ایسنا/ رئیس سازمان فضایی ایران از طراحی یک محموله علمی ایرانی برای نصب روی ماهنورد چینی خبر داد و گفت: این محموله با هدف اندازهگیری پتانسیل الکتریکی سطح ماه ساخته میشود و پس از ساخت نمونه اولیه و انجام آزمایشهای لازم، در صورت موفقیت، نمونه نهایی برای پرتاب و استقرار روی سطح ماه آماده خواهد شد.
ماه در سالهای اخیر بار دیگر به یکی از کانونهای اصلی رقابت و همکاری فضایی جهان تبدیل شده است؛ رقابتی که برخلاف نخستین دوره سفر انسان به ماه، تنها با هدف نمایش توان پرتاب و فرود فضانوردان دنبال نمیشود، بلکه شناخت علمی محیط ماه، توسعه فناوریهای مورد نیاز برای اقامت طولانیمدت، استفاده از منابع، آزمایش فناوریهای جدید و ایجاد زیرساختهای لازم برای ماموریتهای اعماق فضا را نیز دنبال میکند. افزایش شمار ماموریتهای ماهنشین و ماهنورد و ورود بازیگران دولتی و خصوصی به این عرصه، ماه را به یکی از مهمترین مقاصد اکتشافی در منظومه شمسی تبدیل کرده است.
در میان برنامههای بزرگ بینالمللی، برنامه آرتمیس به رهبری آمریکا با مشارکت شرکای بینالمللی، بازگشت انسان به ماه و ایجاد زیرساختهای لازم برای ماموریتهای پایدارتر را دنبال میکند. در سوی دیگر، پروژه ایستگاه تحقیقاتی بینالمللی ماه (ILRS) با محوریت چین و مشارکت روسیه و برخی کشورهای دیگر، ایجاد یک زیرساخت تحقیقاتی در سطح و پیرامون ماه را هدف گرفته است. این برنامهها در کنار ماموریتهای رباتیک کشورهای مختلف، بخشی از مسیر بلندمدت بشر برای توسعه فعالیت در ماه و استفاده از آن بهعنوان بستری برای پژوهشهای فضایی و در مراحل بعد، مأموریتهای دورتر هستند.
یکی از موضوعات مهم در این ماموریتها، شناخت دقیق محیط سطح ماه است. ماه برخلاف زمین، جو قابل توجهی ندارد و سطح آن بهطور مستقیم در معرض باد خورشیدی، تابشهای کیهانی و ذرات باردار پر انرژی قرار میگیرد. همین شرایط موجب شکلگیری ویژگیهای الکتریکی و محیطی متفاوتی در سطح ماه میشود که شناخت آنها برای طراحی و عملکرد تجهیزات و سامانههایی که قرار است در آینده روی ماه فعالیت کنند، اهمیت دارد. از این رو، اندازهگیری ویژگیهای الکتریکی سطح ماه تنها یک آزمایش علمی نیست و میتواند بخشی از دانش مورد نیاز برای توسعه فناوریهای آینده ماهنشینی باشد.
در ایران نیز برنامههای فضایی در سالهای اخیر از توسعه ماهوارههای سنجشی و مخابراتی به سمت توسعه فناوریهای پیچیدهتر و مشارکت در ماموریتهای بینالمللی حرکت کرده است. در همین چارچوب، سازمان فضایی ایران در یک پروژه مشترک با چین، ساخت محمولهای علمی برای قرارگیری روی یک ماهنورد چینی را دنبال میکند؛ محمولهای که مأموریت آن اندازهگیری پتانسیل الکتریکی سطح ماه است. به گفته حسن سالاریه، رئیس سازمان فضایی ایران، این محموله در مرحله طراحی قرار دارد و پس از ساخت نمونه اولیه و انجام آزمایشهای لازم، در صورت موفقیت آزمایشها، نمونه نهایی برای پرتاب و استقرار روی سطح ماه ساخته خواهد شد.
اهمیت این پروژه برای ایران تنها به ساخت یک تجهیز علمی محدود نمیشود؛ حضور یک محموله ایرانی در ماموریت ماهنوردی، تجربهای برای توسعه فناوریهای فضایی مورد نیاز در محیطهای خارج از مدار زمین و بستری برای گسترش همکاریهای بینالمللی در پروژههای اکتشاف ماه محسوب میشود، به گونهای که رییس سازمان فضایی ایران تاکید دارد که حضور ایران در پروژههای ماه و ساخت تجهیزاتی مانند دستگاه اندازهگیری پتانسیل سطح ماه، از منظر شکلدهی و توسعه همکاریهای بینالمللی برای کشور حائز اهمیت است.
در کنار جنبه علمی و فناورانه، توجه جهانی به ماه به موضوع منابع و انرژی نیز گره خورده است. برخی منابع موجود در ماه، از جمله یخ آب در مناطق قطبی، برای ماموریتهای آینده اهمیت ویژهای دارند و آب میتواند علاوه بر مصرف مستقیم، در آینده برای تولید اکسیژن و سوخت مورد استفاده قرار گیرد. هلیوم-۳ نیز در مباحث آیندهنگرانه مرتبط با منابع ماه مطرح است، هرچند استفاده اقتصادی از آن در مقیاس عملیاتی هنوز با چالشهای فناورانه و اقتصادی جدی روبهرو است. بنابراین، رقابت کنونی برای حضور در ماه را باید بیش از آنکه صرفاً مسابقهای برای «رسیدن» به این جرم آسمانی دانست، تلاش برای کسب دانش، فناوری و جایگاه در زیرساخت فضایی آینده تلقی کرد.
از این منظر، پروژه محموله ایرانی روی ماهنورد چینی را میتوان یکی از گامهای ایران برای حضور در این زنجیره فناورانه دانست؛ گامی که در صورت موفقیت، علاوه بر دستاورد علمی، تجربه ارزشمندی در طراحی، ساخت و آزمون تجهیزات برای فعالیت در محیط ماه در اختیار صنعت فضایی کشور قرار خواهد داد.
محموله ایرانی برای بررسی پتانسیل الکتریکی سطح ماه
دکتر حسن سالاریه درباره آخرین وضعیت پروژههای مرتبط با ماهگرد اظهار کرد: در پروژه ماهگرد، یک محموله ایرانی روی ماهنورد چینی داریم که سال گذشته درباره آن اطلاعرسانی شد که این پروژه فاز طراحی آن در حال انجام است و امیدواریم به زودی نمونه نخست آن ساخته شود.
رئیس سازمان فضایی ایران افزود: پس از ساخت نمونه اولیه، آزمایشهای لازم با همکاری کشور چین انجام خواهد شد و در صورت موفقیتآمیز بودن آزمایشها، نمونه اصلی ساخته میشود تا در نهایت برای پرتاب و قرار گرفتن روی سطح ماه آماده شود.
سالاریه درباره ماموریت محموله ایرانی در این پروژه توضیح داد: دستگاهی که کشور ما در این پروژه میسازد، برای اندازهگیری پتانسیل الکتریکی سطح ماه طراحی شده است.
وی گفت: با توجه به اینکه سطح ماه فاقد جو است و انواع ذرات باردار و پرانرژی از فضای ماورای جو وارد محیط اطراف ماه میشوند، اندازهگیری پتانسیل الکتریکی سطح ماه اهمیت زیادی دارد. این پتانسیل نیز در سطح ماه یکنواخت نیست و اندازهگیری آن میتواند برای فعالیت و کارکرد دستگاههایی که در آینده در سطح ماه مستقر میشوند، اهمیت داشته باشد.
آرتمیس و ILRS؛ دو برنامه مهم برای حضور در سطح ماه
رئیس سازمان فضایی ایران با اشاره به برنامههای بینالمللی برای بهرهبرداری از سطح ماه، اظهار کرد: در حال حاضر دو پروژه بزرگ بینالمللی در زمینه توسعه فعالیتها در سطح ماه دنبال میشود که یکی پروژه «آرتمیس» و دیگری پروژه «ایستگاه تحقیقاتی بینالمللی ماه» یا ILRS است؛ پروژه نخست با محوریت آمریکا و پروژه دوم با محوریت چین و روسیه دنبال میشود.
وی افزود: پروژه ILRS پروژه مهمی است، چراکه در چارچوب آن، ایجاد یک ایستگاه فضایی در سطح ماه دنبال میشود و از جنبههای تحقیقاتی و توسعهای، موضوعات مهمی در این زمینه مطرح است.
سالاریه ادامه داد: یکی از این موضوعات، بحث تأمین و استخراج انرژی از منابع موجود در ماه است که در این میان منابعی مانند هلیوم-۳ مورد توجه قرار گرفتهاند. همچنین ماه میتواند در آینده به عنوان سکویی برای رسیدن به سایر اجرام آسمانی مورد استفاده قرار گیرد.
وی با بیان اینکه موضوع انرژی در آینده اهمیت بسیار زیادی خواهد داشت، گفت: منابع انرژی موجود در ماه میتواند در آینده اهمیت راهبردی پیدا کند و موضوع انرژی در جهان نیز از مسائل مهم و ریشهای در بسیاری از اختلافات و درگیریها به شمار میرود.
رئیس سازمان فضایی ایران تأکید کرد: از این حیث، همکاری با کشوری مانند چین و مشارکت در پروژههای بزرگ بینالمللی برای ما اهمیت زیادی دارد و تلاش میکنیم پروژههای بعدی را نیز در همین چارچوب و با همکاری کشور چین پیش ببریم.
رئیس سازمان فضایی ایران با تاکید بر اهمیت حضور ایران در پروژههای بینالمللی مرتبط با ماه، گفت: حضور ما در پروژههای ماه و ساخت تجهیزاتی مانند دستگاه اندازهگیری پتانسیل سطح ماه، از این جهت که میتواند زمینه شکلگیری و توسعه همکاریهای بینالمللی را فراهم کند، برای ما بسیار حائز اهمیت است.
برنامه سازمان فضایی برای شرکتهای آسیب دیده در جنگ
سالاریه درباره برنامههای سازمان فضایی ایران برای حمایت از شرکتهای آسیبدیده در جریان جنگ، اظهار کرد: طبیعتا این آسیبها باید جبران شود، اما همانطور که توضیح دادم، این آسیبها به گونهای نیست که موجب توقف برنامه فضایی کشور شود.
وی افزود: شرکتهای بخش خصوصی فعال در صنعت فضایی و همچنین مجموعههای دولتی، از جمله معاونت علمی ریاست جمهوری، حمایتهای خوبی از این شرکتها دارند و ما نیز از ظرفیت تسهیلات و وامهایی که برای شرکتها در نظر گرفته میشود، استفاده میکنیم.
سالاریه ادامه داد: در حال حاضر تمام ظرفیت کشور در بخشهای مختلف برای بازسازی، چه در بخش خصوصی و چه در بخش دولتی، بسیج شده است تا آسیبهای ایجادشده جبران شود.
رئیس سازمان فضایی ایران تأکید کرد: نکتهای که برای ما اهمیت زیادی دارد، این است که این آسیبها نباید مانع حرکت و پیشرفت برنامه فضایی کشور شود.
وی خاطرنشان کرد: بخش قابل توجهی از دانش و توانمندیهای ما در حوزه فضایی، دانش بومی است و حتی اگر تعدادی از ساختمانها و زیرساختها آسیب ببینند، امکان جایگزینی و بازسازی آنها وجود دارد و این موضوع نمیتواند مانع ادامه مسیر صنعت فضایی کشور شود.
