برگزیده

خسوف اقتصاد در جنوب خلیج‌فارس

فرهيختگان

بروزرسانی 1405/02/22 - 20:25

فرهیختگان/متن پیش رو در فرهیختگان منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

مهدی عبداللهی| بیش از 70 روز از شروع جنگ تحمیلی علیه ایران می‌گذرد. در میان مردم و مسئولان کشور کسی نیست که آسیب‌ها به اقتصاد ایران را کتمان کند، اما در این میان، سفارش‌دهندگان، طراحان و حامیان مالی و میزبانان دشمنان ایران نیز به قدری آسیب دیده‌اند که این جنگ برای آنها درس عبرتی باشد.

در گزارش پیش رو به بررسی آمار و ارقام صادرات نفت و انرژی کشورهای عربستان، کویت، قطر، امارات و بحرین پرداخته شده است. آمارها نشان می‌دهد بیشترین آسیب در بخش نفت و انرژی مربوط به قطر و کویت و سپس بحرین بوده است. عربستان سعودی و امارات نیز گرچه توانسته‌اند با دورزدن تنگه هرمز از طریق خط لوله بخش قابل‌توجهی از صادرات نفت و انرژی خود را نسبت به قبل از جنگ حفظ کنند، اما به طور ویژه در امارات خسارات بخش گردشگری، هتلداری و املاک و مستغلات - و به عبارت بهتر «برند خانه امن سرمایه‌گذاری»- دبی به‌شدت تخریب شده، تخریبی که اهمیت آن از همه آسیب‌های بخش نفت و گاز شدیدتر است. درحالی‌که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس سعی کرده‌اند داده‌های تجارت خارجی خود در بخش نفت و گاز را سانسور کنند، اما داده‌های گمرکات بین‌المللی و داده‌های شرکت‌های رصد کشتی‌ها نتایج قابل‌تأملی را نشان می‌دهد. برای نمونه، بر اساس آمارهای گمرک چین در اولین ماه جنگ ایران، صادرات کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس به چین بین 50 تا 80 درصد کاهش‌یافته است. این اعداد برای کویت 59 درصد، قطر 50 درصد، عربستان 36 درصد و امارات 18 درصد بوده است.

عربستان: کسری بودجه رکود ۱۰ساله را زد
در روز‌های گذشته انتشار دو گزارش از وضعیت درآمد‌های نفتی و میزان صادرات عربستان سعودی و همچنین تشدید کسری بودجه این کشور خبرساز شد. بر اساس داده‌های ارائه شده از سوی دولت عربستان سعودی، کسری بودجه این کشور در سه‌ماهه اول سال 2026 به حدود 126 میلیارد ریال (معادل 33.5 میلیارد دلار) رسید که بالاترین میزان کسری بودجه فصلی در 10 سال اخیر است. بر اساس این داده‌ها، حجم کسری بودجه سعودی‌ها در دو فصل قبل به ترتیب 25 و 24 میلیارد دلار بوده و این عدد در فصل اول سال 2025 کمتر از 16 میلیارد دلار عنوان شده است. توجه داشته باشیم این رقم در فصل اول سال‌های 2024 و 2023 به ترتیب 3.3 و کمتر از یک میلیارد دلار بوده و برای فصل اول سال 2022 مازاد 15 میلیارد دلاری ثبت شده است. کاهش درآمد‌های نفتی به همراه افزایش هزینه‌های جنگ، در کنار افزایش هزینه‌های چشم‌انداز 2030، این کشور را با کسری بودجه روبه‌رو ساخته است. موضوعی که هم در کاهش سرعت توسعه پروژه‌های بزرگ چشم‌انداز 2030 تأثیر خواهد گذاشت و هم منجر به افزایش هزینه‌های نظامی این کشور خواهد شد. علاوه بر تشدید کسری بودجه، گزارش شرکت آرامکو در روز‌های گذاشته موردتوجه رسانه‌های جهان قرار گرفت. بر اساس اعلام این شرکت، سود خالص گزارش‌شده آرامکو در سه‌ماهه نخست امسال به 32.5 میلیارد دلار رسیده که نسبت به سود 17.8 میلیارد دلاری سه‌ماهه پایانی سال ۲۰۲۵ افزایش قابل توجهی داشته است. درآمد‌های عملیاتی شرکت نیز با رشد قابل توجهی به حدود 125 میلیارد دلار رسیده است. این افزایش سود عمدتاً ناشی از جهش قیمت نفت طی جنگ ایران بوده است، به‌طوری‌که طی این مدت قیمت نفت برنت با رشد بیش از 40 درصدی از 72 دلار در قبل از جنگ به حول‌وحوش 100 دلار در هر بشکه رسیده است. این اتفاق سبب شده کاهش صادرات با افزایش قیمت جبران شود. امین ناصر، مدیرعامل آرامکو در گزارش روز‌های گذشته خود گفت خط لوله شرق به غرب عربستان با رسیدن به حداکثر ظرفیت ۷ میلیون بشکه در روز، خود را به‌عنوان یک شریان تأمین حیاتی اثبات کرد و به کاهش تأثیر شوک جنگ کمک کرده است. مدیرعامل آرامکو هشدار داده ذخایر نفت جهان در دو ماه گذشته حدود یک میلیارد بشکه کاهش یافته است و حتی در صورت بازگشت مسیر‌های تجاری به حالت عادی، تثبیت بازار‌های انرژی ممکن است زمان‌بر باشد. به گفته وی همین امروز هم اگر تنگه هرمز باز شود، بازگشت تعادل به بازار نفت خلیج‌فارس تا سال ۲۰۲۷ طول می‌کشد. بر اساس گزارش‌های رسمی، گرچه عربستان سعودی توانسته تا 7 میلیون بشکه نفت از طریق خط لوله شرق به غرب جابه‌جا کند؛ اما حجم ماهانه صادرات نفت خام این کشور در ماه مارس و ‌آوریل به ترتیب 4.4 و 4.8 میلیون بشکه در روز گزارش شده است؛ عددی که طی سال گذشته بین 7.5 تا 8 میلیون بشکه بوده است. بر اساس داده‌های واحد تحقیقات انرژی attaqa و کپلر، میانگین صادرات نفت خام و مشتقات عربستان سعودی که از طریق دریا حمل می‌شود، در سال 2025 حدود 7 میلیون و 410 هزار بشکه در روز بوده است، درحالی‌که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۷ میلیون بشکه ثبت شده است. عربستان سعودی با تولید متوسط 9 میلیون و 470 هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۵ که نسبت به 8 میلیون و 980 هزار بشکه در روز در سال ۲۰۲۴ افزایش یافته است، در صدر فهرست بزرگ‌ترین تولیدکنندگان نفت خام در اتحاد اوپک‌پلاس قرار داشته و از روسیه پیشی گرفته. همچنین تولید نفت عربستان سعودی از اکتبر ۲۰۲۵ برای اولین‌بار از آوریل ۲۰۲۳، به‌صورت ماهانه از مرز ۱۰ میلیون بشکه در روز فراتر رفته است.

قطر: صادرات LNG صفر شد
کشور قطر در حوزه انرژی در سطح جهان به‌جای اینکه با نفت شناخته شود، عمدتاً با صادرات گاز ال‌ان‌جی (LNG) شناخته می‌شود. این کشور در سال‌های اخیر به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده LNG جهان، ۱۴ خط تولید را مدیریت می‌کند. قطری‌ها که حدود ۲۰ درصد از عرضه جهانی LNG را در دست دارند، صادرات آنها اهمیت حیاتی در امنیت انرژی بین‌المللی دارد. در طول جنگ ایران زیرساخت‌های صنعت گاز قطر آسیب قابل‌توجهی دید و بنابر گزارش‌های مختلف، حدود ۱۷ درصد از ظرفیت تولید LNG این کشور دچار آسیب شده و بر بازار انرژی تأثیر گذاشته است. بر اساس داده‌های رسمی، در سال 2025 قطر پس از آمریکا که 25 درصد صادرات جهانی LNG را به خود اختصاص داده بود با صادرات بیش از 81 میلیون تن LNG حدود 20 درصد از صادرات جهانی این محصول را در دست داشته است. تا قبل از جنگ ایران، قطری‌ها ماهانه بین 6.5 تا 7 میلیون تن و حتی نزدیک به 8 میلیون تن نیز LNG صادر کرده‌اند، اما این مقدار با سقوط 83 درصدی به 1.2 میلیون تن در ماه مارس رسیده و در ماه‌های آوریل و مه تقریباً نزدیک به صفر بوده است. بر اساس گزارش‌های رسانه‌ای، صادرات LNG این کشور در آوریل و مه تقریباً در حد یک تا دو محموله و با اجازه ایران از تنگه هرمز عبور کرده و به کشورهایی همچون پاکستان و هند صادر شده است. با فرض صادرات 40 تا 45 میلیارد دلاری LNG قطر در سال 2025، قطری‌ها در سه ماه اخیر حدوداً 10 میلیارد دلار درآمد از عدم صادرات LNG از دست داده اند. در بخش نفت خام و مشتقات آن، صادرات قطر در سال ۲۰۲۵ اندکی کاهش‌یافته است. طبق داده‌های واحد تحقیقات انرژی attaqa مستقر در واشنگتن، میانگین صادرات نفت خام و مشتقات نفتی قطر در سال ۲۰۲۵ به حدود یک‌میلیون و 40 هزار بشکه در روز رسید، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود یک میلیون و 80 هزار بشکه بوده است. همچنین این عدد در سال‌های 2023 و 2022 به ترتیب یک‌میلیون و 100 هزار و یک میلیون و 110 هزار بشکه بوده است. صادرات نفت خام قطر ۵۹ درصد از کل صادرات نفتی این کشور را در طول سال ۲۰۲۵ تشکیل می‌دهد، در حالی که مشتقات نفتی تقریباً ۴۲ درصد از آن را تشکیل می‌دهند. میانگین صادرات نفت خام قطر در طول سال ۲۰۲۵ تقریباً 618 هزار بشکه در روز بود، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود 616 بشکه بود.

آسیا در صدر فهرست بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت قطر در سال ۲۰۲۵ قرار دارد که سنگاپور در صدر آن قرار دارد. طی سال گذشته سنگاپور با خرید روزانه 201 هزار بشکه در رتبه اول قرار داشته است. ژاپن با ۲۰۰ هزار بشکه در روز، کره جنوبی با ۱۸۲ هزار بشکه در روز، چین با ۱۳۴ هزار بشکه در روز و امارات متحده عربی با 84 هزار بشکه در روز، اصلی ترین خریداران نفت خام قطر بوده‌اند. تولید نفت خام، میعانات گازی و مایعات گازی قطر در سال ۲۰۲۵ به یک‌میلیون و 870 هزار بشکه در روز افزایش یافت، در حالی که این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود یک‌میلیون و 820 هزار بشکه بود. بر اساس داده‌های رسمی، مجموع صادرات نفت و مشتقات نفتی این کشور که تا ژانویه 2026 به یک‌میلیون و 120 هزار بشکه رسیده بود، در فوریه (28 فوریه شروع جنگ ایران) به یک‌میلیون و 50 هزار بشکه رسیده و در ماه مارس حدود 135 هزار بشکه به ثبت رسیده است. در آوریل آماری از میزان صادرات نفت این کشور ارائه نشده اما با توجه به محدودیت‌های شدید عبورومرور کشتی‌ها و نفتکش‌ها از تنگه هرمز، بعید است این مقدار هم آن‌قدری بالا بوده باشد و بازگشت آن به اعداد قبل از جنگ احتمالاً زمان‌بر خواهد بود.

کویت: صادرات نفت پس از 35 سال صفر شد
در سال 2025 کل بودجه کویت حدود 59 میلیارد دلار پیش‌بینی شده بود و همچنین درآمد‌های نفتی این کشور حدود 60 میلیارد دلار برآورد شده است؛ اما نکته قابل تأمل اینکه، براساس گزارش صندوق بین‌المللی پول، در سال‌های اخیر 70 تا 75 درصد از درآمد دولت از طریق نفت بوده و این عدد در برخی سال‌ها حتی به بیش از 80 درصد نیز می‌رسد. اهمیت این موضوع در این است که هرگونه نوسان در درآمد‌های نفتی به شدت بر تراز مالی دولت اثر می‌گذارد. یکی از مهم‌ترین اتفاقاتی که کویت در جنگ تحمیلی علیه ایران شاهد آن بود، کاهش شدید صادرات نفت این کشور بوده است. درحالی‌که امارات و عربستان سعودی توانستند بخش قابل توجهی از صادرات نفت خود را از طریق خط لوله به خارج از تنگه هرمز انتقال داده و درآمد‌های ارزی خود از صادرات نفت را حفظ کنند؛ اما براساس داده‌های تانکرترکرز و کپلر، کویت در طول ماه ‌آوریل، هیچ بشکه نفت خامی صادر نکرده که این اتفاق اولین اختلال پس از پایان جنگ خلیج‌فارس در سال ۱۹۹۱ به شمار می‌رود. طبق داده‌های کپلر و مؤسسه تحقیقات انرژی الطاقه، صادرات نفت کویت در سال ۲۰۲۵ اندکی افزایش یافت و با در نظر گرفتن مشتقات نفتی، به 2 میلیون و 13 هزار بشکه در روز رسید. طی سال گذشته نفت خام بزرگ‌ترین سهم صادرات انرژی کویت را تشکیل می‌داد و میانگین صادرات آن حدود 1.4 میلیون بشکه در روز بود. علاوه بر نفت خام، فراورده‌های نفتی تصفیه‌شده نیز در سال ۲۰۲۵ افزایش یافت که این امر به‌وضوح ناشی از رونق کامل پالایشگاه الزور از سال گذشته با ظرفیت پالایش 615 هزار بشکه در روز بوده است. طبق داده‌های مؤسسه تحقیقات انرژی الطاقه، طی سال 2025 صادرات فراورده‌های نفتی تصفیه‌شده کویت به 957 هزار بشکه در روز رسید که نسبت به 895 هزار بشکه در روز در سال 2025 رشد داشته است. گازوئیل و سوخت جت، بخش عمده صادرات فراورده‌های نفتی کویت را تشکیل می‌دهند و شامل صادرات روزانه 294 هزار بشکه گازوئیل، 257 هزار بشکه سوخت جت، 196 هزار بشکه نفتا، ۱۹۰ هزار بشکه نفت، 6 هزار بشکه بنزین و 13 هزار بشکه سایر محصولات است. بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت کویت در سال 2025 شامل چین با ۳۴۸ هزار بشکه در روز، کره‌جنوبی با ۳۲۷ هزار بشکه در روز، ویتنام با ۲۳۷ هزار بشکه در روز، ژاپن با ۲۲۴ هزار بشکه در روز و عمان با ۱۱۹ هزار بشکه در روز بوده است.

امارات: یک‌سوم صادرات نفت از بازار خارج شد
حجم صادرات نفت خام، بنزین، گازوئیل، سوخت جت، نفت کوره، ال‌پی‌جی و صادرات پالایشگاهی امارات در سال 2025 حدود 4.5 میلیون بشکه بوده، این عدد در سال 2024 حدود 4.4 میلیون بشکه و در سال‌های 2023 و 2022 نیز حول و حوش 4.4 میلیون بشکه بوده است. داده‌های واحد تحقیقات انرژی مستقر در واشنگتن نشان داد که میانگین صادرات نفت‌خام و مشتقات امارات در سال ۲۰۲۵، 4.5 میلیون بشکه در روز بوده است که از این مقدار، سهم نفت‌خام ۶۹ درصد و سهم فراورده‌های نفتی تصفیه شده ۳۱ درصد بوده است. در ماه‌های اخیر یعنی مارس و ‌آوریل صادرات نفتی (نفت‌خام و مشتقات) به 2.1 تا 3 میلیون بشکه در روز رسیده که کاهش 53 درصدی در مارس و کاهش 33 درصدی در ‌آوریل، نسبت به سال گذشته داشته است. با وجود اینکه امارات تحت تأثیر اختلال در ترافیک کشتیرانی در تنگه هرمز قرار گرفته، اما این کشور خط لوله جایگزینی «حبشان-فجیره» را با حداکثر ظرفیت به کار گرفت که توانست نفت‌خام را از میادین خشکی در ابوظبی به بندر فجیره به خارج از تنگه هرمز منتقل کند. این خط لوله ظرفیتی بین ۱.۵ تا ۱.۸ میلیون بشکه در روز دارد و تقریباً به نیمی از صادرات این کشور اجازه می‌دهد بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز، مستقیماً به اقیانوس هند دسترسی داشته باشد. در سال 2025 بزرگ‌ترین واردکنندگان نفت امارات مربوط به آسیا بوده‌اند. هند در صدر آن قرار داشت، ژاپن دوم، کره‌جنوبی سوم، تایلند چهارم و مالزی در رتبه پنجم قرار داشته است. با وجود عطش کشور‌های آسیایی برای تأمین نفت‌خام و مشتقات نفتی، صادرات نفت امارات شاهد تغییرات زیادی بوده و از کشوری به کشور دیگر افزایش و کاهش داشته است، به‌طوری‌که حجم صادرات این کشور یک‌سوم کمتر از سطح قبل از جنگ است. براساس داده‌های مختلف، حجم صادرات نفت‌خام و مشتقات نفتی امارات در سال 2025 حدود 100 میلیارد دلار بوده است که در ماه‌های مارس و‌ آوریل (در طول جنگ ایران) حداقل 8 تا 10 میلیارد دلار از آن، از دسترس این کشور خارج شده است.

بحرین؛ کشوری در وسط بحران اقتصادی
در میان کشور‌های عربی حوزه خلیج‌فارس، وضعیت اقتصادی بحرین بسیار متفاوت‌تر از کشور‌های دیگر است. اقتصاد بحرین در سال‌های اخیر با وجود ثبات نسبی در شاخص‌های کلان، همچنان زیر فشار ترکیبی از کسری بودجه مزمن، بدهی سنگین و وابستگی ساختاری به حمایت‌های مالی خارجی قرار دارد، وضعیتی که این کشور کوچک خلیج‌فارس را در زمره بدهکارترین اقتصاد‌های منطقه قرار داده است.
بر اساس برآورد‌های نهاد‌های بین‌المللی از جمله صندوق بین‌المللی پول، بحرین در سال‌های 2024 تا 2026 با کسری بودجه‌ای معادل حدود 9 تا 13 درصد تولید ناخالص داخلی مواجه بوده است. همچنین نسبت بدهی دولت به تولید ناخالص داخلی حدود 134 تا 150 درصد برآورد می‌شود. این رقم بحرین را در میان کشور‌هایی با بالاترین سطح بدهی نسبت به اندازه اقتصاد قرار می‌دهد
کارشناسان معتقدند ساختار بودجه این کشور همچنان به‌شدت تحت‌تأثیر درآمد‌های نفتی و یارانه‌های سنگین داخلی است؛ عاملی که در دوره‌های افت قیمت انرژی، فشار مالی دولت را تشدید می‌کند. هرچند بحرین در مقایسه با همسایگان خود مانند عربستان سعودی یا امارات تولید نفت محدودی دارد، اما همچنان بخش مهمی از درآمد‌های دولت به نفت و گاز وابسته است. براساس داده‌های مختلف، حدود 60 تا 70 درصد منابع مالی دولت به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم به درآمد‌های بخش انرژی وابسته است. ساختار اقتصادی بحرین در سال‌های اخیر به‌تدریج به سمت خدمات مالی، بانکداری، آلومینیوم و گردشگری حرکت کرده؛ اما این بخش‌های غیرنفتی هنوز توان جبران کامل درآمد‌های نفتی را ندارند. تا قبل از جنگ ایران، مهم‌ترین چالش ساختاری اقتصاد بحرین، سطح بالای بدهی عمومی بوده است.
یکی از عوامل کلیدی در حفظ ثبات مالی بحرین، حمایت‌های مستقیم و غیرمستقیم کشور‌های شورای همکاری خلیج‌فارس، به‌ویژه عربستان سعودی است. در سال 2018، شورای همکاری خلیج‌فارس یک بسته حمایتی حدود 10 میلیارد دلاری برای تقویت ثبات مالی بحرین اعلام کرد که نقش مهمی در کنترل فشار بازار‌های مالی داشت.این حمایت‌ها در قالب وام‌های بلندمدت، سپرده‌گذاری در بانک مرکزی و کمک‌های مالی غیرمستقیم بوده و به‌عنوان یک شبکه امنیت مالی منطقه‌ای برای بحرین عمل می‌کند.در جریان جنگ ایران، بخشی از زیرساخت‌های نفتی و پالایشگاهی بحرین هدف حمله قرار گرفته است. صادرات آلومینیوم و محصولات انرژی این کشور به‌شدت کاهش داشته است.پالایشگاه باپکو بحرین که با نام پالایشگاه سیترا نیز شناخته می‌شود، سنگ‌بنای بخش پالایش و تولید سوخت در بحرین و بزرگ‌ترین تأسیسات نفتی در این کشور جزیره‌ای است. این پالایشگاه ۹ نوع فرآورده نفتی از جمله گاز مایع، نفتا، بنزین، سوخت جت (نفت سفید)، گازوئیل، نفت کوره با گوگرد بالا، آسفالت، گوگرد و روغن‌های روان‌کننده تولید می‌کند. این شرکت حدود ۸ درصد از تولید خود را به بازار داخلی می‌فروشد و ۹۲ درصد باقی‌مانده به بازار‌های آسیا، خاورمیانه و آفریقا صادر می‌شود. در سال‌های اخیر، پالایشگاه باپکو بحرین شاهد یک پروژه توسعه عظیم بوده است که از سال ۲۰۱۸ با هزینه حدود ۷ میلیارد دلار آغاز شد و هدف آن افزایش ظرفیت تولید و بهبود کارایی واحد‌های فرآوری بوده است. طرح توسعه، ظرفیت تولید پالایشگاه را به حدود ۳۸۰ هزار بشکه در روز افزایش داده است و پتانسیل رسیدن به حداکثر ۴۰۰ هزار بشکه در روز را نیز دارد.
گرچه هنوز آماری از وضعیت درآمد‌های نفتی این کشور منتشر نشده، اما کارشناسان می‌گویند با توجه به بحران اقتصادی قبل از جنگ در این کشور، وضعیت بحرین بدتر از سایر کشورهاست.