افراط‌گرایی اخوان المسلمین تونس را وادار به تغییر کرد

ديپلماسي ايراني/ متن پيش رو در ديپلماسي ايراني منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست جنبش النهضه در دهمين کنگره خود سکولاريسم را پذيرفت و اعلام کرد از اين پس يک حزب سياسي در مقياس ملي _ يعني تونس _ فعاليت مي کند.  دهمين کنگره جنبش اسلامگراي النهضه پس از ماه ها تاخير از ٢٠ تا ٢٢ مه ٢٠١۶ تشکيل شد. تشکيل اين کنگره با اعلام نهايي جدايي فعاليت سياسي و اسلامي در اين جنبش و تبديل آن به حزب همراه بود. النهضه به گفته راشد الغنوشي «از جريان اسلام سياسي خارج و از يک جنبش عقيدتي به يک حزب سياسي تبديل شده» اما براي اقناع طرف هاي سياسي داخلي اعم از رقبا و مشارکت کنندگان در حکومت همچنان با چالش هاي جدي مواجه است. در عين حال به طور حتم تغيير رويکرد تازه النهضه بر ديگر احزاب و جنبش هاي اسلامي در جهان اسلام اثرگذار خواهد بود. گرچه اين حزب الگوي خود را احزابي مانند عدالت و توسعه در ترکيه و مغرب عنوان کرده اما رقباي آنها همچنان بيم آن را دارند اين حزب نيز به سرانجامي مانند عدالت و توسعه در ترکيه دچار شود. در عين حال پرسش هاي ديگري از جمله مناسبات اين حزب با حکومت، با شاخه هاي ديگر اخوان و همچنين احتمال خروج برخي اعضا به دليل تضاد بودن با مشي تفکرات از جمله عواملي است که سيد قاسم ذاکري، کارشناس مسايل خاورميانه در گفت وگو با ديپلماسي ايراني به آن مي پردازد. چرا جبهه النهضه دست به بازنگري در سياست ها و استراتژيکي خود زد؟ مهمترين رويداد در دهمين کنگره النهضه، اعلام رسمي تمايز ديانت از سياست بود. اين جنبش در دهه 70 ميلادي با عنوان جماعت اسلامي تشکيل شده و در دهه 80 ميلادي با عنوان الاتجاه الاسلاميه به فعاليت ادامه داده و در نهايت به جنبش النهضه تبديل شد.جنبشي که به عنوان بخشي از اخوان المسلمين وابسته به اسلام سياسي در جهان اسلام مطرح شده بود و قصد پياده کردن احکام اسلام در جامعه داشت. النهضه به عنوان شاخه اخوان المسلمين در تونس، بر ديگر جريانات اسلامي در شمال آفريقا و حتي کل جهان اسلام اثرگذار بود. اين جنبش در دهمين کنگره خود رسما سکولاريسم را پذيرفت و اعلام کرد از اين پس به عنوان يک حزب سياسي در مقياس ملي _ يعني تونس _ فعاليت خواهد کرد. بدين معنا که مسايل مهم امت اسلامي خلاف گذشته برايش اولويت نخواهد داشت و اهتمام خود را معطوف به حل مشکلات تونس _ البته با حفظ مرجعيت اسلام_ خواهد کرد. النهضه در اين کنگره اعلام کرد که ازين پس به دنبال اسلامي کردن جامعه نيز نخواهد بود. در کنگره دهم النهضه حتي برخي پيشنهاد کردند که النهضه نام خود را به (( نهضت و توسعه)) يا (( نهضت ملي تونس)) تغيير دهد. نکته مهم اينجاست که النهضه بين سکولاريسم و لائيسته تمايز قائل شده است . آنها لائتيسم را به مفهوم ضديت با دين دانسته و اعلام کردند قصد ضديت با دين را ندارند، و مرجعيت آنها همچنان اسلام است. زيرا بر اساس قانون اساسي تونس، اسلام به عنوان دين رسمي کشور پذيرفته شده است. اما فعاليت هاي حزبي و سياسي بر اساس سکولاريسم يعني تمايز ديانت از سياست خواهد بود؛ بدين ترتيب فعاليت هاي مربوط به ديانت و امور ديني و مذهبي در قالب تشکل هاي کوچک جامعه مدني و جداي از حزب سياسي دنبال خواهد شد. جالب آنکه اقاي راشد الغنوشي رسما خواستار عدم ورود مساجد و ائمه جماعات و روحانيت به مسائل سياسي شده است. آنها الگوي خود را حزب عدالت و توسعه ترکيه و احزاب مشابه آن در مراکش اعلام کردند. اما چرايي اين تغيير و رويکرد النهضه را ابتدا بايد در ناکامي شبکه هاي اخوان المسلمين در نقاط بحراني جهان اسلام و ثانيا در تجربه ناموفق النهضه تونس در حکومتداري بين سال هاي 2011 تا 2013 جست و جو کرد. طي دو سال زمامداري النهضه عملکرد مناسبي از آنها ديده نشده و به سرعت نيز قدرت را واگذار کردند. از طرفي بر اساس نظرسنجي هاي صورت گرفته در تونس، اکنون حدود 70 درصد مردم اساسا با هر نوع فعاليت سياسي تحت عنوان اسلام مخالف هستند. دليل اصلي نيز رفتار هاي تند و خشن القاعده و داعش و شرايط حاکم در مصر، ليبي و تجربه هاي تلخ الجزاير در دهه 90 است.بنابراين با در نظر داشتن ناکامي هاي النهضه طي اين دو سال در قدرت و همچنين فشارهاي فزاينده رقباي النهضه در داخل تونس مبني بر سرکوب و اعلام غير قانوني شدن فعاليت هاي آن ( مانند نمونه اخوان در مصر) همچنين تمايل النهضه براي بقا و شرکت در انتخابات شهرداري ها در ماه مارس 2017 و انتخابات رياست جمهوري، اعضا و رهبران النهضه تصميم به تغيير ماهيت داده اند. آيا در آينده شاهد تغيير آرايش سياسي در عرصه تونس خواهيم بود يا صرفا يه تغيير در درون يک حزب است؟ اتفاقي که در دهمين کنگره حزب روي داد، اثرات آن به مراتب فراتر از تونس است. اين روزها اهميت النهضه و رهبر آن شيخ راشد الغنوشي از اين جهت است که اغلب چهره ها و تشکل هاي تنومند و اصلي اخوان در رکود قرار گرفته اند؛ مثلا جنبش اخوان المسلمين در مصر غيرقانوني اعلام شده و رهبران اخوان در مصر زنداني هستند. بقيه شاخه هاي اخوان نيز در رکود به سر مي برند. در چنين شرايطي النهضه تونس و آقاي راشد الغنوشي در غياب رهبران اخواني در مصر و در ديگر کشورهاي اسلامي چهره برجسته اي شده اند. از اين رو نتايج دهمين کنگره تاثيراتي فراتر از تونس دارد. اعلام تغيير ماهيت النهضه، تاثيرات بسيار مهمي بر سرنوشت اسلام سياسي باقي خواهد گذارد و همين امر باعث شده تا بسياري از طرفداران اسلام سياسي در داخل تونس و سراسر جهان اسلام به نتايج دهمين کنگره اعتراض کنند و بگويند النهضه ازين پس و خلاف گذشته ديگر در چارچوب اسلام سياسي قرار نمي گيرد. گرچه النهضه هم بعد از اين ديگر هيچ اصراري بر اسلام سياسي ندارد. تجربه احزاب کمونيست پس از فروپاشي شوروي، و تبديل شدن احزاب بزرگ چپ به احزاب کوچک ملي، همچنين تجارب ناکام احزاب سياسي در کشورهاي عربي، موجب شده که نتوان آينده روشن و دقيقي از آينده تغييرات النهضه به دست آورد. زيرا به صورت عمومي احزاب سياسي در کشورهاي عربي چه احزاب چپ، چه ليبرال، يا ملي گرا، هيچکدام سرنوشت خوبي نداشتند. بزرگترين برگ برنده النهضه تونس، پشتوانه قدرتمند برخورداري از حمايت هاي اسلامي خارج از تونس به عنوان شاخه مهم اخوان المسلمين در شمال آفريقا بوده است اما النهضه اکنون خود را ايزوله و محدود به تونس کرده است؛ بنابراين ديگر تفاوتي با ديگر احزاب غيرديني در تونس ندارد. بنابراين طبيعتا کسي که به قدرت دسترسي بيشتري دارد، مي تواند برنده انتخابات آينده در تونس باشد. نحوه برخورد النهضه با جريان هاي تکفيري چگونه خواهد بود؟ آيا برخوردي سياسي خواهد داشت يا مجبور به استفاده از ايدئولوژيک خود خواهد بود؟ جنبش النهضه از ابتداي شکل گيري بهار عربي، و از ابتداي به قدرت رسيدن تا به امروز، به صورت پيوسته عليه تشکل هاي تندروي منتسب به اسلام سياسي مانند القاعده و داعش تمايز و خط کشي خود را اعلام و آنها را محکوم کرده است. آنها اعلام کرده اند که داعش و القاعده تفکري خوارجي و خارج از اسلام بوده و تفکري تروريستي است. آنها بر موضع خود باقي مانده و معتقدند، رفتارهاي داعش و القاعده باعث آسيب جدي به اسلام سياسي شده است. آنها اين موضع ثابت خود را تا به امروز حفظ کرده اند. اما با توجه به اينکه النهضه به صورت رسمي از اسلام سياسي دست کشيده است، طبيعتا بخش قابل توجهي از طرفداران آن به سمت افراط گري سوق پيدا مي کنند. زيرا نظر القاعده و داعش از ابتدا بر اين بود که اخوان المسلمين و تمامي شاخه هاي آن در جهان اسلام، نماينده اسلام خواهي نيستند و آنها را تشکل هاي وابسته به آمريکا و غرب قلمداد مي کرده اند. به نظر من نتايج دهمين کنگره النهضه باعث خواهد شد تا بخشي از مردم متدين و اسلام گرا در تونس که به طور طبيعي پايگاه اجتماعي النهضه بودند، دچار سردرگمي شده و اکنون آغوش گروه هاي تکفيري و افراطي براي جذب ريزش النهضه باز شده است. آيا جبهه النهضه در حال تبديل شدن به الگويي جديد از اخوان يا جريان سياسي- ايدئولوژيکي در جهان عرب يا اهل تسنن است؟ از سال ها قبل روند پذيرش سکولاريسم در تمامي شاخه هاي اخوان المسلمين در سراسر جهان اسلام از مالزي و ترکيه تا مصر و شمال آفريقا شروع شده بود. اين موضوع در تاريخ اخوان واضح است. اما در سال هاي پس از بهار عربي روند گرايش به سکولاريسم در تمامي شاخه هاي اخوان شتاب گرفته و مجال بروز يافت. باين صورت که اخواني ها به صورت رسمي در مصر، تونس و مغرب اعلام کردند که الگوي آنها حزب عدالت و توسعه در ترکيه است. حزب عدالت و توسعه ترکيه نيز الگويي از احزاب دموکرات مسيحي در اروپاست. بهار عربي باعث شد تغيرات اخوان المسلمين به سمت سکولاريسم مجال بروز پيدا کند. اکنون النهضه به عنوان يکي از شاخه هاي اخوان به صورت رسمي سکولاريسم را پذيرفته و مانند احزاب سياسي در اروپا فعاليت خواهد کرد. الان رويکرد النهضه به فلسطين و قدس شريف، همانند رويکردي است که دولت هاي عربي نسبت به اين مساله دارند. پيش از آن اخوان المسلمين موضعي متفاوت از حکومت هاي عربي نسبت به فلسطين و قدس شريف داشت. همچنين مي گويند، مخالفت النهضه با قانون همجنسگرايي ربطي به اسلام نداشته، بلکه ناشي از طبع و خواست اکثريت مردم تونس در مخالفت با همجنس گرايي است. درواقع النهضه قصد دارد به دور از اسلام گرايي و اسلامي کردن جامعه در يک بستر دموکراتيک با همجنسگرايي مخالفت کند؛ گرچه اسلام را مرجعيت خود مي دانند. در مورد اينکه آيا چنين اتفاقي بر ديگر شاخه هاي اخوان اثرگذار باشد، مي توان گفت احتمال آن بسيار است. طي تاريخ جنبش هاي اسلامي از قرن نوزدهم تا کنون، تمامي آنها به ويژه تمامي شاخه هاي اخوان از همديگر تاثير گرفته اند. هرچند اعضاي النهضه فعلا هرگونه ارتباط تشکيلاتي با اخوان المسلمين را رد مي کنند اما اين احتمال زياد است که در جاهايي مانند اردن و حتي مصر، خط مشي النهضه پذيرفته شود. شايد آنها خط مشي النهضه را راه حلي براي آزاد شدن رهبران زنداني اخوان در مصر بدانند و هم اينکه خيال کشورهاي غربي و عربي از خط مشي آنها راحت شود. النهضه گفته است، تغيير رويه آنها بر گرفته از احزاب مشابه در ترکيه و مراکش بوده، بنابراين امکان تسري آن به ديگر شاخه هاي اخوان زياد است. حزب النهضه براي اقناع طرف هاي سياسي داخلي اعم از رقبا و مشارکت کنندگان در حکومت با چالش هاي جدي مواجه است. اما الگوي برداري از حزب عدالت و توسعه ممکن است اين ترديد را در ميان رقبا به وجود آورد که النهضه در نهايت تبديل به عدالت و توسعه اردوغانيسم شود. النهضه چگونه رقبا و نظام سياسي را اقناع مي کند؟ مخالفان و رقباي النهضه چه در تونس و در چه در خارج از اين کشور، تغيير کنوني را يک نيرنگ و حقه بازي بزرگ اعلام کردند. آنها بر اين عقيده اند، همانگونه که اخوان المسملين مصر با جريان هاي تروريستي و خشونت طلب در صحراي سينا ارتباط دارد، النهضه تونس نيز با اقدامات تروريستي طي دو سال گذشته در تونس مرتبط است. به همين دليل براي تبرئه کردن خود دست به اقدام تاکتيکي زده است. به خصوص احزاب چپ که دشمنان سنتي احزاب اسلامي هستند روي اين طبل مي کوبند. نکته قابل توجه اين است که دهمين کنگره حزب با حضور شخص رييس جمهور تونس برگزار شد. در يک اقدام بي سابقه و غيرقابل تصور رييس جمهور تونس در کنگره حزب شرکت کرد. بنابراين النهضه مي تواند در انتخابات آينده از جمله انتخابات شهرداري ها و احتمال زياد انتخابات رياست جمهوري شرکت کند. نکته مهم ديگر، مصوبات خطرناک النهضه در کنگره دهم در تغيير شرايط عضويت بوده که تسهيل يافته است. از اين رو بسيار افرادي که هيچ سابقه اسلام گرايي ندارند، به سهولت مي توانند عضو النهضه شوند. ديگر آنکه براي احراز پست رياست در النهضه آن شروطي که بايد مدت طولاني در حزب مي بودند، حذف شده است. بنابراين به راحتي عده اي مي توانند عضو النهضه شده و به بالاترين سمت ها در اين حزب دست يابند و مسير حزب سياسي را به هر سمتي که خود تمايل دارند، هدايت کنند. اتفاقي که در النهضه روي داده،تقريبا مشابه تغيير ماهيت مجاهدين خلق در دهه 50 است که مسير اصلي يک جنبش مسلحانه اسلامي را به يک جنبش مسلحانه مارکسيستي تغيير دادند طوري که رهبري اين تشکل عملا در اختيار افراد مارکسيست قرار گرفت. ديگر آنکه احتمال دارد که تمامي گونه هاي اسلام انقلابي از طرف دشمنان محور مقاومت در يک سبد گذاشته شود. يعني اينکه جهان اسلام فقط ميان دو گزينه اسلام انقلابي و جهادي يا اسلام ميانه رو قدرت انتخاب داشته باشد. در اين صورت تمامي گونه هاي اسلام تکفيري مانند داعش، القاعده، جبهه النصره و حتي حزب الله لبنان در يک سبد قرار خواهند گرفت و تمامي تشکل هاي ميانه روي اخوان المسلمين مانند النهضه که به صورت رسمي سکولاريسم را پذيرفته اند، به عنوان اسلام ميانه رو در سبد ديگر جاي خواهند گرفت. حال امت اسلامي مخيّر خواهند بود که بين اين دو يکي را انتخاب کنند. بنابراين تغيير ماهيت النهضه تونس ، مشکلات زيادي را بر سر راه گفتمان بيداري اسلامي به وجود خواهد آورد. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد