صوت/ امانتی که آسمان‌ها و زمین از پذیرش آن خودداری کردند

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

به نام خداوند رحمتگر مهربان

إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَنْ يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنْسَانُ ۖ إِنَّهُ کَانَ ظَلُومًا جَهُولًا

ما بر آسمان‌ها و زمين و کوه‌هاي عالم (و قواي عالي و داني ممکنات) عرض امانت کرديم (و به آن‌ها نور معرفت و طاعت و عشق و محبّت کامل حق يا بار تکليف يا نماز و طهارت يا مقام خلافت و ولايت و امامت را ارائه داديم) همه از تحمّل آن امتناع ورزيده و انديشه کردند و انسان (ناتوان) آن را بپذيرفت، انسان هم (در مقام آزمايش و اداء امانت) بسيار ستمکار و نادان بود (که اکثر به راه جهل و عصيان شتافت).

تفسير آيه ۷۲ سوره احزاب

آيه امانت ( سوره احزاب آيه ۷۲) اشاره به امانتي دارد که آسمان، زمين و کوه‌ها از پذيرش آن خودداري کردند و انسان آن را پذيرفت. بنابر تفاسير شيعي منظور از اين امانت، دين، ولايت الهي، و ولايت اميرالمؤمنين است. بيشتر مفسران اين آيه را در نکوهش انسان‌هايي مي‌دانند که به اين امانت خيانت مي‌کنند.

منظور از امانت در آي

بيشتر مفسران در عظمت شأن امانت الاهي اتفاق نظر دارند، اما در شناخت مفهوم اين تعبير و نيز مقام و موقعيت انسان نسبت به حمل آن، اختلافاتي وجود دارد.

مفسران، متکلمان و محدثان شيعي از ديرباز امانت را مرتبط با ولايت و امامت در جامعه و در حوزه خلافت اسلامي با وجهه الهي دانسته‌اند و از همين روي، نه تنها از امانت به «ولايت امير مؤمنان علي (ع)» تعبير کرده‌اند، بلکه استمرار نظريه امامت را به عنوان امانت الهي، در خور حفظ و حراست يافته‌اند. اين تفسير به استناد اخباري از ائمه (ع) تأکيد دارد که «اهل امانات» در آيه «إِنَّ اللَّهَ يأْمُرُکمْ أَن تُؤَدُّوا الْأَمَانَاتِ إِلَيٰ أَهْلِهَا» امامان اند، و «امانت» چيزي جز «امامت» نيست که هر يک از امامان بايد آن را به هنگام رحلت به امام پس از خود تسليم کند.

علامه طباطبايي در تفسير الميزان مراد از پذيرش امانت را پذيرش ولايت خداوند دانسته و امانت را کمالي معرفي مي‌کند که با داشتن اعتقادات حق و انجام اعمال صالح حاصل مي‌شود. خداوند، انسان حامل چنين امانتي را براي خود خالص کرده و خود عهده‌دار کار‌هاي او مي‌شود. در اين کمال، هيچ موجودي، نه آسمان و نه زمين و نه غير آن دو شريک انسان نيست.

بر اين اساس معناي آيه چنين خواهد بود: اگر ولايت الهي را با وضع آسمان‌ها و زمين مقايسه کني، خواهي ديد که اين‌ها تاب حمل آن را ندارند و تنها انسان مي‌تواند حامل آن باشد، و معناي امتناع آسمان‌ها و زمين، و پذيرفتن و حمل آن به وسيله انسان اين است که در انسان استعداد و صلاحيت اين پذيرش وجود دارد، ولي در آسمان‌ها و زمين نيست. علامه، ولايت اهل بيت که در برخي روايات تفسيري آيه وارد شده را يکي از مصاديق اين ولايت الهي مي‌داند.

در حديث مي‌خوانيم:هنگامي که وقت نماز فرا مي‌رسيد، لرزه بر اندام حضرت علي (ع) مي‌افتاد و مي‌فرمود:وقت نماز است، نماز همان امانت الهي است که کوه‌ها و آسمان‌ها از تحمّل آن سرباز زدند. در زيارت جامعه کبيره خطاب به اهل بيت عليهم السلام مي‌خوانيم: «انتم الامانه المحفوظه» شما آن امانت حفظ شده هستيد.بين حمل و تحميل فرق است. انسان امانت الهي را پذيرفت و آن را حمل کرد، نه آنکه براو تحميل شده باشد.

شايد اين آيه واقعيّت‌هايي را در مورد انسان بيان مي‌کند که هنوز عقل بشر به آن نرسيده است. امّا آنچه از ظواهر آيه فهميده مي‌شود اين است که خداوند ويژگي‌ها و امتيازات خاصّي به بشر داده که هيچ يک از موجودات در آسمان و زمين آن را ندارند و اين امتيازات امانت الهي است و براي انسان مسئوليّت آور است، امّا بسياري از انسان‌ها در اين امانت خيانت کرده و از آن در مسير خلاف خواست خداوند بهره مي‌برند.

عقل و اراده که بايد در مسير شناخت حقّ و انتخاب آن به کار رود تا مايه‌ي رشد و کمال بشر شود، راه‌هاي باطل به کار گرفته شده و منجر به گسترش ظلم و ستم گشته است، تا آنجا که رفتار بشر جاهلانه و نابخردانه شمرده مي‌شود.

پيام‌هاي آيه ۷۲ سوره احزاب

۱- انسان، برتر از آسمان‌ها و زمين است. انسان، امين خدا در هستي است. «إِنّا عَرَضْنَا الْأَمانَهَ عَلَي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ... فَأَبَيْنَ ... وَ حَمَلَهَا الْإِنْسانُ»

۲- هستي شعور دارد. «عَرَضْنَا الْأَمانَهَ عَلَي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ»

۳- نعمت‌هاي الهي به انسان (عقل، اراده، فطرت، هدايت پيامبران و...) امانت الهي است. در امانت خيانت نکنيم که از بزرگ‌ترين ظلم‌ها است. «إِنّا عَرَضْنَا الْأَمانَهَ ... ظَلُوماً»

۴- آنچه انسان پذيرفت، ولي آسمان و زمين نپذيرفتند، چيزي غير از قنوت و تسبيح و سجده بود، زيرا تسبيح و قنوت را زمين و آسمان‌ها به راحتي پذيرفته اند. «وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلاّ يُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ»، «کُلٌّ لَهُ قانِتُونَ»