برگزیده

بازار کرخت؛ بی‌اعتنایی ارز به مذاکرات

شرق

بروزرسانی 1404/11/19 - 12:20

شرق/متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

بی‌اعتنایی معنادار دلار به اخبار پدیده‌ای است که این روزها بیشتر از همیشه در بازار ایران احساس می‌شود؛ دیگر نه خبر بازگشت دلارهای بلوکه‌شده، نه خبر تعویض ریاست بانک مرکزی و حالا نه حتی خبر مذاکرات هسته‌ای تأثیر چندانی روی بازار ارز ندارد. این در حالی است که پیش از این هرکدام از این خبرها می‌توانست زلزله‌ای در بازار برپا کند و باعث تغییرات چشمگیر قیمت دلار شود. حالا اما کارشناسان و فعالان بازار ارز می‌گویند‌ اعتماد بازار به این اخبار مخدوش شده است. آنها توضیح می‌دهند خبردرمانی با رویدادهایی مانند برگشت دلارهای بلوکه‌شده یا ناتوانی متولیان از اصلاحات معنی‌دار اقتصادی و البته سال‌های طولانی که پشت میز مذاکرات گذشته است، حساسیت بازار ارز را به این اخبار کم کرده.

بی‌اعتنایی بازار ارز به مذاکرات
مذاکرات ایران و آمریکا دیگر نتوانست قیمت‌ها را در بازار ایران چندان جابه‌جا کند. بهای دلار در بازار ایران مدتی است که رکوردهای تاریخی می‌شکند. اسکناس آمریکایی در اسفند سال گذشته تا نزدیکی نرخ ۱۰۰ هزار تومان پیشروی کرد. این افزایش قیمت دلار تا ۱۰۰ هزار تومان سبب شد که عبدالناصر همتی که آن زمان به عنوان وزیر اقتصاد کابینه چهاردهم فعالیت می‌کرد از سوی نمایندگان با اکثریت قاطع آرا استیضاح شود.

همتی زمانی که کلیددار وزارت اقتصاد شد موضوع تک‌نرخی‌کردن ارز را پیش کشید؛ بحثی که از نظر اقتصاددانان در آن مقطع زمانی ایراد داشت.‌ اقتصاددانان منتقد معتقد بودند ریشه شوک‌های ارزی کاملا سیاسی است و از آنجا که اقتصاد ایران تک‌محصولی و نفت‌محور است، هرگونه تغییرات در بازار جهانی نفت می‌تواند رشد اقتصادی و ارزش پول ملی در کشور را تحت تأثیر قرار دهد.

از دیدگاه این اقتصاددانان، در زمانی که تنش‌های خارجی به اوج رسیده است و ارزش پول ملی در معرض نوسان مداوم است، نمی‌توان ارز را تک‌نرخی کرد؛ زیرا نوسانات قیمت دلار به‌سرعت فاصله بین نرخ ارز رسمی و غیررسمی را برمی‌گرداند و تک‌نرخی‌کردن بهای ارز شکست می‌خورد. زمزمه تک‌نرخی‌کردن ارز سال‌هاست در دولت‌های مختلف به گوش می‌خورد اما هرگز موفق نبوده است. این زمزمه‌ها به‌ویژه زمانی به اوج می‌رسد که فشارهای تحریمی تشدید شده است و دولت به دلیل کسری بودجه ناچار می‌شود دست به نرخ ارز رسمی ببرد و بهای آن را افزایش دهد تا درآمد بیشتری روانه خزانه کند.

عبدالناصر همتی از ابتدای ورود به کابینه بحث ارز تک‌نرخی را مطرح کرد و بساط دلار نیمایی را برچید. این تصمیم موجب افزایش قیمت دلار واردات شد و بازار آزاد هم از این تصمیم بی‌تأثیر نماند و بهای دلار بازار آزاد وارد کانال ۹۰ هزار تومان و سپس به‌تدریج ۱۰۰ هزار تومان شد.

پس از استیضاح همتی، علی مدنی‌زاده سکان‌دار وزارت اقتصاد شد؛ کسی که مانند همتی به ارز تک‌نرخی اعتقاد دارد.

با سکان‌داری مدنی قیمت دلار متوقف نشد. هرچند بهای دلار در فروردین و اردیبهشت امسال شروع به عقبگرد کرد و در مقاطعی تا کانال ۷۰ هزار تومان برگشت، اما این اتفاق موقتی بود و در بحبوحه جنگ ۱۲روزه ایران و اسرائیل در خردادماه دوباره دلار به‌تدریج صعودی شد و بهای آن تا ۱۰۰ هزار تومان رفت و پس از آتش‌بس در مقطعی کوتاه عقب‌نشینی کرد اما این نوسانات تند قیمت دلار، این‌بار در پاییز جای خود را به صعود قیمت داد تا آنجا که در ابتدای دی رکورد تاریخی قیمت دلار به ۱۴۰ هزار تومان رسید. اتفاقی که خشم بازاری‌ها را به دنبال داشت و بسیاری از آنها اعلام کردند با این وضعیت قیمت دلار عملا نمی‌شود کار کرد و کار با این قیمت‌های شتابان به معنی زیان گسترده بازاریان و باخت سرمایه است.

در واقع دلار که در ابتدای سال در کانال قیمت ۷۰ هزار تومان معامله می‌شد، با شیبی تند در دی‌ماه به حدود ۱۴۰ هزار تومان و تقریبا دو برابر قیمت رسید. این شوک سریع به بازار ارز و متعاقب آن اعتراض بازاریان سبب شد دولت این‌بار تصمیم به تعویض رئیس بانک مرکزی بگیرد.

در هشتم دی‌ماه دولت یک جلسه اضطراری تشکیل داد و محمدرضا فرزین را از ریاست بانک مرکزی برکنار کرد و عبدالناصر همتی را جای او نشاند. البته این اتفاق در تاریخچه شوک‌های ارزی بازار کشور بی‌سابقه نبود و ریاست فرزین بر بانک مرکزی محصول همین شوک ارزی بود؛ جایی که محمدرضا صالح‌آبادی به دلیل ۱.۵‌برابرشدن قیمت دلار در طول دوره ریاستش برکنار شد و سکان ساختمان شیشه‌ای میرداماد را به محمدرضا فرزین سپرد. این اتفاق درست سه سال بعد برای محمدرضا فرزین تکرار شد و جای خود را به عبدالناصر همتی داد. عبدالناصر همتی هم که خود متهم به گران‌کردن دلار بود، در کسوت وزیر اقتصاد کابینه مسعود پزشکیان، از سوی مجلس استیضاح شده بود.

همتی که تا پیش از این بر طبل مخالفت با قیمت دستوری و سرکوب نرخ می‌کوبید، با مشاهده وضعیت پیش‌آمده، وعده سرکوب نرخ ارز را داد و به اصناف اعلام کرد بین شش ماه تا یک سال نرخ دلار را ثابت نگه می‌دارد.این وعده هم عملی نشد و کمتر از یک ماه پس از انتصاب همتی دلار دوباره رکورد قیمت تازه‌ای را شکست و وارد کانال ۱۵۰ هزار تومان و سپس ۱۶۰ هزار تومان شد. همتی در واکنش به این اتفاقات معاون ارزی خود را تعویض کرد.

او در حکمی مهدی گودرزی را به سمت معاون ارزی این بانک منصوب کرد. گودرزی پیش از این در سمت معاونت بین‌الملل بانک مرکزی فعالیت داشت. پیش از این علیرضا گچ‌پززاده معاونت ارزی بانک مرکزی را بر عهده داشت.

همتی همچنین در روز پنجشنبه ۹ بهمن امسال ۱۰ میلیون دلار ارز به بازار تزریق کرد و باعث شد در زمان بسیار کوتاهی قیمت دلار از ۱۶۲ هزار تومان تا ۱۵۵ هزار تومان به عقب رانده شود اما تا عصر همان روز دوباره قیمت صعودی شد و به کانال ۱۶۰ هزار تومان رسید. در هفته پس از آن نیز دلار همچنان در همین بازه قیمت نوسان داشت و بین کانال قیمت ۱۵۰ و ۱۶۰ هزار تومان در رفت و آمد بود.

قیمت دلار در هفته‌ای که گذشت تا ۱۵۳ هزار تومان عقب نشست اما در پایان، با نزدیک‌شدن به مذاکرات ایران و آمریکا دوباره به کانال ۱۶۰ هزار تومان برگشت و تا ۱۶۳ هزار و ۶۶۰ تومان پیشروی کرد.

دلار با خبر مذاکرات ایران و آمریکا و سپس لغو و دوباره برگزاری این دیدار هم در پایان کانال ۱۵۰ هزار تومان و ابتدای کانال ۱۶۰ هزار تومان همچنان نوسان کرد و واکنش قابل توجهی به خبر مذاکرات ایران و آمریکا در عمان نشان نداد.

بهاءالدین حسینی‌هاشمی، اقتصاددان و کارشناس امور بانکی، به «شرق» می‌گوید‌ سال‌های طولانی که ایران پشت میز مذاکرات گذرانده و اغلب دست خالی برگشته است، سبب شده‌ واکنش بازار ارز به مذاکرات چندان قابل اعتنا نباشد یا تأثیرگذاری این اخبار بر بازار کوتاه‌مدت‌تر شود.

او با اشاره به سابقه جنگ ایران و اسرائیل در میانه مذاکرات تأکید می‌کند‌ اعتماد به نتیجه‌بخش‌بودن این دوره از مذاکرات هم کاهش داشته است؛ در نتیجه معامله‌گران در مقابل اخبار این‌چنینی محتاط شده‌اند. این اقتصاددان معتقد است‌ برای کاهش قیمت دلار و افزایش ارزش پول ملی نیاز به رشد اقتصادی است و رشد اقتصادی منوط به رفع تنش‌های خارجی و ورود سرمایه به کشور و تقویت تولید و خدمات است و فقط در چنین شرایطی است که می‌توان به افزایش ارزش پول ملی و کاهش قیمت دلار امیدوار بود.

پیش از این نیز احمد حاتمی‌یزد، کارشناس اقتصاد و امور بانکی، به «شرق» گفته بود ریشه شوک‌های ارزی و نوسانات رشد اقتصادی، وابستگی اقتصاد کشور به درآمد نفت است و هر تغییری در بازار نفت می‌تواند درآمدهای کشور را متزلزل کند و رشد اقتصادی را دستخوش تغییر قرار دهد. او تأکید می‌کند تا زمانی که مشکل به‌صورت ریشه‌ای حل نشود، امکان افزایش رشد اقتصادی و تقویت پول ملی وجود ندارد.

‌به گفته این کارشناسان، بازار ارز ایران سال‌هاست به اخبار وابسته بوده و هیجانات کوتاه‌مدت را تجربه کرده است اما در نهایت سقوط ارزش پول و افزایش مداوم بهای دلار در بلندمدت رخ داده است؛ چراکه مسائل اقتصاد ایران به‌صورت ریشه‌ای حل نشده است.