جنجالی‌ترین تغییرات کتاب‌های درسی

 محتواي کتاب‌هاي درسي خصوصا کتاب‌هاي فارسي و ادبيات از گذشته همواره مورد بحث بوده است. از سال گذشته هم بحث بر سر حذفيات کتاب‌هاي درسي ادبيات اين موضوع را داغ‌تر کرده است؛ هرچند جنجال اين کتاب‌ها تنها به حذفيات ختم نمي‌شود. 

نيما يوشيج، مهدي اخوان ثالث و اميرهوشنگ ابتهاج (هــ.ا.سايه) از جمله شاعراني بودند که حذف شعرهاي‌شان از کتاب‌هاي درسي بحث حذفيات را داغ‌تر کرد و کاربران فضاي مجازي نوشتند: «داروگ» و «مهتاب» نيما، «باغ بي‌برگي» اخوان، «همزاد» ابتهاج و ... از کتاب‌هاي درسي حذف شد. البته سال گذشته همزمان با اظهارنظرهاي فراوان در اين‌باره گفته شد که اين مطالب چندسالي مي‌شود از کتاب‌هاي درسي حذف شده‌اند. 

امسال نيز  همزمان با آغاز سال تحصيلي جديد بار ديگر بحث بر سر حذفيات کتاب‌هاي درسي بالا گرفت؛ اين‌بار عکس دختران از روي جلد کتاب رياضي دبستاني‌ها حذف شد. پس از واکنش‌هاي مختلف از جمله طراحي و به اشتراک‌گذاري جلد کتاب رياضي با تصوير مريم ميرزاخاني، رياضي‌دان فقيد، محسن حاجي‌ميرزايي، وزير آموزش و پرورش از اين اقدام عذرخواهي کرد و گفت:«بابت بي‌سليقگي انجام‌شده در کتاب رياضي سوم دبستان عذرخواهي کرده و آن را اصلاح مي‌کنيم.»

 انتقاد از نحوه تاليف و تدوين کتاب‌هاي درسي اما پايان نيافت؛ حذفيات، تغييرات و محتواهاي مورد بحث ديگري نيز در فضاي مجازي دست به دست شدند. 

اين‌بار پاي تغييراتي بحث‌برانگيز به ميان آمد؛ داستان «قلب کوچک را به چه کسي بدهيم» نادر ابراهيمي، نويسنده فقيد با تغييراتي در کتاب هفتم دبستان منتشر شد که مورد تاييد خانواده او نبود و اعتراض همسرش را در پي داشت؛ در متن اصلي اثر آمده است: «قلبم را مي‌بخشم به همه‌ آن‌هايي که جنگيدند و دشمن را از خاک ما، از سرزمين‌ ما و از خانه ما بيرون انداختند.» اما در کتاب درسي اين متن اين‌گونه تغيير پيدا کرده است: «قلبم را مي‌بخشم به همه آن‌هايي که به‌ خاطر اسلام جنگيدند.»

فرزانه منصوري، همسر اين نويسنده فقيد در بخشي از بيانيه‌ خود در واکنش به اين تغيير با بيان اين‌که «چطور فکر کرده‌اند که اين نيز بگذرد و کسي نخواهد فهميد بدون اجازه‌ صاحب اثر  دستي در آن برده‌ايم؟!» نوشت: «بارها متوجه شده‌ام که بدون اطلاع و مجوز از ما، آثار نوشتاري و سرودهاي ملي ميهني همسرم، نادر ابراهيمي را در کتاب‌هاي درسي گذاشته‌اند، و با تصاوير نامربوط و نازيبايي تزيينش کرده‌اند که نسبتي با پيام و مفهوم اثر ندارد.»

محسن حاجي‌ميرزايي، وزير آموزش و پرورش در پي اين ماجرا در توييتي نوشت: «از تغيير متن نويسنده فاخر کشورمان در کتاب فارسي پايه هفتم متاسف شدم. (هرچند تغيير در دوره مسووليت من نبوده است) در همان ماه‌هاي اول مسووليت، فرآيند دقيق، منسجم و حرفه‌اي را براي بررسي و اصلاح تغييرات تدوين و ابلاغ کردم تا مطمئن شويم که در آينده شاهد چنين مواردي نخواهيم بود.

همچنين از همکاران خود در سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي خواستم تغييرات دو سال اخير کتاب‌هاي درسي را بازبيني و اصلاحات لازم را در چاپ جديد اعمال کنند.»

چندي نگذشت که دست دست‌اندرکاران کتاب‌هاي درسي در تغيير «قصه‌هاي مجيد» هم رو شد. در متن اصلي داستان «سفرنامه اصفهان» هوشنگ مرادي ‌کرماني، نويسنده پيشکسوت آمده است: «بي‌بي برايم بار و  بنديل بست. من هم بيکار ننشستم، ناشتايي خورده و نخورده پريدم روي چرخ...» اما در کتاب درسي متن را اين‌طور تغيير داده‌اند: «بي‌بي وقت نماز صبح بيدارم کرد، برايم بار و بنديل بست. من هم نماز خواندم،  ناشتايي خورده و نخورده، پريدم روي چرخ...» جاي ديگري هم در متن اصلي داستان مرادي کرماني آمده است: «ظهر شد. صداي اذان مي‌آمد. کار اکبر آقا تمامي نداشت. حوصله‌ام سر رفته بود...» اما در کتاب درسي بچه‌ها داستان را اين‌گونه تغيير داده‌اند: «ظهر شد، صداي اذان مي‌آمد. وضو گرفتم و نماز خواندم. کار اکبر آقا تمامي نداشت. حوصله‌ام سر رفته‌ بود.‌..»؛ البته در کتاب درسي نوشته‌اند: «با اندک تغيير».

ايسنا صحت ماجرا را از نويسنده «قصه‌هاي مجيد» جويا شد و مرادي ‌کرماني ضمن تاييد اين‌که بدون اطلاع او دست به چنين کاري زده‌اند و با بيان اين‌که از اين کار رضايت ندارد و به او اطلاع هم نداده‌اند گفت: «اين داستان مانند خانه من است، انگار که آمده‌اند و بدون اجازه من در بخشي از خانه‌ام اتاق ساخته‌اند. آيا اين کار درست است که بدون اجازه چنين کاري کنند؟ بايد از من دو خط اجازه مي‌گرفتند که با تغيير منتشر مي‌کنيم. اين تغييرات باعث مي‌شود شخصيت داستان به شخصيتي غيرقابل باور تبديل شود و توي ذوق معلم و دانش‌آموز مي‌زند. در داستان دست مي‌برند و مي‌خواهند از اين راه بچه‌ها را نمازخوان کنند اما اين کار تاثير آموزشي و تربيتي براي بچه‌ها ندارد. اين داستان داستاني ادبي است.»

حاشيه‌هاي کتاب‌هاي درسي همچنان ادامه يافت. کاربران فضاي مجازي تغييرات و حذفيات ديگري را نيز در اين کتاب‌ها نشان دادند و به اشتراک گذاشتند. 

بر اين اساس، در کتاب فارسي سوم دبستان، صفحه ۵۷، داستان «کار نيک» که درباره انوشيروان و پيرمردي است که درخت گردو مي‌کاشت، نام انوشيروان ساساني حذف شده و به جاي آن عنوان «فرمانروايي» قرار داده شده است. 

همچنين در کتاب فارسي پايه نهم، درس چهارم نام مولانا حذف شده و به جاي آن عنوان «شاعري» آمده است. 

از حذفيات ديگر، حذف تصوير مقبره کوروش از کتاب عربي يازدهم بود. چندي پيش نجات بهرامي، معاون سابق مرکز اطلاع‌رساني و روابط عمومي وزارت آموزش و پرورش در اين‌باره در توييتي نوشت: «در ادامه دستکاري‌هاي مشکوک و متحجرانه در کتب درسي، عکس مقبره کوروش از کتاب عربي يازدهم چاپ ۹۹ حذف شده است! آن وقت عده‌اي از همين جريان‌ها در مواقع خاصي ادعاي ميهن‌دوستي هم مي‌کنند و بر امواج سوار مي‌شوند.»

علاوه‌ بر اين اسدالله شعباني، شاعر ادبيات کودک و نوجوان نيز گفته است که بيت آخر شعر «اي ايران» او را که سال‌هاست در کتاب فارسي اول دبستان منتشر مي‌شود، حذف کرده‌اند در حالي که به گفته اين شاعر، اين کار به کليت شعر آسيب زده است. 

همچنين جعفر ابراهيمي ‌شاهد، ديگر شاعر ادبيات کودک و نوجوان که شعر «دريا»ي او در چند سال اخير در کتاب فارسي اول دبستان منتشر شده گفته که فقط دو بند از شعرش منتشر و باقي آن بدون مشورت يا اجازه او حذف شده است.

اظهارنظرها البته تنها به حذفيات و تغييرات کتاب‌هاي درسي ختم نمي‌شود، برخي نسبت به محتواي موجود در اين کتاب‌ها نيز انتقادهايي دارند؛ از جمله آن‌ها مي‌توان به متني که در تصوير و در ادامه مي‌آيد اشاره کرد:

و متني ديگر که برخي به خاطر موضوعش آن را مناسب دانش‌آموزان دبستاني نمي‌دانند.

***

 پيش‌تر در گفت‌وگوهايي با شاعران و نويسندگان ادبيات کودک و نوجوان به موضوع کيفيت کتاب‌هاي درسي ادبيات در انتقال غناي ادبيات فارسي و کمک به آموزش زبان و رسم‌الخط صحيح فارسي به کودکان و نوجوانان پرداخته است. در يکي از اين گفت‌وگوها احمد اکبرپور، نويسنده کودکان و نوجوانان از اين‌که فضاي تربيتي و آموزشي کتاب‌هاي درسي ادبيات ذات ادبيات را خفه کرده است و همچنين از ضرورت وجود طنز در اين‌ها کتاب‌ها گفته بود که پس از آن سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي­ وزارت آموزش و پرورش با ارسال جوابيه‌اي نسبت به اين گفت‌وگو واکنش داد. در بخشي از اين جوابيه آمده بود: «نويسنده محترم به خوبي آگاه هستند که هر متني به خودي خود داراي پيام آموزشي و تربيتي است و در کنار ويژگي‌هاي زباني و ادبي، پيام و معناي متن جان نوشته را بازنمايي مي‌کند؛ علاوه ‌بر اين، هر اثر ادبي در عين آراستگي‌هاي لفظي، داراي زيبايي‌هاي معنايي نيز هست؛ اگر کتاب‌هاي فارسي ابتدايي با تأمل بررسي شود، داستان‌ها، حکايات، مَثَل‌ها و اشعار زيادي از ادبيات کودک و نوجوان در آن‌ها ارائه شده است که به روشني برآمده از ذات ادبيات هستند. حال اگر از شاعر يا نويسنده خاصي متني آمده يا نيامده است، بدون ترديد بايد راهنماي برنامه درسي را ديد تا متوجه شد که مثلاً در فصل نام­‌آوران بايد متني آورده شود که يکي از شخصيت‌هاي ملي، فرهنگي، ادبي و ديني را با بهره‌مندي از زبان و ادبيات فارسي معرفي کند.»

برخي از شاعران و نويسندگان ادبيات کودک و نوجوان که شعر يا نوشته آن‌ها سال‌هاست با تغييراتي بدون اجازه‌شان در کتاب‌هاي درسي منتشر مي‌شود از اصلاح نشدن اين موضوع با وجود گذشت چندين سال مي‌گويند؛ با اين حال آيا ماجراي حذفيات و تغييرات کتاب‌هاي درسي در سال تحصيلي آينده هم ادامه خواهد داشت يا دفتر تاليف کتب درسي حذفيات و تغييرات ايجادشده را اصلاح خواهد کرد؟