فرهیختگان/متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
علی ملکی| تنها یک روز تا روشنشدن قواعد جدید تنگه هرمز باقی مانده است. مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران روز گذشته (21 شهریور 1405) در گفتوگو با یک رسانه هندی اعلام کرد که روز دوشنبه هفته جاری (فردا) وزیران خارجه کشورهای عربی در مسقط جلسه دارند تا توافق عمان و ایران بر سر مسیر مشترک در تنگه هرمز در حضور آنها امضا و به سازمان دریانوردی بینالمللی اعلام شود.
همچنین در هفتههای اخیر، اخبار متعددی درباره مذاکرات ایران و عمان بر سر تنگه هرمز منتشر شده است. برخی رسانهها و تحلیلگران غربی تلاش کردهاند این مذاکرات را بهمثابه «بازگشایی قریبالوقوع تنگه هرمز» و یا «عقبنشینی ایران» جلوه دهند. اما واقعیت میدانی حکایت از روایتی کاملاً متفاوت دارد. روایتی که در آن ایران شروط خود را بر کرسی نشانده و آمریکا را در موقعیت الزام به اجرای تعهدات قرار داده است؛ آمریکا این پتانسیل را دارد که طبق روال همیشه، زیر میز مذاکره بزند و شروط را نپذیرد؛ اما در این صورت خبری از بازگشایی تنگه هرمز نخواهد بود.
اکنون آمریکا در برابر یک دوراهی سخت قرار گرفته است. اگر شروط ایران را بپذیرد، در واقع اعتراف کرده که جنگ، محاصره و فشار حداکثری علیه ایران شکست خورده است. اگر هم نپذیرد، تنگه هرمز همچنان بسته خواهد ماند و هزینههای جنگ علیه آمریکا و جهان، بهمراتب تشدید خواهد شد.
توافق با عمان، نه بازگشایی تنگه
ایران و عمان پس از حدود ۴۵ روز مذاکره فشرده، بالاخره به چهارچوبی برای مدیریت تنگه هرمز رسیدهاند. هنوز خبری از جزئیات این توافق و نحوه کنترل تنگه توسط طرفین اعلام نشده؛ اما موضوع واضح و روشن، این است که این توافق بههیچعنوان به معنای بازگشایی تنگه هرمز نیست. مقامات ایرانی هم بارها بر این موضوع تأکید کردهاند که تفاهم با عمان صرفاً تعیین چهارچوبی موقت و فنی برای مدیریت ترافیک دریایی است؛ آن هم با شروط و ملاحظات حاکمیتی دقیق. هیچ شناور نظامی اجازه عبورومرور از تنگه هرمز را ندارد و این تفاهم فقط برای شناورهای تجاری تعریف شده است. همچنین تفاهم موقت است و مقررات وضعشده منوط به تحولات موجود خواهد بود.
تا اجرای شروط تنگه باز نمیشود
سرلشکر محسن رضایی، دبیر شورایعالی امنیت ملی در نخستین موضعگیری رسمی خود در این سمت، خطوط قرمز ایران را با وضوح ترسیم کرد. او در دیدار با زونگ پیوو، سفیر چین در تهران و سپس در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، شروط ایران برای بازگشایی تنگه هرمز را اعلام کرد: «پیام ایران واضح است: تنگه هرمز تا زمانی که ایالات متحده به جنگ و محاصره پایان ندهد، داراییهای مسدودشده ایران را آزاد نکند و جنگ در سراسر منطقه از جمله در لبنان و غزه پایان نیابد، بازگشایی نخواهد شد. تا زمانی که همه شرایط برآورده نشود، تنگه هرمز بسته خواهد ماند.»
رضایی در ادامه و در گفتوگو با شبکه تلویزیونی المنار، ابعاد گستردهتری از شروط ایران را تشریح کرد. وی تأکید کرد باز شدن تنگه هرمز به پایان جنگهای لبنان و غزه مرتبط است و بیروت و حومه جنوبی لبنان «خط قرمز» هستند. دبیر شورایعالی امنیت ملی خواستار پایان جنگها و عملیات نظامی در لبنان، غزه و سوریه شد و تصریح کرد که ادامه تنش در یک عرصه بر همه کشورهای منطقه تأثیر میگذارد. رضایی همچنین با اشاره به «دره عمیقی از بیاعتمادی» میان ایران و آمریکا، تأکید کرد که واشنگتن باید قبل از ایجاد هرگونه اعتماد جدید، «جدیت خود را در اجرای تعهدات موردنیاز ثابت کند.» نکته مهم دیگر در سخنان سرلشکر رضایی، تفکیک صریح مذاکرات عمان از موضوع بازگشایی تنگه بود: «اگر بین ایران و عمان توافقی بر سر مسیر عبورومرور در تنگه هرمز شود، این توافق موضوعی جدا از انسداد تنگه هرمز خواهد بود.»
بازگشایی هرمز مربوط به تفاهم ایران و عمان نیست
سردار حسین محبی، سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در نشستی با مدیران رسانههای استان مرکزی (۱۸ شهریور ۱۴۰۵)، شش شرط صریح تهران برای بازگشایی تنگه هرمز و پایان جنگ را اعلام کرد: «توقف کامل جنگ، توقف تهدید مجدد ایران، عقبنشینی ارتش رژیم صهیونیستی از لبنان، پایان محاصره یمن، آزادسازی ۲۴ میلیارد دلار دارایی مسدودشده ایران و عدم مداخله آمریکا در توان هستهای و موشکی ایران.» سردار محبی تصریح کرد: «اگر دشمن خواهان پایان این وضعیت است، باید ضمن توقف کامل جنگ، از تهدید مجدد دست بکشد، ارتش رژیم صهیونیستی از لبنان عقبنشینی کند، محاصره یمن پایان یابد، ۲۴ میلیارد دلار دارایی مسدودشده ایران آزاد شود و از هرگونه مداخله در توان هستهای و موشکی کشور دست بردارد؛ توانی که متعلق به ایران بوده و بر اساس فتوای رهبری، هرگز به سمت ساخت سلاح اتمی نرفته و نخواهد رفت.»
سخنگوی سپاه همچنین با تأکید بر تسلط کامل نظامی ایران بر خلیجفارس، خبر از عقبنشینی دستکم ۴۰۰ کیلومتری شناورهای نظامی دشمن از تنگه هرمز داد و گفت: «تمامی شناورهای جنگی متخاصم ناچار به عقبنشینی شدهاند. از نظر نظامی، حقوقی و سرزمینی هیچ شناوری بدون هماهنگی، مجوز و مدیریت جمهوری اسلامی ایران امکان تردد از این شاهراه حیاتی را نخواهد داشت.» سردار محبی در موضعگیری دیگری تأکید کرد که بازگشایی تنگه هرمز «هیچ ارتباطی به مذاکرات ایران و عمان ندارد» و مستقیماً به میزان پذیرش شروط جمهوری اسلامی از سوی آمریکا بستگی دارد. وی همچنین از کارشکنیهای مکرر آمریکا در روند مذاکرات منطقهای پرده برداشت و گفت: «عامل اصلی وقفه کنونی، کارشکنیهای مکرر ایالات متحده آمریکاست.»
نشست هشتجانبه عمان
روز دوشنبه ۲۳ شهریور قرار است نشستی هشتجانبه با حضور وزرای خارجه ایران، عراق و کشورهای عضو شورای همکاری خلیجفارس (عربستان سعودی، امارات، کویت، بحرین، قطر و عمان) در صلاله عمان برگزار شود. هدف اصلی این نشست، رونمایی رسمی از توافق تهران و مسقط درباره مسیر جدید تردد کشتیها و جلب حمایت کشورهای منطقهای از این چهارچوب است.
سخنگوی وزارت خارجه ایران این نشست را «گامی اساسی برای تضمین ثبات و امنیت در منطقه خلیجفارس» توصیف کرده و تأکید کرده هدف حرکت به سمت «امنیت مشترک درونمنطقهای» است. عربستان سعودی از این نشست استقبال کرده و دیگر کشورهای شورای همکاری نیز حضور خود را تأیید کردهاند. فایننشالتایمز در مقالهای تحلیلی اشاره کرده است که یکی از اهداف پشتپرده این نشست، جلب همراهی شورای همکاری خلیجفارس بهوسیله فشارهای واردآمده به آنها در طول جنگ برای وادارکردن آمریکا به لغو محاصره بنادر ایران است.
درهرصورت تعیین قواعد بازی در هرمز با ایران است
توافق ایران و عمان درباره تنگه هرمز، نه عقبنشینی ایران است و نه بازگشایی این آبراه راهبردی. یکی از نکات مثبت تفاهمی که هنوز جزئیاتش را نمیدانیم، تفکیک هوشمندانه مذاکرات فنی با عمان از موضوع اصلی بازگشایی تنگه و تفاهم مرده اسلامآباد است. همچنین شروط ششگانهای که سردار محبی و سرلشکر محسن رضایی اعلام کردهاند، درواقع مطالبات برحق حاکمیتی ملت ایران است که در برابر تهاجم نظامی، اقتصادی و سیاسی ایستادگی کرده و اکنون از موضع قدرت سخن میگوید. آمریکا اگر این شروط را بپذیرد، شکستی سنگین و تاریخی را پذیرفته است و اگر نپذیرد، باید خود را برای پرداخت هزینههای خیلی بیشتر از آنچه در این هفت ماه پرداخته، آماده کند. در هر دو صورت، اکنون ایران تعیینکننده قواعد بازی است.
