ایسنا/ پژوهشی تازه با تمرکز بر آموزش مهندسی، به این موضوع پرداخته است که چگونه می‌توان دانشجویان این حوزه را برای استفاده مسئولانه، اخلاقی و عادلانه از دانش و فناوری در جامعه آماده کرد.
بشردوستی، ارزشی اخلاقی است که بر نیکوکاری، همدلی، کمک به همنوع و احترام به کرامت همه انسان‌ها استوار است. این مفهوم در گذشته بیشتر با کمک‌های فردی و فعالیت‌های خیریه شناخته می‌شد، اما در دهه‌های اخیر شکل گسترده‌تری پیدا کرده است. بشردوستی مدرن تنها به کمک مالی به افراد نیازمند محدود نمی‌شود، بلکه تلاش می‌کند شرایط زندگی انسان‌ها را در سطحی وسیع‌تر بهبود دهد. حمایت از حقوق بشر، پشتیبانی از جنبش‌های اجتماعی، تلاش برای برقراری عدالت و کاهش نابرابری، از جلوه‌های این نگاه جدید به شمار می‌آید. در این رویکرد، هدف آن است که افراد و جوامع بتوانند با برخورداری از فرصت‌های برابر، زندگی امن‌تر، سالم‌تر و شایسته‌تری داشته باشند.
آموزش یکی از راه‌های مهم برای پرورش ارزش‌های بشردوستانه و تبدیل آن‌ها به رفتارهای اجتماعی است. دانشگاه‌ها، به‌ویژه در رشته‌های مهندسی، می‌توانند دانشجویان را با مسئولیت‌های گسترده‌تر حرفه آینده‌شان آشنا کنند. مهندسان فقط با ابزار، ماشین، سازه یا نرم‌افزار سروکار ندارند؛ تصمیم‌ها و طراحی‌های آنان مستقیماً بر زندگی مردم، محیط زیست و آینده جوامع اثر می‌گذارد. اگر آموزش مهندسی تنها بر محاسبات و مهارت‌های فنی تمرکز کند، ممکن است نیازهای فرهنگی، اجتماعی و انسانی در پروژه‌ها نادیده گرفته شود. از همین رو، دانشجویان مهندسی باید بیاموزند که چگونه دانش خود را برای حل مشکلات واقعی جامعه، حمایت از گروه‌های محروم، کاهش فقر، حفاظت از محیط زیست و ایجاد فرصت‌های عادلانه به کار بگیرند.
در همین زمینه، مهدی محمدی، استادیار دانشکده علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه شیراز، به همراه یک همکار دانشگاهی، پژوهشی درباره طراحی الگویی برای شکل‌گیری هویت حرفه‌ای مهندسان بشردوست انجام داده‌اند. این پژوهش بررسی می‌کند که آموزش مهندسی چگونه می‌تواند فراتر از انتقال دانش تخصصی، ارزش‌های اخلاقی، مهارت‌های اجتماعی و نگاه جهانی را در دانشجویان تقویت کند. منظور از هویت حرفه‌ای در اینجا، تصویری است که دانشجو از نقش و مسئولیت آینده خود به عنوان مهندس دارد؛ یعنی اینکه خود را فقط متخصص حل مسائل فنی بداند یا فردی ببیند که باید پیامدهای انسانی و اجتماعی تصمیم‌های حرفه‌ای خود را نیز در نظر بگیرد.
پژوهشگران برای انجام این مطالعه از روش «فراترکیب» استفاده کردند. فراترکیب به معنای بررسی منظم و کنار هم گذاشتن نتایج پژوهش‌های پیشین برای رسیدن به تصویری جامع از یک موضوع است. آنان کار خود را بر اساس یک مدل شش‌مرحله‌ای انجام دادند و داده‌های به‌دست‌آمده را با روش تحلیل محتوای کیفی بررسی کردند. در تحلیل محتوای کیفی، پژوهشگر مفاهیم و مضمون‌های اصلی موجود در متن‌ها را شناسایی و دسته‌بندی می‌کند. به این ترتیب، یافته‌های پراکنده مطالعات مختلف در کنار هم قرار گرفت تا عوامل مؤثر بر تربیت مهندسان بشردوست و پیامدهای آن مشخص شود.
نتایج نشان دادند که برخی توانایی‌ها و ویژگی‌ها، پیش‌نیاز شکل‌گیری هویت حرفه‌ای بشردوستانه در دانشجویان مهندسی هستند. قابلیت‌های جهان‌وطنی، ارزش‌های اخلاقی، مهارت‌های تفکر سطح بالا و مهارت‌های پایه مهندسی در این گروه قرار دارند. تفکر سطح بالا به توانایی‌هایی مانند تحلیل مسئله، ارزیابی راه‌حل‌ها، تصمیم‌گیری و تفکر انتقادی گفته می‌شود. دانشجوی مهندسی باید علاوه بر دانستن اصول فنی، بتواند مسائل پیچیده را از جنبه‌های مختلف ببیند و اثر تصمیم‌های خود را بر انسان‌ها و محیط زیست ارزیابی کند.
یافته‌ها که در «فصلنامه آموزش مهندسی ایران» وابسته به فرهنگستان علوم جمهوری اسلامی ایران انعکاس یافته‌اند، همچنین نشان دادند که برنامه درسی، نقش اصلی را در تبدیل این پیش‌نیازها به توانایی‌های واقعی ایفا می‌کند. بین‌المللی کردن برنامه‌های درسی، طراحی محتوای علمی و انسانی، آموزش مهارت‌های تخصصی و آموزش اخلاق مهندسی، از فرایندهای مهم در این الگو هستند. نتیجه مطلوب چنین آموزشی، افزایش مسئولیت‌پذیری دانشجویان در برابر انسان‌ها و محیط زیست است. بر اساس این دیدگاه، مهندسی بشردوستانه فقط به ساخت یک محصول یا حل یک مشکل فنی نمی‌پردازد، بلکه می‌کوشد راه‌حل‌هایی ایجاد کند که کیفیت زندگی را بهبود دهند، عدالت را افزایش دهند و به توسعه پایدار، به‌خصوص در جوامع محروم، کمک کنند.
بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، مهندسان آینده باید از بنیان علمی و فنی قوی برخوردار باشند، اما این توانایی به تنهایی کافی نیست. آنان باید بتوانند میان نظریه و عمل تعادل برقرار کنند، منابع مالی و انسانی را مدیریت کنند، با تغییرات سازگار شوند و در فعالیت‌های بین‌رشته‌ای مشارکت داشته باشند. همچنین سواد فرهنگی و اجتماعی اهمیت زیادی دارد. مهندس زمانی می‌تواند راه‌حلی مناسب ارائه کند که با فرهنگ، نیازها و شرایط زندگی جامعه هدف آشنا باشد و نظر مردم محلی را در فرایند طراحی و اجرا در نظر بگیرد.
در این چارچوب، تجربه‌های عملی، همکاری‌های بین‌المللی و پروژه‌های مرتبط با مسائل واقعی کشورهای در حال توسعه می‌توانند نقش مهمی داشته باشند. برنامه‌های آموزشی باید دانشجویان را با فرهنگ‌ها و دیدگاه‌های گوناگون آشنا کنند و فرصت دهند آموخته‌های نظری خود را در موقعیت‌های واقعی به کار بگیرند. آموزش بین‌رشته‌ای نیز ضروری است، زیرا بسیاری از مسائل مهندسی، هم‌زمان به دانش اجتماعی، اقتصادی، روان‌شناختی، سیاسی و زیست‌محیطی نیاز دارند. دانشجویان باید بیاموزند که یک پروژه فنی ممکن است بر اشتغال، سلامت، عدالت اجتماعی، منابع طبیعی و روابط میان گروه‌های مختلف جامعه اثر بگذارد.
پژوهشگران پیشنهاد کرده‌اند رویکرد مهندسی بشردوستانه در برنامه‌های آموزش مهندسی گنجانده شود. برگزاری درس‌هایی درباره استفاده از فناوری برای کاهش فقر و توسعه‌نیافتگی، مهندسی و عدالت اجتماعی، کاربرد هوش مصنوعی در توسعه پایدار و طراحی پروژه‌های اجتماعی و زیست‌محیطی می‌تواند به تحقق این هدف کمک کند. چنین درس‌ها و فعالیت‌هایی، مهارت حل مسئله، کار گروهی و تفکر انتقادی دانشجویان را در مسیر بهبود زندگی مردم قرار می‌دهد. در این صورت، مهندسان نه‌تنها برای ساخت راه‌حل‌های فنی بهتر آماده می‌شوند، بلکه می‌توانند تصمیم‌هایی آگاهانه‌تر و مسئولانه‌تر درباره پیامدهای اجتماعی و محیط‌زیستی فناوری بگیرند.
مهندسی بشردوستانه حوزه‌ای میان‌رشته‌ای است که مهندسی را با علوم اجتماعی، اخلاق و مشارکت جامعه پیوند می‌دهد. در این رویکرد، راه‌حل مؤثر راه‌حلی است که با ارزش‌های محلی سازگار باشد، به کرامت انسان احترام بگذارد، دسترسی عادلانه به منابع را تقویت کند و در بلندمدت برای جامعه و محیط زیست آسیب ایجاد نکند. فارغ‌التحصیلانی که با چنین دیدگاهی آموزش ببینند، می‌توانند پروژه‌هایی را طراحی و اجرا کنند که علاوه بر کارایی فنی، به کاهش نابرابری، حفاظت از طبیعت و افزایش رفاه جوامع کم‌برخوردار منجر شود.
