجام شود. اين نوع پايش و نصب لرزه نگار در سال هاي اخير انجام شده؟ -خير ولي اندازه گيري هاي خاصي را انجام مي دهند. نصب دکه هاي لرزه نگار يا دستگاه هايي که بتوانند تغييرات دما را بسنجند، انجام نشده. مطالعاتي از طريق ماهواره، به طور مرتب انجام مي شود. *آقاي قلمقاش از سازمان زمين شناسي گفته بودند همکاري هايي با محققان خارجي براي سن سنجي تفتان و سبلان داريم. چرا در مورد دماوند چنين همکاري اي وجود ندارد؟ -شايد مجهولات شان درباره سبلان و تفتان بيش تر بوده و آن پروژه ها انجام شده است و تا حدودي در مورد دماوند اطلاعات داشته اند. خواسته اند اطلاعات حداقلي را در مورد آن دو آتشفشان هم به دست بياورند. *دماوند کوهي است که قله آن تقريبا به صورت مخروط و نوک تيز است. مشخص نيست که شکل گيري اين مخروط به چه فعاليت اتشفشاني مربوط است؟ -از اول اين آتشفشان مخروطي شده. مخروط، کوچک بوده و به طور مرتب گدازه هاي بعدي و فوران بعدي روي آن نشسته است. هر دفعه يک لايه خاکستر و يک لايه گدازه آمده است و مخروط آن را بزرگتر کرده است. *چرا در ايران و کشورهاي همسايه ما، فعاليت آتشفشاني جديد مثل آنچه که الان در اندونزي در حال وقوع است، وجود ندارد؟ -ما اين دوران را گذرانده ايم. ما چندين ميليون سال پيش و مثلا 7 ميليون سال پيش يا 10 ميليون سال پيش، شرايطي داشته ايم که آتشفشاني ها و فوران هاي خيلي زيادي وجود داشت. از ايران تا ترکيه را در نظر بگيريد همه اين آتشفشاني ها در آن زمان اتفاق مي افتاد. اما وضع آتشفشان ها کم کم تغيير کرد و به مرحله مرگ رسيدند و خاموش شدند. در اندونزي، الان شرايط فعال است و آتشفشان هاي فعال دارد. در آنجا هم بعد از مدت ها و مدتي بين 5 ميليون سال يا 10 ميليون سال و بر حسب مقدار ذخيره مواد مذابي که در درونش وجود دارد، آتشفشان ها خاموش مي شوند و به سرنوشت اينها دچار مي شوند مثل آتشفشان هايي که در کرمان وجود داشته است و الان اثري از آنها نيست. *پس دماوند با کوه هاي آتشفشاني در اندونزي که هنوز درگير فعل و انفعالات زمين شناسي است، کاملا تفاوت دارد؟ -بله. اندونزي آتشفشان هاي خيلي زيادي دارد. ما در سفري که داشتيم و از بالاي اندونزي عبور کرديم آتشفشان هاي خيلي کوچکي را مي ديديم که در اقيانوس هستند و مواد مذاب را خارج مي کنند. *ولي چرا اين انتظار وجود دارد که دماوند باز يک روز آتشفشاني شود و فوران داشته باشد؟ -خيلي ها اعتقاد دارند اين اتفاق نخواهد افتاد. چون مخزن ماگمايي(مواد مذاب) که زير دماوند است ديگر سرد شده و انتظار نداريم فرآيندهاي تکتونيکي بتواند مواد مذاب به زير آن تزريق کند و دوباره آتشفشان دماوند فعال شود. *لطف مي کنيد درباره تکتونيک توضيح بيشتري بدهيد؟ -ما پوسته زمين را شامل چندين قطعه مختلف در نظر مي گيريم که اين قطعات نسبت به همديگر در حال حرکت هستند. گاهي اوقات بعضي از اين قطعات، زير قطعه ديگر فرو مي روند و وقتي فرومي رود و به عمق 150 کيلومتر رسيد ذوب مي شود و مواد مذاب آن در قطعه روبه رويي بالا مي آيد و آتشفشان به وجود مي آورد. ما به آن تکتونيک صفحه اي مي گوييم. در اندونزي يا ژاپن، اين اتفاق دارد مي افتد. يک پوسته اقيانوسي در آنجا دارد فرو مي رود و بعد وقتي که ذوب شود، بالا مي آيد و در جاهايي آتشفشان را به وجود مي آورد. *شما مي گوييد فعاليت مستمر کنوني آتشفشان هاي اندونزي طبيعي است. کوه آتشفشاني سنت هلن در ايالت واشنگتن آمريکا مثل دماوند مخروطي بوده و در فوران سال 1980 ميلادي مواد مذاب آن، مخروط و نوک قله را ذوب کرده است. الان سنت هلن آن مخروط را ندارد. آن کوه آتشفشاني چه شرايطي دارد که برخلاف دماوند مخروط آن منفجر شده؟ -بعضي وقت ها فوراني که اتفاق مي افتد فوران مهلک و شديد است و آتشفشان را منفجر مي کند. چند کوه آتشفشاني داشته ايم که همين اتفاق براي آنها رخ داده و مخروط آنها منفجر شده است. *الان شما خودتان به اين نتيجه رسيده ايد که دماوند فعاليت آتشفشاني نخواهد داشت؟ -من مطالعه خاصي در مورد دماوند انجام نداده ام. طرحي را به سازمان زمين شناسي براي همين کار ارائه دادم که ما بتوانيم آتشفشان دماوند را از همه نظر و از ديدگاه هاي زيست محيطي و خطرات و آلودگي مطالعه کنيم. اما به دليل کمبود بودجه و امکانات، آن طرح پيش نرفت و شروع نشد. *در چه سالي اين طرح را ارائه کرده ايد؟ -همين امسال(1395). من هم شخصا مطالعاتي را شروع نکرده ام. اساتيدي هم در گذشته مطالعاتي را انجام داده اند و مطالعات خيلي جديد انجام نشده است. بر اساس گفته کساني که تا حدودي در اين زمينه کار کرده اند اين ديدگاه وجود دارد که آتشفشان دماوند، فعال نخواهد شد. *چه کساني به اين نتيجه رسيده اند که دماوند فعال نمي شود؟ -دکتر هاشم امامي در اين زمينه کاري انجام داده و گزارشي تهيه کرده است. دکتر حسن زاده نيز، چند سال پيش مقاله اي درباره آتشفشان دماوند ارائه کرد. کساني که بيش تر در اين زمينه کار کرده اند، اين افراد هستند. *در حوزه زمين شناسي اين بحث مطرح است که صفحات تکتونيکي پوسته زمين با هم برخورد مي کنند. با توجه به حرکت صفحه عربستان به سمت بالا يعني صفحه اوراسيا که روسيه و قرقيزستان در اين منطقه قرار دارند، اين تحرک و برخورد صفحه زمين در جنوب خليج فارس، احيانا باعث نمي شود که دماوند بخواهد فعل و انفعالاتي داشته باشد؟ -اين اتفاق حدود 7 تا 10 ميليون سال پيش رخ داده و تمام شده است. صفحه عربستان از چيزي حدود 55 ميليون سال پيش، حرکت خود را انجام داده و ما آتشفشاني هايي را از 55 ميليون سال پيش داريم تا چند هزار سال پيش. آتشفشاني هاي خيلي گسترده اي در منطقه ما وجود داشته است. * هنوز فعل و انفعالات صفحه پوسته زمين عربستان هنوز ادامه دارد و در حد ميلي متري هر سال جا به جايي اتفاق مي افتد و طبق گفته کارشناسان فلات ايران ساليانه 30 ميلي متر جمع و کوتاه مي شود. -ولي الان فشار مي آورد و کوه ها را بلندتر و مرتفع مي کند. اين فشار، ديگر آتشفشاني ايجاد نمي کند. *در ارتباط با بحث ارزيابي وضعيت فعلي آتشفشان دماوند، در سال 1391 آقاي تمدن استاندار وقت تهران گفته بود ما 500 ميليون تومان براي خريد تجهيزات نيازد داريم که رفتارهاي دماوند دقيق تر ارزيابي شود. اگر واقعا حرف نهايي اين است که احتمال اتشفشان وجود ندارد هزينه کردن اين ارقام ضرورت دارد؟ -در هر صورت يک بخش از علم است و بله. الان 500 ميليون تومان پولي نيست. *در سال 1391 گفته بود که نيم ميليارد تومان بودجه نياز داريم. -خب تفاوت خيلي زياد نيست. الان حداکثر ممکن است يک ميليارد تومان شده باشد. يک ميليارد تومان در راستاي علم و رسيدن به نتايجي که ما خواهيم داشت پول زيادي نيست. *بالاخره گازي که از دماوند متصاعد مي شود و چشمه هاي آب گرمي که وجود دارد هيچ پيامي ندارد؟ -اين در واقع آخرين نفس هاي آتشفشان دماوند هستند. نشان دهنده آخرين فعاليت هايش است. توده مذابي که در درون زمين وجود داشته است، دارد جامد مي مي شود و کم کم سردتر مي شود ولي تا حدودي هنوز گرم است. آبي که پايين مي رود گرم مي شود و دوباره بالا مي آيد. *چند متر پايين تر از قله دماوند مواد مذاب وجود دارد؟ -دقيق نمي دانم ولي کمترين فاصله اي که در طول تاريخ داشته است حدود 3 يا 4 کيلومتر بوده است. الان بايد به 6 يا 7 کيلومتر فرونشسته باشد. *يعني الان اگر از قله دماوند 6 کيلومتر پايين برويم تا به مواد مذاب برسيم؟ -بله. همين طور است. *آتشفشان هايي که الان در اندونزي و هاوايي فعال هستند مي توانند بخشي از انرژي درون کره زمين را تخليه کنند و در منطقه ما اين اتفاقات رخ ندهد؟ -خير. صفحات پوسته زمين منطقه ما کاملا از آنها جدا است. ايران در يک صفحه است و مرزهاي صفحه متفاوت هستند. انرژي هر صفحه مربوط به قسمت خودش مي شود. صفحات ديگر، هيچ انرژي اي به اين سمت منتقل نمي کنند. *چند سال قبل دماوند فعاليت بيش تري را داشته است و بخار زيادي از ان برمي خاست. بعضي از کارشنان مي گفتند آب به پايين دماوند نفوذ کرده و با مواد مذاب برخورد کرده است و به همين دليل بخار خيلي زياد از آن برخاسته است. -با مواد مذاب برخورد نکرده است. آب پايين رفته و گرم شده است. هر چه آب بيش تري پايين برود آب بيش تري هم بالا مي آيد. *تا چه عمقي از قله دماوند آب پايين رفته که به بخار تبديل شده است؟ -يک کيلومتر پايين برود مي تواند 100 درجه گرمتر شود. *ولي شما گفتيد مواد مذاب 6 کيلومتر پايين تر است؟ -بله. اين طور به نظر مي آيد. يک مطالعه ژئوفيزيک عميق لازم داريم که عمق موادي را که هنوز جامد نشده اند يا در حال جامد شدن هستند، پيدا کنيم. *گسل مشا-فشم که از شاهرود تا آبيک قزوين ادامه دارد مي تواند باعث فعال شدن آتشفشان دماوند شود؟ -خير. هيچکدام از گسل ها نمي توانند باعث فعال شدن اين آتشفشان شوند. *استدلال شما در اين زمينه چه هست؟ -گسل زلزله يک مسير دارد. آتشفشان هم يک مسير ديگر دارد و يک فرآيند ديگر مطرح است. *گسل مشا- فشم از چند کيلومتري جنوب دماوند عبور کرده است. اين گسل 10 کيلومتر پهنا و 400 کيومتر طول دارد. به نظرتان بر دماوند هيچ تاثيري بر ندارد؟ - تاثير ندارد. زلزله شناسان اعتقاد دارند که اثري نخواهد گذاشت. *جريان باد در تهران از سمت غرب به شرق است. -متفاوت است و در برخي اوقات باد از مسير ديگري مي آيد. *اگر احيانا دماوند فوران کند به نظر شما مواد مذاب و گرد و غباري که ايجاد خواهد کرد به کدام سمت خواهد رفت؟ -به همه طرف ممکن است برود. در زمان وقوع احتمالي، باد غالب به هر طرف باشد گرد و غبار به همان طرف مي تواند برود. باد غالب ما از غرب به شرق است. در فصل هاي مختلف، بادها به طرف هاي مختلف مي روند ولي باد غالب در اين مناطق از غرب به شرق است. *اگر احتمالا دماوند فوران کند خسارت به همه جا مي رساند؟ -خير. وقتي نقشه گدازه هاي دماوند را نگاه کنيم مي بينيم تا شعاع 30 کيلومتري پرتاب شده است. دماوند در فوران هاي قبلي تا 30 کيلومتر را تحت الشعاع قرار داده است. اين که گفته شود اگر دماوند فوران کند گدازه ها تا تهران مي آيد و تا کرج مي رود اصلا چنين چيزي نيست. *اگر دماوند بخواهد فوران کند فکر مي کنيد چقدر از مخروط قله آن مي تواند جدا شود و فوران حالت انفجاري داشته باشد؟ -من که مي گويم دماوند اصلا فوران نخواهد کرد. *شما اينقدر مطمئن هستيد که فوران نمي کند؟ -مطمئن نيستم. من فکر مي کنم. بر اساس فعاليت هايي که دانشمندان انجام داده اند و بر اساس صحبت هاي آنها، اين موضوع را مطرح مي کنم و مي گويم اتفاق نخواهد افتاد. *به بخار و گازهايي که از دماوند خارج مي شود و چشمه هاي آب گرم اطراف دماوند نبايد از نظر احتمال وقوع فعاليت آتشفشاني توجه کنيم؟ -الان همين کار را در مورد آتشفشان وزوو در ايتاليا انجام مي دهند و يک پروفسور اين کار را انجام مي دهد. به طور مرتب بخارهاي آن آتشفشان و گازهاي خروجي آن را اندازه گيري مي کند. با دوربين هاي خيلي دقيق، مرتب از کوه وزوو نقشه برداري مي کنند. تا اگر يک زمان تغيير حجم يا تغيير دما ديدند، فکر کنند که احتمالا نزديک به فوران شده اند و مردم آنجا را تخليه کنند. *آتشفشان وزوو در ايتاليا، خاموش است يا نيمه فعال است مثل دماوند؟ - آتشفشان وزوو در ايتاليا، خفته است ولي آتشفشان دماوند، منقرض است. يعني آن را بايد خاموش بدانيم. * اگر بودجه اي براي بررسي دماوند در نظر گرفته شود از جهت علمي فقط معتقديد هزينه شود و از جهت اين که دماوند، احتمال وقوع آتشفشان داشته باشد احتمال آن را ضعيف مي دانيد. -بله. احتمال آن خيلي ضعيف است. به سمت منفي است. *امکان تقويت همکاري با کشورهايي ديگر وجود دارد که تحولات 5 آتشفشان ايران بررسي شود؟ -بله، قطعا. کاري که من مي خواستم انجام بدهم با يک گروه ايتاليايي بود که روي آتشفشان وزوو کار مي کنند و افراد ديگر. خيلي علاقه مند هستند که در ايران مطالعه اي داشته باشند. *حتما بايد در چارچوب سازماني، تحولات دماوند بررسي شود؟ -بالاخره يک جايي بايد بودجه کار را بدهد. چون دستگاه هايي بايد نصب کنيم و تجهيزاتي را بايد در آنجا بگذاريم. اگر بخواهيم به طور مرتب آتشفشان را پايش و کنترل کنيم هزينه بر است. *در زمان بازسازي ارگ بم که به خاطر زلزله فروريخته بود ايتاليا هزينه هايي را قبول کرد. در خصوص بررسي دماوند حاضر نيست بودجه اي را اختصاص بدهد؟ -خير. متاسفانه بودجه اي نمي دهد. *دانشمند ايتاليايي که کوه آتشفشاني وزوو را بررسي مي کند بودجه اين کار را از دولت ايتاليا مي گيرد؟ -بله. گروه آنها بودجه را از دولت ايتاليا مي گيرد. *نتيجه خاصي در بررسي آتشفشان داشته اند؟ -به طور مرتب آن کوه آتشفشاني را بررسي مي کنند. هر سال هم پنج يا شش مقاله خيلي خوب در اين زمينه منتشر مي کنند. *آيا نتيجه گيري کرده اند که دماي آن دارد زياد مي شود يا احيانا گازهايي که بخار مي شود نشان دهنده فعاليت آتشفشاني مي تواند باشد؟ -کوه آتشفشاني وزوو به سمت فعاليت نيست. آن آتشفشان، خفته است. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد