مخاطبان سلام در نماز چه کسانی هستند؟

شبستان/ در نماز مي‌خوانيم «السلام عليکم و رحمة الله و برکاته» مورد خطاب سلام هاي نماز چه کساني هستند؟ و سلام‌هاي آخر نماز از طرف چه کسي صادر مي‌شود؟ اگر ظاهر امر در نظر گرفته شود، گفته مي شود: اين سلام‌ها از طرف نمازگزاران بيان مي‌شود، امّا در واقع اين سلام‌ها از ناحيه خداوند صادر مي‌شود، ولي از زبان نمازگزار بيان مي‌شود. و در حقيقت ، نمازگزار ترجمان سخن خداوند است و اين توفيق به اين عبد و نمازگزار داده شده است که سخن خداوند را به مخاطبين برسانند. اميرالمؤمنين ـ عليه السّلام ـ در جواب اين سؤال که معناي السلام عليکم امام چيست؟ مي‌فرمايد: امام مترجم سخن خداوند است و به اهل جماعت مي‌گويد، شما از عذاب روز آخرت در امان هستيد.[1] بنابراين، اين سلام‌ها از ناحيه خداوند و فرشتگان موکل هستند که از زبان آن نمازگزار صادر مي‌شوند. در آخر نماز به چه کساني سلام مي‌دهيم؟ به طور معمول در آخر نماز، نمازگزار سه سلام مي‌دهد، سلام اول مورد خطابش روشن است که رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ مي‌باشد، اگر چه در بعضي از روايات اهل‌بيت پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ هم ذکر شده‌اند که بايد به آنها سلام کرد.[2] امّا جمله دوم عبارت است: السلام علينا و علي عباد الله الصالحين، در اين جمله نمازگزار به وسيله کلمه علينا هم به خود و هم به ديگر نمازگزاران سلام مي‌کند و با کلمه «عباد الله الصالحين» به همه بندگان شايستة خدا سلام مي‌کند. *صالحين چه کساني هستند؟ قرآن گروه‌هاي مختلفي را جزء صالحين قرار داده از جمله: انبياء: خداوند انبياء را جزء صالحين دانسته و فرموده: «و زکريا و يحيي و عيسي و الياس کل من الصالحين؛[3] زکريا و يحيي و عيسي و الياس جز صالحان هستند.» و در آيات ديگر نسبت به انبياء ديگر آنها را جز صالحين شمرده است. مؤمنين: خداوند کساني را که به خدا و روز قيامت ايمان دارند و امر به معروف و نهي از منکر مي‌کنند و در کارهاي خير سرعت مي‌گيرند جزء صالحان مي‌داند، «يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الآخِرِ وَ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ يَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَ أُولئِکَ مِنَ الصَّالِحِينَ»[4] «وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُدْخِلَنَّهُمْ فِي الصَّالِحِينَ»[5] و کساني که ايمان آورده و کارهاي شايسته انجام دادند آنها را در زمرة صالحان وارد خواهيم کرد» جنيان مؤمن: از آنجا که جنيان دو گروهند، گروهي که ايمان دارند و گروهي که ايمان ندارند، لذا بعضي از جنيان صالح و بعضي غير صالحند. «وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ»[6] «و اين‌که در ميان ما افرادي صالح و افرادي غير صالحند». بنابراين کلمه «عبادالله الصالحين» شامل تمام بندگان شايسته خدا مي‌شود، چون اين کلمه، به صورت جمع آمده که «الف و لام» هم روي آن آمده و دلالت بر جميع مي‌کند، يعني هر کس که صالح باشد چه انبياء باشند و چه مؤمنين انسي و چه مؤمنين جني، نمازگزار بر همه آنها سلام مي‌دهد. جملة سوم: «السّلام عليکم و رحمة الله برکاته». در اين جمله مخاطب مبهم است، امّا در روايات مصاديقي از اين مخاطب را بيان فرموده‌اند از جمله گفته شده: اين سلام‌ها خطاب به ملائکه موکل انسان هستند. در بعضي از روايات گفته شده اين سلام خطاب به تمام ملائکه و فرشتگان است و در بعضي آمده که اين سلام‌ها به انبياء الهي است.[7] و شايد هم بتوان گفت: بعد از آن که نمازگزار در سلام اول به خصوص رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ (و اهل‌بيت) سلام کرد و در سلام دوم به تمام نمازگزاران و تمام بندگان شايسته اعم از انبياء و مؤمنين انسي و جنّي و ملائکه سلام کرد در سلام سوم به صورت جمعي به همه آنها سلام مي‌دهد و همه را مورد مخاطب خود قرار مي‌دهد. *تشريع سلام سوم در معراج به رسول خدا ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ پيامبر ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ در مورد نماز خود در معراج مي‌فرمايد: چون به خود و اهل‌بيت خود صلوات فرستادم استقامت نمودم، ديدم فرشتگان و انبياء و مرسلين پشت سر من صف کشيده‌اند، خطاب به من رسيد، اي محمّد: بر ايشان سلام کن، پس گفتم: السلام عليکم و رحمة الله و برکاته. پس وحي رسيد «سلام و تحيت منم، و تو و ذريه‌ات رحمت و برکات هستيد.»[8] در مورد فلسفه ي سلام‌هاي آخر نماز، در روايات اشاراتي وجود دارد؛ از جمله: امام رضا ـ عليه السّلام ـ در بيان فلسفه اين که چرا سلام تحليل نماز است؟ در جواب کسي که از ايشان پرسيد: چرا خداوند سلام را تحليل نماز قرار داده و چرا به جاي آن، تکبير و تسبيح يا چيز ديگري قرار نداد؟ فرمود: چون وقتي نمازگزار خواست شروع به نماز کند، کلام مخلوقين را بر خود حرام کرد و توجّه به خدا و خالق کرد؛ امّا تحليل نماز به کلام مخلوقين است و انتقال به طرف مخلوقين است و اولين چيزي که انسان‌ها مي‌گويند سلام است.[9] و به اين سر و معنا هم عرفاء اشاره کرده‌اند؛ از جمله امام خميني (ره) مي‌فرمايد: چون نمازگزار از مقام سجود که سرّ سجود فناء است به خود آمد و حالت هوشياري به او دست داد و از حال غيبت خلق به حال حضور، رجوع کرد، به موجودات سلام مي‌دهد، سلام کسي که از سفر و غيبت برگشته است، پس از اين رجوع، اول به نبي اکرم ـ صلي الله عليه و آله و سلّم ـ سلام مي‌دهد و بعد از آن، به اعيان ديگر موجودات و جميع ملائکه خدا و انبياء و مرسلين که در اين سفر همراه او بودند سلام مي‌کند و سلامت آنها را از خدا تقاضا مي‌کند،... بعد مي‌فرمايد: کسي که در نماز غايب از خلق نبوده و مسافر الي الله نبوده براي او سلام حقيقت ندارد و جز لقلقة لسان چيزي نبوده... و اگر در نماز که حقيقت معراج است عروجي حاصل نشد و از بيت نفس خارج نشده سلام براي او نيست.