ایسنا/ یک کارآزمایی بالینی روی سه نفر، ترکیبی از ویروس‌های حامل ژن و یک دارو را مورد آزمایش قرار داد و توانست تشنج‌های ناشی از صرع را پس از دریافت ژن درمانی، تقریبا ناپدید کند.
سه بیمار مبتلا به صرع مقاوم به درمان دارویی، پس از آنکه ویروس‌های حامل ژن به طور مستقیم به مغز آن‌ها تزریق شد، شاهد کاهش بیش از ۹۰ درصدی تعداد تشنج‌های ماهانه خود بودند. این درمان در قالب یک کارآزمایی بالینی در مراحل اولیه انجام شد.
به نقل از نیچر، در هر یک از شرکت‌کنندگان، ژن‌درمانی با دقت به بخش کوچکی از بافت مغز هدایت شد که منشأ تشنج‌های آن‌ها بود. ویروس‌ها حامل ژنی بودند که نورون‌ها را به یک داروی مشخص حساس می‌کند؛ دارویی که مانند یک کلید تنظیم کننده شدت عملکرد این روش درمانی عمل می‌کند.
با ترکیب ژن‌درمانی و دارو، رویکردی که «شیمی‌ژنتیک» (Chemogenetics) نامیده می‌شود، پژوهشگران می‌توانند قدرت اثرگذاری درمان را تنظیم کنند؛ قابلیتی که در سایر انواع ژن‌درمانی امکان‌پذیر نیست. شرکت‌کنندگان در این کارآزمایی عارضه جانبی جدی را تجربه نکردند.
متیو واکر، متخصص مغز و اعصاب در دانشگاه کالج لندن که در این پژوهش مشارکتی نداشته است، می‌گوید: اینکه چنین تاثیر چشمگیری مشاهده شده و در عین حال عوارض جانبی بسیار کمی گزارش شده، هیجان‌انگیز است.
با این حال، او هشدار می‌دهد که این مطالعه در مقیاس کوچکی انجام شده است. او همچنین درباره مصرف طولانی مدت دارویی که شرکت‌کنندگان پس از دریافت ژن‌درمانی استفاده کردند، ابراز نگرانی می‌کند.
دوزهای بالای این دارو، یک داروی ضد روان‌پریشی به نام کلوزاپین (Clozapine)، با مشکلات قلبی‌عروقی و سایر عوارض منفی مرتبط بوده است.
واکر می‌گوید: امیدواریم در آینده داروهای بهتری برای این نوع درمان در دسترس قرار بگیرند.
او یکی از بنیان‌گذاران شرکت نوپای Focalis Bio در شهر کانتربری بریتانیا است که این شرکت نیز در حال توسعه روش‌های ژن‌درمانی برای صرع است.
انتقال مستقیم به مغز
سه شرکت‌کننده در این کارآزمایی، بزرگسالانی مبتلا به نوع شایعی از صرع بودند که در اثر اسکلروز هیپوکامپ ایجاد می‌شود. اسکلروز هیپوکامپ نوعی بافت‌اسکار یا بافت جوشگاهی در بخشی از مغز به نام هیپوکامپ است.
در هر سه شرکت‌کننده، این آسیب بافتی فقط در یک سمت هیپوکامپ وجود داشت.
هر سه نفر بین ۱۰ تا ۲۵ سال پیش به صرع مبتلا شده بودند و بیماری آن‌ها در برابر دست‌کم دو داروی ضدتشنج مقاومت پیدا کرده بود. همچنین، در سه ماه پیش از ورود به کارآزمایی، به طور میانگین دست‌کم دو بار در ماه دچار تشنج شده بودند.
در این روش درمانی آزمایشی، از ویروسی به نام «ویروس وابسته به آدنو ۹» (Adeno-associated virus 9 یا AAV9) برای انتقال یک ژن به نورون‌های ناحیه آسیب دیده استفاده می‌شود.
این ژن به‌گونه‌ای مهندسی شده است که پروتئین‌هایی را به‌طور اختصاصی در سلول‌های تحریک‌کننده عصبی تولید کند؛ سلول‌هایی که در بروز تشنج نقش دارند.
این ژن به نورون‌ها دستور می‌دهد گیرنده‌ای تولید کنند که به کلوزاپین متصل می‌شود. به گفته نویسندگان پژوهش، کلوزاپین مانند یک کلید عمل می‌کند و با فعال‌سازی این گیرنده‌ها، فعالیت نورون‌های هدف را کاهش می‌دهد.
کاهش فعالیت این نورون‌ها به مهار فعالیت الکتریکی غیرطبیعی مغز که باعث بروز تشنج می‌شود، کمک می‌کند.
دو هفته پس از دریافت ژن‌درمانی طی عمل جراحی، شرکت‌کنندگان مصرف دوز پایینی از کلوزاپین را هر هشت ساعت یکبار آغاز کردند.
حدود دو ماه بعد، میانگین تعداد تشنج‌های ماهانه در دو نفر از شرکت‌کنندگان از ۴.۵ به ۰.۵ و در نفر سوم از ۴ به صفر کاهش یافت.
از آنجا که طراحی این مطالعه بر بررسی ایمنی درمان متمرکز بود، نه اندازه‌گیری اثربخشی آن، گروه کنترل یا گروه شاهدی در پژوهش وجود نداشت.
واکر می‌گوید ممکن است توضیحات دیگری نیز برای بهبود وضعیت بیماران وجود داشته باشد. او اضافه می‌کند که هنوز مشخص نیست این اثر ناشی از ترکیب ژن‌درمانی و کلوزاپین بوده یا یکی از این دو به تنهایی چنین نتیجه‌ای ایجاد کرده است.
نویسندگان پژوهش می‌گویند یکی از شرکت‌کنندگان به‌طور برنامه‌ریزی نشده مصرف کلوزاپین را متوقف کرد و پس از آن دو بار دچار تشنج شد. با شروع مجدد مصرف دارو، تشنج‌ها دوباره متوقف شدند.
کاهش خطرات
ویروس‌های وابسته به آدنو باعث بیماری نمی‌شوند. با این حال، استفاده از دوزهای بالای این ویروس‌ها در برخی کارآزمایی‌های ژن‌درمانی با واکنش‌های شدید سیستم ایمنی و حتی مرگ همراه بوده است.
نویسندگان پژوهش می‌گویند در این روش، از آنجا که درمان مستقیما به مغز تزریق می‌شود، مقدار ویروس مورد نیاز بسیار کمتر از دوزهای استفاده شده در سایر کارآزمایی‌ها است. این موضوع خطر بروز واکنش‌های شدید را کاهش می‌دهد.
اولیویا کیم-مک‌مانوس، متخصص مغز و اعصاب در دانشگاه کالیفرنیا، سن‌دیگو، می‌گوید گزینه‌های دیگر برای درمان صرع مقاوم به دارو شامل برداشتن ناحیه‌ای از مغز است که مسئول ایجاد تشنج است یا تخریب بافت مغزی با استفاده از لیزر می‌شود.
او خاطرنشان می‌کند که ژن‌درمانی تازه توصیف شده، با وجود نیاز به جراحی، در مقایسه با این روش‌های جایگزین آسیب کمتری به بافت مغز وارد می‌کند.
او همچنین اضافه می‌کند که این رویکرد به دلیل ترکیب جراحی و ژن‌درمانی در یک مداخله درمانی واحد، نوآورانه است و می‌تواند برای مقابله با تشنج‌های مقاوم به درمان مفید باشد.
