رمزگشایی زبان‌های مُرده باستانی با کمک هوش مصنوعی

زوميت/ الواح باستاني، جزئيات بي‌نظيري از زندگي مردمان هزاران سال قبل را در خود دارند. اما امروزه، معدود کساني با چنين زبان‌هايي آشنايي دارند. علامت‌هاي گوه‌اي‌شکلي در الواح گِلي باستاني سوخته و دوده‌گرفته حکاکي شده‌اند که فقط در نور ملايم موزه بريتانيا قابل مشاهده‌اند. اين علامت‌هاي کوچک، بقاياي قديمي‌ترين روش‌ نوشتن جهان يعني خط ميخي هستند. خط ميخي که بيش از ۵ هزار سال پيش در بين النهرين ابداع شد؛ در سرزميني بين رودخانه‌هاي دجله و فرات عراق امروزي، زندگي شهري پيچيده و جالب‌توجه مردمان اين سرزمين براي دوره‌اي حدود ۳ هزار سال ثبت و ضبط شده است. لوح‌هايي که مضامين متنوعي از نامه‌هاي خشمگينانه بين پادشاهان تا مراسم آئيني مذهبي براي تسکين کودکان استفاده مي‌شدند، بينش منحصربه‌فردي از جامعه‌اي در سپيده‌دم تاريخ را در خود دارند. اين الواح گلي ظهور و سقوط آشوريان، بابليان و اَکِديان، اولين امپراتوري‌هاي جهان را ثبت کردند. تخمين زده شده است که نيم ميليون لوح از اين دست نوشته‌هاي باستاني کشف شده و هنوز بسياري در زمين مدفون‌اند. با اين حال، از تقريبا ۱۵۰ سال پيش، يعني زماني که اولين نوشته‌هاي خط ميخي توسط دانشمندان رمزگشايي شدند، اسرارشان تنها در اختيار معدود دانشمنداني که توانايي خواندنشان را داشتند قرار گرفته‌اند. تقريبا ۹۰ درصد از نوشتارهاي خط ميخي بدون ترجمه باقي مانده‌اند. اما اين رويه به لطف يک روش مدرن، ترجمه ماشيني تغيير مي‌کند. اميلي پژي‌پرون، آشورشناسي از دانشگاه تورنتو در کانادا مي‌گويد: بسياري از مردم در خصوص تأثيري که بين‌النهرين بر فرهنگ ما گذاشته، زياد نمي‌دانند. بين‌النهريني‌ها به ما چرخ، نجوم، ساعت ۶۰ دقيقه‌اي، نقشه‌ها، داستان‌هاي سيلاب و قايق و اولين اثر ادبيات جهان، حماسه گيلگمش را دادند. اما تنها تعداد قليلي از دانشمندان امکان خواندن متون اين فرهنگ غني که عمدتا به زبان‌هاي سومري و اکدي نوشته شده‌اند را دارند. کتابخانه‌هاي بزرگي با خطوط ميخي پادشاهان آشور کتابخانه‌هاي بزرگي با خطوط ميخي جمع‌آوري کرده بودند که آخرين پيوند باقي‌مانده از زبان‌هايي هستند که مدت‌ها قبل از بين رفته‌اند پژي‌ پرون سرپرستي پروژه‌اي موسوم به MTAAC را برعهده دارد که در آن، ۶۹ هزار سند متعلق به بين‌النهرين با قدمتي تا قرن بيست‌ويکم قبل از ميلاد به‌صورت ماشيني ترجمه خواهد شد. يکي از اهداف اين پروژه عظيم، گشودن درهاي دنياي عمدتا نامکشوف باستان به‌روي پژوهش‌هاي جديد است. خانم پژي‌ پرون مي‌گويد: ما در مورد بسياري از جنبه‌هاي مختلف زندگي مردم بين‌النهرين اطلاعاتي داريم، اما نمي‌توانيم از تخصص افراد در حوزه‌هاي مختلف مانند اقتصاد يا سياست استفاده کنيم؛ کساني که مي‌توانند در صورت دسترسي به منابع، به ما در درک بهتر اين جوامع کمک‌هاي شايان‌ذکري کنند. جدا از الواح گِلي، بيش از ۵۰ هزار مهر حکاکي‌شده بين‌النهرين در مجموعه‌هاي سراسر جهان وجود دارد. مردم بين‌النهرين براي هزاران سال، از سنگ‌هاي حکاکي‌شده براي منقوش کردن اشياء مختلفي از خاک مرطوب تا نقوش درب‌ها، کوزه‌ها و سبوها، الواح و ديگر اشياء استفاده مي‌کردند. اما از اين بين تنها ۱۰ درصد فهرست شده‌اند، بحث ترجمه اين نوشتارها هم جاي خود دارد. ياکوب دال، استاد آشورشناسي در دانشگاه آکسفورد مي‌گويد: ما در خصوص بين‌النهرين منابعي بيش‌تر از يونان، رم و مصر باستان روي‌هم داريم. اما چالش اصلي اين است که آدم‌هايي به اندازه کافي پيدا شوند که بتوانند اين متون باستاني را بخوانند. پژي‌ پرون و همکارانش، در حال تغذيه الگوريتم هوش‌ مصنوعي با ۴ هزار متن باستاني از يک پايگاه داده ديجيتالي‌ هستند. در هر کدام از اين نوشته‌هاي باستاني، اطلاعاتي در مورد معاملات و تحويل چارپايان، دسته‌هاي ني يا آبجو به معبد يا به يک شخص ثبت شده است. اين نوشتارها که در اصل به‌وسيله سوزنک حکاکي يا نيشک حکاکي‌ شده‌اند، قبلا توسط دانشمندان به الفباي مدرن ترجمه شده‌اند. به عنوان مثال، کلمه سومري به معناي بزرگ، مي‌تواند به صورت علامت‌هاي خط ميخي يا در الفباي مدرن به صورت «گال (Gal)» نوشته شود. تقريبا ۹۰ درصد از نوشتارهاي خط ميخي بدون ترجمه باقي مانده‌اند فرمول اين متون اداري ساده است: به عنوان مثال، ۱۱ بز ماده براي آشپزخانه در روز پانزدهم. همين مسئله اين متون را براي فرايند اتوماسيون (ترجمه ماشيني) بسيار مناسب مي‌کند. هنگامي که اين الگوريتم‌ها آموختند که متون نمونه را به زبان انگليسي ترجمه کنند، به‌طور خودکار ديگر الواح را نيز ترجمه خواهند کرد. امپراطوري آشور امپراطوري آشور منطقه وسيعي را در بر مي‌گيرد که شامل عراق کنوني، ترکيه و مصر است پژي‌ پرون که انتظار دارد، نسخه‌هاي انگليسي تا سال آينده به‌صورت آنلاين منتشر شوند؛ مي‌گويد: متوني که ما اکنون رويشان کار مي‌کنيم، به‌صورت جداگانه چندان جالب‌توجه نيستند؛ اما اگر آن‌ها را به‌صورت گروهي از متون در نظر بگيريد، جالب‌توجه خواهند شد. اين متون کهن، تصويري از زندگي روزمره در بين‌النهرين باستان، از ساختار قدرت و شبکه‌هاي تجاري تا جنبه‌هاي ديگري از تاريخ اجتماعي آن، مانند نقش زنان کارگر را پيش‌روي ما قرار مي‌دهند. علاوه بر اين، ترجمه‌هاي جستجوپذير به پژوهشگران ديگر شاخه‌ها امکان کاوش جنبه‌هاي غني زندگي جهان باستان را خواهد داد. پژي‌ پرون مي‌گويد: اين مردمان باستاني تفاوت زيادي با ما دارند و به‌لحاظ زماني خيلي از ما دور هستنند؛ در عين حال، مشکلات يکساني داشتند. درک بين‌النهرين، راهي براي درک مفهوم انسان نيز هست. مهرهاي سنگي مشابهي منقوش الگوريتم‌هايي که براي تشخيص متون خط ميخي آموزش ديده‌اند، به پژوهشگران کمک مي‌کنند تا الواحي در مجموعه‌هاي سراسر جهان را که با مهرهاي سنگي مشابهي منقوش شده‌اند با هم تطبيق دهند او اميدوار است که تجزيه‌وتحليل‌هاي ماشيني بتواند به روشن کردن جنبه‌هاي خاصي از سومريان کمک کند که هنوز براي دانشمندان مدرن به صورت معما باقي مانده‌اند. اين زبان منقرض‌شده به هيچ يک از زبان‌هاي مدرن مرتبط نيست، اما در کتيبه‌هاي نوشته‌شده به خط ميخي حفظ شده است. از اين رو، اين متون کهن، ممکن است آخرين ارتباط باقي‌مانده ما با جوامع حتي قديمي‌تري نيز باشد که هيچ سندي از آن‌ها وجود ندارد. ايروينگ فينکل، متخصص کتيبه‌هاي ميخي سفالي متعلق به بين‌النهرين باستان و موزه‌دار موزه بريتانيا که ۱۳۰ هزار لوح خط ميخي در آن نگهداري مي‌شود، مي‌گويد: احتمالا زبان سومري آخرين عضو از آنچه باشد که زماني، خانواده بزرگي از زبان‌ها بوده است که قدمت آن به هزاران و هزاران سال قبل باز مي‌گردد. نوشتن فقط زماني ابداع شد تا نوشتارهاي سومري را نجات دهد، ما خوش‌شانس هستيم که ميکروفون‌هايي (اشاره به الواح باقيمانده) داريم که قبل از آنکه کاملا از بين بروند، ضبطشان کرده است. فينکل که يکي از برجسته‌ترين متخصصان خط ميخي در جهان است، توضيح مي‌دهد که چگونه اين متون به‌آرامي به لطف کتيبه‌اي چند زبانه‌ که زندگي پادشاهي را بازگو مي‌کردند رمزگشايي شدند؛ درست به‌مانند سنگ روزتا که به دانشمندان کمک کرد متون هيروگليف مصر باستان را بخوانند. فينکل مي‌گويد: اين درست به‌مانند پيدا کردن ذهن انساني است که هزاران سال پيش زندگي مي‌کرد؛ چيزي شبيه به صحبت کردن با آن‌ها از طريق تلفن. به‌ اين ترتيب، ملاقات با يکي از اين افراد، جالب‌توجه‌ترين تجربه دنياست. دسترسي به دنياي باستان بسياري از ما، هيچ‌وقت يک کتيبه ۵ هزارساله را در دستمان نگرفته‌ايم. اما به لطف تکنيک‌هاي تصويربرداري پيشرفته، هر کسي که به اينترنت متصل است، مي‌تواند به گنجينه‌هايي از جمله قديمي‌ترين کتابخانه سلطنتي باقي‌مانده جهان دسترسي پيدا کند که حالا ديجيتالي شده است. کهن‌ترين کتابخانه تاريخ در نينوا توسط آشورباني‌ پال، پادشاه قدرتمند و دوستدار کتاب آشور ساخته شده است. برخي از الواح باقي‌مانده در موزه بريتانيا به عنوان بخشي از نمايشگاه ويژه‌اي به نام آشورباني‌ پال نيز نمايش داده مي‌شوند. اگرچه اين الواح باقي‌مانده در سال ۶۱۲ قبل از ميلاد در نينوا در اثر يک آتش‌سوزي سخت و سياه شدند، اما هنوز قابل خواندن‌اند. ما از بين‌النهرين منابعي بيش‌تر از يونان، رم و مصر باستان روي‌هم داريم تکنيک‌هاي تصويربرداري جديد، کار با متون باستانيِ اغلب آسيب‌ديده را آسان‌تر کرده است. با تصاوير بسيار دقيق، ممکن است بتوان امکان خواندن علامت‌هايي را داشت که گاهي براي چشم انسان قابل تشخيص نيستند. دال و همکارانش، الواح و مهرهايي را که در مجموعه‌هاي تهران، پاريس و آکسفورد نگهداري مي‌شوند، براي پروژه‌اي به نام کتابخانه ديجيتالي خط ميخي (Cuneiform Digital Library Initiative) ديجيتالي مي‌کنند. تکنيک‌هاي تصويربرداري جديدتکنيک‌هاي تصويربرداري جديد، همراه با ابزارهاي بينايي ماشيني پيشرفته، به دانشمندان کمک مي‌کند زبان‌هاي باستاني مانند نيا ايلامي را درک کنند اين پايگاه داده وسيع همين حالا شامل يک‌سوم متون خط ميخي جهان و نيز بعضي از زبان‌هاي رمزگشايي‌نشده، مانند زبان نيا ايلامي ايران باستان است. بدون گسترش منابع ديجيتال مانند اين، آموزش الگوريتم‌هاي هوش مصنوعي براي ترجمه به‌هيچ‌وجه امکان‌پذير نبود. ديجيتال‌سازي همچنين به پژوهشگران امکان برقراري ارتباط و تطبيق متون حکاکي‌شده موجود در مجموعه‌هاي مختلف جهان را مي‌دهد. دال همراه با پژوهشگران دانشگاه‌هاي ساوتهمپتون در انگلستان و نانتر پاريس در فرانسه، حدود ۲ هزار مهر سنگي بين‌النهرين را به صورت تصاوير سه‌بعدي ديجيتالي کرده است. درک بين‌النهرين، راهي براي درک مفهوم انسان نيز هست او و همکارانش در يک پروژه آزمايشي، از يک الگوريتم هوش مصنوعي براي بررسي گروهي از ۶ لوح استفاده کرد و الواح پيداشده در مکان‌هاي ديگر جهان را با هم تطبيق داد. اين الگوريتم توانست لوحي که در ايتاليا نگهداري مي‌شود و لوح ديگري در ايالات متحده را به‌درستي با هم تطبيق دهد که هر دو احتمالا با يک مهر منقوش شده‌اند. مطابقت دادن مهرها در گذشته بسيار دشوار بوده است، چراکه بسياري از اين الواح به فاصله هزاران کيلومتر در مجموعه‌هايي دور از هم نگهداري مي‌شوند. دال تخمين مي‌زند که تمامي اين مهرها ظرف پنج سال ديجيتالي مي‌شوند که امکان پيگيري الگوهاي ديگر را نيز فراهم مي‌کند. به عنوان مثال، نشانه‌هايي وجود دارد که برخي از اين سنگ‌ها مورد توجه زنان قرار داشته‌اند. باستان‌شناسان در عراق باستان‌شناسان در عراق هزاران لوح حاوي برخي از اولين زبان‌هاي نوشتاري جهان را کشف کرده‌اند دال مي‌گويد: اين از آن دست سوالاتي است که بدون استفاده از تصاوير شمار زيادي از مهرها به روشي که ما انجام مي‌دهيم و استفاده از تکنيک‌هايي مانند الگوريتم‌هاي يادگيري ماشيني امکان‌پذيري نمي‌بود. او اميدوار است با تکامل هوش مصنوعي، اين تکنولوژي مدرن به ما کمک کند تا پتانسيل کامل اطلاعات غني موجود در مجموعه‌هاي سراسر جهان را رمزگشايي کنيم. دال مي‌گويد: مي‌خواهم آشورشناسي که نيمي از تاريخ بشريت و ميراث فرهنگي در خطر را در بر مي‌گيرد، در صدر اولويت ‌پژوهش‌هاي مدرن به اين شيوه قرار بگيرد. رمزگشايي کدها تصويربرداري در حال تغيير دادن حوزه پژوهشي متون غيرقابل ترجمه است. ما انسان‌ها در اين نوع رمزگشايي نسبت به ماشين بهتر عمل مي‌کنيم، چرا که اين متون عمدتا داراي بخش‌هاي کوچکي هستند که نياز به خلاقيت و درک درستي از سازوکارهاي زندگي انساني دارد. درک اين نوشتارها همچنين مستلزم انعطاف‌پذيري فکري زيادي است. مهرهاي لاجوردي تکنيک‌هاي تصويربرداري سه‌بعدي امکان بررسي مهرهاي استوانه‌اي مانند مهرهاي لاجوردي با جزئيات بي‌نظيري را فراهم مي‌کنند به عنوان مثال، علامت‌هاي اوليه خط ميخي، حتي در يک متن خطي مرتب نشده‌اند؛ بلکه به سادگي در اطراف يک کادر قرار گرفته‌اند. زبان نيا ايلامي سه‌بعدي است: هر نشانه‌گذاري دايره‌اي کم‌عمق، مفهوم متفاوتي نسبت به دايره‌اي عميق‌تر دارد. با اين حال، تکنولوژي جديد با فراهم کردن تصاوير دقيقي که قابل بزرگ‌نمايي، به اشتراک گذاشتن و مقايسه باهم‌اند، به فرايند خواندن و ترجمه اين متون کمک کرده است. دال که در حال کار بر روي رمزگشايي اين متون اسرارآميز است، مي‌گويد: مسئله حياتي در وهله اول، حالا و بعدا اين است که تصاوير مناسبي تهيه شوند؛ مسئله‌اي که براي ۱۰۰ سال اول مطالعه زبان نيا ايلامي وجود نداشت. تاثير چنين پيشرفت‌هاي فراتر از حوزه‌ي آشورشناسي خواهد بود. فيليپا استيل، متخصص روش‌هاي نوشتاري اوليه کِرت و يونان در دانشگاه کمبريج است. اين شيوه‌هاي نوشتاري شامل شيوه خطي A، متوني غيرقابل ترجمه و خطي B که براي نوشتن اشکال باستاني زبان يوناني مورد استفاده قرار مي‌گرفته است. حال به لطف تکنيک‌هايي، تصاوير با وضوح بالا از الواح باستاني -که اين شيوه‌هاي نوشتاري در آن به‌کار رفته‌اند- ثبت مي‌کند که به استيل در کشف جزئيات جديد کمک مي‌کند. خانم استيل مي‌گويد: مي‌توانيد ويژگي‌هايي را که با چشم غيرمسلح به دشواري ديده مي‌شوند را در اين متون پيدا کنيد؛ و اغلب اين ويژگي‌ها ممکن است با شيوه‌اي که شخص متن را نگاشته، مرتبط باشد. به‌عنوان مثال، براي نوشتارهاي خطي B، مي‌توانيد جاي تراشيدگي (پاک شدن) را پيدا کنيد. گاهي اوقات مي‌توانيد حدس بزنيد کسي که اين الواح را نگاشته، روي متن چيز ديگري هم نوشته است. پژي‌ پرون اميدوار است که در نهايت، ترجمه ماشين‌ها قادر به ترجمه الواح پيچيده‌تر سومري و زبان‌هاي ديگر مانند اکدياني باشند. او مي‌گويد: هنوز مسائل بيش‌تري براي کشف در فرهنگ‌هاي باستاني وجود دارد. شايد روزي بتوانيم تمام اين اولين متون را به صورت ترجمه بخوانيم. هرچند معماهاي بين‌النهرين ممکن است بيش‌تر از آنچه تصور مي‌کنيم باشند. در واقع، بسياري از قطعات گم‌شده خط ميخي هنوز در زمين مدفون هستند و منتظر حفاري هستند. پادشاهان بين‌النهرين باستان عميقا به گذشته و آينده مي‌انديشيدند. آن‌ها به متون خط ميخي دوران‌هاي گذشته احترام مي‌گذاشتند و کتيبه‌هاي ويژه‌اي که نام و دستاورد خودشان روي آن حکاکي مي‌شد را براي پادشاهان بعدي به يادگار دفن مي‌کردند. در برخي موارد، آرزوي آن‌ها محقق مي‌شد. فتوحات و نبردهاي آن‌ها ممکن است تا حدي زيادي به فراموشي سپرده شده باشد. اما قدرتمندترين اختراعشان، نوشتن، بيش از هزاران سال به بشريت کمک کرده تا انديشه‌ها و تکنولوژي‌هاي خود را توسعه دهد و اکنون،‌ ماشين‌هايي ساخته شده‌اند که مي‌توانند با آموزش ديدن، درهاي دنياي عمدتا نامکشوف باستان را به روي ما بگشايند. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد