ایسنا/ محققان در یک مطالعه اجتماعی تلاش کردهاند تجربه زیسته نوجوانان دختر را از پدیدهای بررسی کنند که این روزها در مدرسه، خانواده و فضای مجازی حضور پررنگی دارد و پیامدهای متعددی به همراه آورده است.
انسان برای ادامه زندگی ناگزیر از مصرف است، اما مصرف همواره به معنای پاسخ به نیازهای ضروری نبوده است. با گذر از دوران انقلاب صنعتی و گسترش نظام سرمایهداری، الگوهای مصرف دچار دگرگونی اساسی شدند و بهتدریج نیازهایی فراتر از نیازهای زیستی شکل گرفتند. در این میان، مصرف به ابزاری برای لذت، نمایش و حتی معنا دادن به زندگی تبدیل شد. در جوامع معاصر، بسیاری از افراد نهفقط برای رفع نیاز، بلکه برای کسب احساس ارزشمندی، دیدهشدن و تمایز اجتماعی به مصرف روی میآورند. این تغییر نگرش، زمینهساز شکلگیری گرایشهایی مانند تجملگرایی شده است؛ گرایشی که به استفاده از کالاهای گرانقیمت و غیرضروری برای نمایش سبک زندگی خاص اشاره دارد و اغلب با هزینهای فراتر از ارزش واقعی کالا همراه است.
در جامعه ایران نیز طی سالهای اخیر، تغییرات اقتصادی، اجتماعی و رسانهای باعث تحول در الگوهای مصرف شده است. گسترش شبکههای اجتماعی، تبلیغات گسترده و الگوسازی چهرههای مشهور، نقش مهمی در ترویج سبکهای زندگی لوکس داشتهاند. این شرایط بهویژه بر نوجوانان اثرگذار بوده است؛ گروهی که در مرحله حساس شکلگیری شخصیت و هویت قرار دارند. فشار برای شبیهبودن به دیگران، رقابت بر سر ظاهر، پوشاک و داراییها و مقایسه مداوم خود با تصاویر ایدهآلشده، میتواند نوجوانان را به سمت انتخابهایی سوق دهد که با نیازهای واقعی آنها همخوانی ندارد. از سوی دیگر، پژوهشها نشان میدهند گرایش به مصرف نمایشی در میان دختران نوجوان بیش از پسران است؛ موضوعی که ضرورت پرداختن دقیقتر به این پدیده را برجسته میکند.
محمدعلی طالبی، عضو گروه جامعهشناسی دانشگاه پیام نور تهران، با همکاری دانشگاه فرهنگیان، در همین راستا پژوهشی را درباره تجربه زیسته دختران نوجوان انجام داده است. این مطالعه که با تمرکز بر درک نوجوانان از تجملگرایی و پیامدهای آن انجام شده، تلاش کرده تصویری روشن از واقعیتهای زندگی روزمره دانشآموزان ارائه دهد. پژوهشگر به بررسی این موضوع پرداخته که تجملگرایی چگونه در زندگی نوجوانان معنا پیدا میکند و چه عواملی در شکلگیری آن نقش دارند.
روش انجام این پژوهش کیفی بوده و از رویکرد پدیدارشناسی استفاده شده است؛ رویکردی که بر فهم تجربههای شخصی افراد تأکید دارد. برای گردآوری دادهها، مصاحبههای نیمهساختاریافته با دانشآموزان دختر مقطع متوسطه اول شهر بیرجند انجام شده است.
یافتههای پژوهش که در فصلنامه «مطالعات زن و خانواده»، نشریهای وابسته به دانشگاه الزهرا انتشار یافتهاند، نشان میدهند که تجملگرایی در میان دختران نوجوان تحت تأثیر مجموعهای از عوامل شکل میگیرد؛ از جمله رسانهها، خانواده، محیط اجتماعی و ویژگیهای فردی. این پدیده پیامدهایی در ابعاد روانی، فردی، خانوادگی و اجتماعی دارد و میتواند نگرش نوجوانان نسبت به بدن، پوشاک و جایگاه اجتماعی را تغییر دهد.
افزایش رقابتهای ناسالم، فشارهای روانی و نگرانی والدین از جمله نتایجی است که در تجربه دانشآموزان دیده شده است. تجملگرایی همچنین بر ارزشها و هویت فردی آنها اثر گذاشته و در برخی موارد به شکلگیری رفتارهای ناهنجار منجر شده است.
بر این اساس، تجملگرایی تنها یک انتخاب مصرفی ساده نیست، بلکه پدیدهای چندبعدی است که با هویت، احساس ارزشمندی و روابط اجتماعی نوجوانان گره خورده است. این گرایش میتواند به کاهش رضایت از خود، افزایش اضطراب و حتی افت تحصیلی منجر شود. پژوهش همچنین نشان میدهد بدون آموزش و فرهنگسازی، این روند میتواند در آینده پیامدهای عمیقتری برای فرد و جامعه به همراه داشته باشد.
این مطالعه بر نقش پررنگ رسانههای اجتماعی و تبلیغات در ترویج تجملگرایی تأکید دارد. شبکههایی مانند اینستاگرام و یوتیوب با نمایش مداوم سبک زندگی لوکس، استانداردهای غیرواقعی از موفقیت و زیبایی ایجاد میکنند. این فضا، نوجوانان را به مقایسه مداوم خود با دیگران و تلاش برای رسیدن به معیارهایی سوق میدهد که اغلب دستنیافتنی است. در نتیجه، احساس خودکمبینی یا نیاز به جلب توجه از طریق ظاهر و داراییها تقویت میشود.
از سوی دیگر، خانواده و مدرسه بهعنوان دو نهاد اصلی تربیتی، نقش مهمی در کاهش یا تشدید این گرایش دارند. سبکهای فرزندپروری سهلگیرانه یا بیشازحد سختگیرانه میتوانند زمینهساز رفتارهای تجملگرایانه شوند. همچنین فضای مدرسه، رفتار معلمان و همسالان و عادیسازی مصرفگرایی در محیط آموزشی، بر نگرش دانشآموزان اثرگذار است.
محققان درنهایت تأکید میکنند که آموزش سواد رسانهای، تقویت هویت فردی و توجه به ارزشهای غیرمادی میتوانند به کاهش این پدیده کمک کنند.
