اعتماد/متن پیش رو در اعتماد منتشر شده و انتشار آن در آخرین خبر به معنای تایید تمام یا بخشی از آن نیست

شهاب شهسواری/ انتشار اخبار و اطلاعاتی در مورد تلاش عربستان برای توسعه غنی‌سازی هسته‌ای باعث جنجال در محافل رسانه‌ای غربی شده است. داوود غرایاق زندی، استادیار دانشگاه شهید بهشتی و سرپرست پژوهشگاه مطالعات منطقه‌ای این دانشگاه معتقد است که عربستان به دلیل هراس از محاصره در میان دو قدرت اتمی یکی نظامی، یعنی اسراییل و دیگری صاحب فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای که به نظر آنها از سلاح هسته‌ای چشم‌پوشی نمی‌کند، از هر راهی برای رسیدن به سلاح هسته‌ای استفاده می‌کند. او معتقد است که عربستان‌سعودی در مسیر رسیدن به فناوری هسته‌ای لازم برای ساخت سلاح هسته‌ای به هیچ‌وجه به هشدارهای خارجی توجه نخواهد کرد، هر چند این بی‌توجهی نهایتا باعث نخواهد شد که اتحاد راهبردی این کشور با ایالات‌متحده امریکا ازبین برود. در ادامه متن مصاحبه «اعتماد» را با داوود غرایاق زندی، استادیار علوم سیاسی و روابط بین‌الملل دانشگاه شهید بهشتی مطالعه می‌کنید:

از آنجا که دولت ایالات‌متحده امریکا به عنوان اصلی‌ترین حامی پادشاهی سعودی، مخالف رسیدن این کشور به غنی‌سازی اورانیوم است، آیا تصور می‌کنید دولت ریاض قصد دارد بدون توجه به نظر امریکا مسیر خود را به سمت فناوری هسته‌ای کج کند؟

دولت ریاض بدون نظر امریکا به سمت برنامه هسته‌ای نخواهد رفت. اما از آنجا که برنامه هسته‌ای موردنظر عربستان توجیه مناسبی ندارد و احتمال زیادی وجود دارد باتوجه به تمایلات عربستان در منطقه وجه صلح‌آمیز نداشته باشد، امکان توجیه چنین برنامه‌ای برای امریکا حتی در فضای سیاسی داخلی این کشور هم ممکن نیست، چه برسد به جامعه بین‌الملل. لذا تلاش عربستان در این راستا از دهه ۱۹۸۰ این بوده که یا از طریق حمایت کشورهای دیگر پوشش موشکی و هسته‌ای به دست آورد یا خود به تسلیحات دست یابد. باتوجه به برنامه‌های گسترده چشم‌انداز ۲۰۳۰ عربستان که قرار است وابستگی به نفت در بودجه این کشور کاهش یابد، عربستان هم همانند تمامی کشورهای تولیدکننده نفت که
در راستای قطع وابستگی به نفت گام برداشتند نخست سعی دارد آن را به صورت مسالمت‌آمیز با کشورهایی مثل چین که در رقابت با امریکاست به دست آورد. از این طریق ریاض سعی می‌کند واشنگتن را تحت فشار بگذارد که برای مقابله با نفوذ رقبایش در منطقه از برنامه هسته‌ای ریاض حمایت کند و اگر چنین حمایتی هم انجام نشد، ریاض زمان مقتضی با استفاده از فناوری دیگر کشورها به مرحله گذر هسته‌ای (Break out) برسد که دیگر امکان جلوگیری از رسیدن این کشور به سلاح‌های هسته‌ای وجود نداشته ‌باشد.

یعنی شما معتقدید که نهایتا خواست ریاض رسیدن به برنامه نظامی هسته‌ای است؟

به ‌طور اصولی، شعار سازمان بین‌المللی انرژی اتمی استفاده از اتم برای صلح و پیشرفت است. در این راستا دو کار باید صورت گیرد: نخست توجیه مناسبی برای هسته‌ای شدن داشته باشد. منظور از این توجیه این است که امکان مناسب دیگری برای پیشرفت نداشته باشد و نیاز مبرم به انرژی هسته‌ای داشته باشد همانند پاکستان و ترکیه که انرژی فسیلی ندارند و نیازمند به واردات اساسی انرژی از خارج هستند. کار دوم این است که برنامه‌های صلح‌آمیز خود را تحت نظارت آژانس بین‌المللی انجام دهند. بر این اساس، این انتشار برنامه هسته‌ای عربستان باسروصدای فراوانی همراه شده است، چراکه به نظر می‌رسد اقدامات عربستان در یک مجموعه پنهان از دید بازرسان و بدون اطلاع جامعه جهانی انجام می‌شود. اما فراتر از روالی که در مورد برنامه صلح‌آمیز هسته‌ای اشاره شد، از نظر استراتژیک، عربستان خود را در میان دو دشمن غایی می‌بیند؛ اسراییل و ایران. لذا به‌رغم تلاش واشنگتن برای ایجاد تضمین امنیتی برای عربستان در منطقه، موضوع داشتن تسلیحات هسته‌ای این کشور را واجد بازدارندگی استراتژیک خواهد کرد که بسیار وسوسه‌انگیز و حیاتی است و وابستگی این کشور در حوزه امنیتی به کشورهای دیگر را می‌کاهد.

ایران به عنوان کشوری که به‌رغم مخالفت‌های خارجی به فناوری غنی‌سازی هسته‌ای دست یافته است، همواره فناوری صلح‌آمیز هسته‌ای را حق همه کشورهای عضو پیمان عدم اشاعه می‌داند. فکر می‌کنید آیا ایران با وجود اختلافات با عربستان این حق را برای این کشور به رسمیت می‌شناسد؟

برنامه هسته‌ای ایران یکی از دغدغه‌های عربستان و شاید یکی از مهم‌ترین دلیل گرایش این کشور به برنامه هسته‌ای است. ایران مرجع بین‌المللی نیست که برنامه هسته‌ای عربستان را تایید کند یا نه، بلکه این کشور را رقیب منطقه‌ای خود می‌بیند و بر این اساس تحت هیچ شرایطی برنامه هسته‌ای عربستان را تحمل نخواهد کرد. قطعا مقام‌های رسمی ایران مستقیما اشاره به برنامه عربستان برای تسلیحات اتمی نخواهند کرد، چراکه چنین اقدامی پیروی از استانداردهای دوگانه است، اما همان‌طور که نماینده ما در آژانس اشاره کرد مخفی بودن این برنامه و تولید کیک زردی را که مورد استفاده راکتورهایی است که عربستان در حال حاضر از آن بی‌بهره است، دستاویز قرار می‌دهد تا نوعی مشکوک بودن آن و افزایش حساسیت بین‌المللی را درپی داشته باشد.

برخی نمایندگان کنگره امریکا نسبت به فعالیت‌های هسته‌ای عربستان‌سعودی اظهار نگرانی کرده‌اند، فکر می‌کنید اگر عربستان‌سعودی برنامه خود برای غنی‌سازی را پیش ببرد، واکنش امریکایی‌ها تا چه حد تند خواهد بود و آیا ممکن است در اتحاد میان دو طرف اخلالی ایجاد شود؟

حتی دستیابی عربستان به تسلیحات برای امریکا از نظر رقابت یا درگیری هسته‌ای خطر جدی محسوب نمی‌شود، آنچه مهم است عبارت است از: توافق بین‌المللی برای عدم گسترش افقی و عمودی هسته‌ای است یعنی نه کشوری به تسلیحات هسته‌ای دست یابد و نه کشورهای دارای سلاح هسته‌ای آزمایش جدید داشته باشند. در مورد دوم ناقض اصلی این معیار، خود دولت ترامپ است.

از جمله نگرانی‌های اصلی در واشنگتن استقلال عربستان از امریکا و کاهش خریدهای نجومی سالانه از این کشور؛ گرایش عربستان به سوی چین و روسیه؛ احتمال دستیابی گروه‌های تروریستی عربستان به تسلیحات اتمی آتی این کشور است. بعید است برنامه هسته‌ای رابطه راهبردی دو کشور را از بین ببرد و عربستان هم باتوجه به تجربه آزادسازی کویت در سال ۱۹۹۱ متحدی بهتر از امریکا نخواهد داشت. احتمالا بهترین کاری که مراکز راهبردی امریکا باتوجه به اصرار عربستان و با کش و قوس‌های فراوان و تحولات منطقه‌ای ناشی از گسترش نفوذ ایران در منطقه انجام خواهند داد همکاری هسته‌ای با عربستان همانند امارات است که نه‌تنها امکان کنترل آن را داشته باشند بلکه همچنان وابستگی این کشور به خود را حفظ کنند.

امریکا پیشنهاد همکاری هسته‌ای با عربستان در قالب ماده ۱۲۳ قانون کنترل فناوری‌های حساس داده است، امارات همسایه عربستان هم توافقی برمبنای همین قانون با امریکا امضا کرده و امریکایی‌ها از برنامه هسته‌ای امارات حمایت می‌کنند، این توافق حق غنی‌سازی اورانیوم را از امارات می‌گیرد، فکر می‌کنید عربستان حاضر است در قالب چنین توافقی با امریکا همکاری کند؟

به نظرم برنامه امارات ربطی به موضوع عربستان ندارد و امارات هم کشوری است که تمایلات منطقه‌ای خود را حتی تاحد امکان مستقل از عربستان دنبال می‌کند تا نشان دهد که دنباله‌روی این کشور نیست. احتمال دارد که برنامه هسته‌ای دو کشور در یک قالب طراحی شود که مکمل هم باشند. اگر این کار صورت گیرد نشان از این دارد که اهداف هسته‌ای
دو کشور در حال حاضر صلح‌آمیز و برای مصارف توسعه‌ای است در غیر این صورت توسعه همزمان دو کشور در برنامه هسته‌ای بیشتر طنین جاه‌طلبانه خواهد داشت.

مساله توانایی هسته‌ای پاکستان و احتمال واگذاری توان هسته‌ای نظامی به ریاض همواره در گمانه‌زنی‌ها در مورد برنامه هسته‌ای عربستان مطرح می‌شود. تا چه اندازه احتمال کمک اسلام‌آباد به عربستان برای تبدیل شدن عربستان به یک قدرت هسته‌ای وجود دارد؟

احتمال کمک پاکستان به عربستان چیز جدیدی نیست و از گذشته بوده و در آینده هم خواهد بود. رابطه دو کشور باتوجه به نیاز مالی پاکستان و نفوذ مذهبی عربستان در این کشور و همچنین تمایل عربستان برای استفاده از توان موشکی و هسته‌ای پاکستان در مواقع ضروری رابطه این دو کشور را بسیار نزدیک کرده است. در عین حال باید به این نکته هم توجه داشته باشید که برنامه پاکستان هم در ارتباط با چین رونق گرفت و امریکا در ابتدا با آن موافق نبود. لذا عربستان نه‌تنها از الگوی پاکستان پیروی می‌کند بلکه به‌رغم اتحاد با امریکا، رابطه پاکستان با چین، به واسطه کشمکش هند و پاکستان، راهبردی است و این امر می‌تواند دسترسی عربستان را به زرادخانه هسته‌ای پاکستان و فناوری هسته‌ای چین افزایش دهد. اگر قرار باشد رابطه آشکار و مستقیمی وجود نداشته ‌باشد و کارها پنهانی پیش برود امکان دارد که ارتباط عربستان و چین به واسطه پاکستان در برنامه هسته‌ای تقویت شود.

ولیعهد سعودی پیش از این تهدید کرده ‌بود که اگر ایران به بمب هسته‌ای دست یابد ما هم لحظه‌ای در این مسیر تردید نخواهیم کرد، ایجاد کارخانه کیک زرد اورانیوم در عربستان، گامی در مسیر اجرای تهدید عربستان برای تبدیل شدن به یک قدرت نظامی هسته‌ای است؟

همان‌گونه که عرض کردم عربستان در دو طرف خود یعنی ایران و اسراییل هراس امنیتی دارد که به نوعی باعث معمای امنیتی برای این کشور شده است. تصور این کشور از وضعیت خود به ویژه درقبال ایران این است که توان بازدارندگی درقبال ایران ندارد. تا پیش از این، ریاض در برنامه‌ریزی خودش، هراس امنیتی را درقبال ایرانی که فاقد تسلیحات اتمی باشد، با خرید تسلیحات پیشرفته آفندی و پدافندی و چتر حمایتی امریکا مرتفع می‌کرد؛ اما پیشرفت‌های هسته‌ای ایران که به تصور آنها باعث می‌شود ایران در هر شرایطی به سلاح هسته‌ای دست پیدا کند، شرایطی پیش آورده است که نگرانی عربستان با تسلیحات متعارف و چتر امنیتی برطرف نخواهد شد. لذا تجربه کشورهای عربی مانند عراق و لیبی در تلاش برای دستیابی به سلاح هسته‌ای و همچنین تجربه دولت اوباما در عدم حمایت جدی از عربستان در قبال ایران در منطقه خاورمیانه در اوج بحران این منطقه آنها را به این موضوع سوق داده که خود باید درنهایت برای بقا در منطقه متکی به خود باشند؛ این به هیچ‌وجه به معنای بریدن از امریکا نیست بلکه تلاش برای تنوع بخشی به تامین‌کنندگان امنیتی خود تا رسیدن به نقطه بازدارندگی هسته‌ای برای خود خواهد بود.
 

به پیج اینستاگرامی «آخرین خبر» بپیوندید
instagram.com/akharinkhabar