اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
راجعبه پیامدهای دو جنگ اوکراین و ایران بر وضعیت عرضه مواد سوختی والاستریت ژورنال در گزارشی مینویسد: قیمت گازوئیل در حال جهش است؛ قیمت آن هفته گذشته برای نخستین بار در آمریکا از ۶ دلار به ازای هر گالن عبور کرد و روند صعودی خود را ادامه داد و روز جمعه به ۶.۴۵ دلار رسید. این جهش، دولتها و بازارهای سراسر جهان را که به گازوئیل بهعنوان سوخت اصلی صنایع، حملونقل و کشاورزی خود متکی هستند، نگران کرده است. کمبود این سوخت در برخی جایگاههای سوخت در مناطق روستایی برزیل، لیبی و برخی کشورهای آفریقایی که توانایی مالی واردات آن را ندارند، ظاهر شده است.
جنگهای ایران و اوکراین باعث شدند آمریکا به تولیدکننده نهایی و تأمینکننده اضطراری گازوئیل و سایر فرآوردههای پالایششده تبدیل شود، اما اکنون فشارها برای ممنوعیت صادرات این سوخت با هدف کاهش قیمتها پیش از انتخابات میاندورهای آمریکا در حال افزایش است. تیم برچت، نماینده جمهوریخواه ایالت تنسی، این هفته طرحی برای ممنوعیت صادرات ارائه کرد.
ممنوعیت صادرات آمریکا احتمالاً قیمتها را در سایر نقاط جهان بهشدت افزایش خواهد داد و ممکن است دیگر صادرکنندگان بزرگ گازوئیل، از جمله چین و هند، را نیز به اتخاذ چنین اقدامی ترغیب کند. روسیه پیشاپیش صادرات خود را بهشدت محدود کرده است، زیرا حملات پهپادی اوکراین به پالایشگاههای این کشور آسیب زدهاند. چین صادرات فرآوردههای پالایشگاهی خود را محدود کرده و هند نیز بر صادرات گازوئیل و بنزین مالیات وضع کرده است.
هرچند ترامپ حملات اوکراین به پالایشگاههای روسیه را عامل اصلی اختلال در بازار معرفی کرده است، اما بر اساس دادههای آژانس بینالمللی انرژی گرد آورده است، میزان گازوئیلی که در خلیج فارس از دسترس بازار خارج شده، تقریباً سه برابر میزان کاهش عرضه روسیه نسبت به سطح پیش از جنگ ایران است.
بازار سوختهای پالایششده جهانی است. فرآوردههای نفتی مانند نفت خام، با نفتکشهای عظیم در سراسر جهان جابهجا میشوند. پیش از جنگ ایران، پالایشگاههای خاورمیانه معمولاً محصولات خود را به آسیا و اروپا صادر میکردند. پالایشگاههای آمریکا مقادیر زیادی گازوئیل به اروپا صادر میکردند، درحالیکه پالایشگاههای اروپایی اغلب بنزین به آمریکا صادر میکردند. روسیه نیز گازوئیل خود را به ترکیه، هند و چین میفروخت.
فشار بر تنگه هرمز و جنگ اوکراین این جریانهای تجاری را مختل کردهاند. کویت، امارات متحده عربی و عراق مجبور شدهاند صادرات گازوئیل خود را بهشدت کاهش دهند. تشدید حملات حوثیها در هفتههای اخیر نیز صادرات عربستان سعودی از پالایشگاههای این کشور در دریای سرخ را محدود کرده و مسیر اصلی عربستان برای دور زدن تنگه هرمز را تحت تأثیر قرار داده است. این اختلال با حملات موفقیتآمیزتر و فزاینده اوکراین به پالایشگاههای روسیه تشدید شده است؛ حملاتی که صادرات روسیه را تقریباً متوقف کردهاند. اختلاف میان قیمت نفت خام و قیمت گازوئیل در بسیاری از بازارها نیز به بالاترین سطح ثبتشده خود رسیده است.
سرمایهگذاریهای طولانی انرژی در معرض خطر جنگ
حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه پس از یک دهه ساخت گسترده پالایشگاه در خاورمیانه، با هدایت شرکتهای ملی نفت منطقه، انجام شد. شرکت ملی نفت کویت یکی از بزرگترین پالایشگاههای نفت جهان را در الزور ساخت. امارات ظرفیت پالایشگاه الرویس را افزایش داد و عراق نیز پالایشگاه جدیدی در کربلا افتتاح کرد. آرامکوی عربستان نیز دو پالایشگاه در نزدیکی دریای سرخ ساخت.
این پروژهها صادرات گازوئیل خاورمیانه را بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ بیش از دو برابر کردند. در سال ۲۰۲۵، خاورمیانه ۱۹ درصد از صادرات جهانی را در اختیار داشت و با پشت سر گذاشتن آمریکای شمالی، به بزرگترین منطقه صادرکننده گازوئیل در جهان تبدیل شد.
روسیه نیز تولید گازوئیل خود را افزایش داده است؛ نه با ساخت پالایشگاههای جدید، بلکه با ارتقای پالایشگاههای موجود. صادرات این کشور بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۳ یکسوم افزایش یافت؛ همان سالی که اوکراین حملات پهپادی خود به تأسیسات تولیدی روسیه را آغاز کرد.
سرمایهگذاریهای گسترده در پالایشگاهها پیامد دیگری نیز داشته است: این سرمایهگذاریها حاشیه سود پالایشگاهها در آمریکا و اروپا را تحت فشار قرار دادهاند. شرکتهای نفتی غربی تقریباً ۳۰ سال است که پالایشگاه جدیدی نساختهاند، در حالی که از سال ۲۰۱۵ بیش از ۱۲ پالایشگاه در آمریکا و اروپا تعطیل شدهاند.
آلن گِلدر، معاون ارشد بخش پالایش، مواد شیمیایی و بازارهای نفت در شرکت مشاورهای وود مکنزی، گفت زمانی که شرکتهای ملی نفت این پالایشگاهها را ساختند، بازده سرمایهگذاری در اولویت دوم قرار داشت. دولتهایی که هزینه ساخت این پالایشگاهها را پرداخت میکردند، بیشتر به ایجاد اشتغال و تضمین امنیت سوخت علاقهمند بودند.
پالایشگاههای غربی تقریباً با تمام ظرفیت خود فعالیت میکنند و تولید خود را به سمت گازوئیل تغییر دادهاند و از تولید دیگر فرآوردههای پالایششده مانند بنزین و سوخت جت فاصله گرفتهاند. با این حال، این اقدامات نتوانستهاند شکاف ناشی از کاهش عرضه خاورمیانه و روسیه را پر کنند.
چین تنها کشور خارج از خاورمیانه و روسیه است که ظرفیت پالایش قابلتوجهی در حالت آمادهبهکار دارد. بااینحال، پالایشگاههای این کشور خرید نفت خام خود را محدود کرده و از فعالیت با تمام ظرفیت خود خودداری کردهاند.
گِلدر گفت دلیل این اقدام ممکن است این باشد که چین، بهعنوان بزرگترین واردکننده نفت خام جهان، میخواهد از افزایش قیمت نفت خام جلوگیری کند. او گفت: «فکر میکنم بخشی از این مسئله به امنیت انرژی و تابآوری انرژی مربوط میشود. در مجموع، احتمالاً این رویکرد برای آنها بهتر است تا اینکه اجازه دهند پالایشگاههایشان صرفاً به دنبال کسب حاشیه سود در بازار صادرات باشند.»
