سینمای امریکا برخورد سیاسی با تهران را چگونه به تصویر می کشد؟

ديپلماسي ايراني/ متن پيش رو در ديپلماسي ايراني منتشر شده و انتشار آن به معني تاييد تمام يا بخشي از آن نيست. در سال هاي پيش از انقلاب اسلامي، تصوير چنداني از ايران يا پرشيا در فيلم هاي هاليوودي وجود ندارد.علي رغم اين که عناصري از شرق مثل صحرا، شتر، نفت، اهرام مصر يا شخصيت هايي مثل علاالدين و علي بابا در هاليوود شناخته شده اند، از فرهنگ و تمدن ايراني نشانه بارزي به چشم نمي خورد. علت اين امر شايد به منفعل بود ايران در روابط بين الملل باز گردد. اما دليل مهمتر اين است که در بسياري از فيلم هاي اين دوره، ايراني ها را با اعراب يکسان فرض مي کردند. کاراکترهايي با مشخصه شيوخ ثروتمند، مالک چاه نفت، لوده، علاقه مند به خوشگذراني و بسيار حريص به زنان براي نمايش فرد عرب – ايراني يا خاورميانه اي به طور کل در اين فيلم ها مورد استفاده قرار مي گرفت. با اين حال، کاراکتر ايراني ها در کل، حضوري در قالب نقش هاي کمرنگ و فرعي در فيلم هاي هاليوودي داشتند. فيلم « اوکلاهاما» ساخته 1955 جزء استثناهايي است که نقش اصلي آن درباره فردي با مليت ايراني است که در قالب کمدي موزيکال و به دور از هر گونه پيام سياسي ساخته شده است .هر چند فيلمي جز مورد مذکور با اشاره مستقيم به ايران در اين دوران ساخته نشد، اما لاجرم تصوير ايرانيان جدا از تصويرسازي کليشه اي که در آن سال ها از شرق ارايه مي شده است، نيست؛ تصويري رمز آلود، ناشناخته و «ديگر انگار» که بدون ارجاعات تاريخي و پيشينه تمدني راجع به خاورميانه ارائه مي شود. در رابطه با سياست خارجي آمريکا و روابط دو جانبه با ايران، مهمترين چالش مشارکت سازمان سيا در سقوط دولت مردمي دولت مصدق است که با توجه به روي کار آمدن مجدد محمد رضا پهلوي و برقراري روابط حسنه با ايالات متحده، انعکاس چنداني تا پايان حکومت پهلوي پيدا نمي کند. افزون بر آن، با توجه به اين که در اين سالها، دشمن اصلي و اوليه آمريکا اتحاد جماهير شوروي و تهديد کمونيسم به حساب مي آيد، اساسا تهديد درسياست خارجي آمريکا معنايي خارج از بلوک شرق پيدا نمي کند. با وقوع انقلاب اسلامي ايران و تغييرات بنياديني که بلافاصله تحت تأثير ماجراي گروگانگيري در روابط دو کشور رخ داد، ايران به عنوان «کشور ياغي» توسط ايالات متحده شناسايي شد. در واقع ايران اولين کشور در خاورميانه است که اين تلقي از آن در سياست خارجي آمريکا پديدار مي شود. پس از آن عراق صدام حسين، سوريه، ليبي و غيره نيز به اين ليست اضافه مي شوند. اما نکته قابل توجه درباره دوران پس از انقلاب اسلامي تا يازده سپتامبر 2001 آن که، حتي در اين فاصله زماني هم با وجود رخ دادن حوادث بسيار مهمي مثل گروگانگيري، ماجراي ايران کنترا و رويارويي ايران و آمريکا در خليج فارس در سال هاي پاياني جنگ تحميلي، هاليوود خلاف انتظار، فيلم هاي معدودي درباره ايران توليد مي کند. فيلم هاي اين دوره شامل "Flying High II: The Sequel" ساخته 1982 با مضمون علمي تخيلي و سفرهاي فضايي است که اساسا تعبير فيلم سياسي نمي توان از آن کرد. فيلم ديگر در سال 1985 با عنوان "Into the Night" ساخته مي شود که در رابطه با قاچاق مواد مخدر بوده و ايرانيان در آن چهره هايي خشن، پول پرست و در نقش منفي ظاهر مي شوند. با اين حال مهمترين فيلم اين دوره را بايد «بدون دخترم هرگز» ساخته 1991 به حساب آورد. بدون دخترم هرگز «بدون دخترم هرگز» نخستين فيلم پس از انقلاب اسلامي بود که به طور گسترده توجه افکار عمومي جهان را به ايران جلب کرد. تمرکز و تاکيد سازندگان فيلم بر واقعي بودن داستان، از عواملي بود که فيلم را تأثير گذارتر مي کرد. فيلم در سال 1991، جايزه گلدن اسکرين را در آلمان دريافت کرد و در برخي جشنواره هاي ديگر هم نامزد دريافت جايزه شد. همچنين علاوه بر آمريکا در 16 کشور ديگر نيز به نمايش در آمد. «بدون دخترم هرگز» در يکي از روستاهاي فلسطين اشغالي و با محيطي که شباهت ناچيزي به تهران آن زمان دارد فيلمبرداري شده است و ايرانيان را مردمي خشن، بدوي، به دور از انسانيت و شفقت و عقب مانده به تصوير مي کشد که در سال هاي اوليه پس از انقلاب اسلامي و جنگ با عراق در وضعيت رقت باري زندگي مي کنند. بتي محمودي، شخصيت اصلي داستان که پس از تحمل مشقت فراوان به همراه دخترش، همسر ظالم و خشن خود را ترک کرده و از ايران مي گريزد، در سکانس پاياني فيلم، با ديدن پرچم سفارت آمريکا در ترکيه چنان آرامشي حس مي کند که آشکارا مخاطب نيز همراه با وي نفس راحتي مي کشد. فيلم تا پيش از سال 2001، هم زمان با بالا گرفتن اختلاف نظرهاي موردي بين تهران و غرب، به طور هماهنگ در شبکه هاي تلويزيوني اروپا و آمريکا پخش مي شد و به جريحه دار شدن احساسات ايرانيان سراسر دنيا مي انجاميد. با وجود اين که « بدون دخترم هرگز» مملو است از پيام ها و نشانه هاي آشکار و نهان عليه ايران و مردم و فرهنگ آن، اما همان طور که ذکر شد، تنش موجود بين ايران و آمريکا و سير حوادث مهم در روابط دو جانبه، توليد فيلم هاي به مراتب بيشتري از «بدون دخترم هرگز» را در هاليوود طلب مي کرد. «سالي تاتمن»، نويسنده کتاب «چگونه هاليوود سياست خارجي را طرح ريزي مي کند» اين مساله را مورد بررسي قرار داده است. تاتمن کشورهاي ايران، عراق، ليبي، سوريه، سودان، کوبا و کره شمالي را به عنوان کشورهايي که به عنوان کشورهاي ياغي توسط آمريکا شناخته شدند معرفي مي کند و فيلم هايي که درباره آنها با هدف پيشبرد سياست خارجي آمريکا در هاليوود ساخته شدند را مورد بررسي قرار مي دهد. وي معتقد است، فيلم هايي که تا بيش از دو دهه پس از انقلاب اسلامي ايران در هاليوود ساخته شدند تعمدا به چالش هاي سياسي ايران و آمريکا اشاره مستقيمي نداشتند. تاتمن معتقد است دليل اين امر آن است که آمريکا در فيلم هاي خود مايل است وجهه اي برتر، دست نيافتني و خدشه ناپذير در جهان نشان دهد. اين در حالي است که ايران با تسخير سفارت آمريکا تحقير قابل توجهي را متوجه کيان بين المللي اين کشور کرد. به علاوه ايران، آمريکا را شيطان بزرگ لقب داده و همواره بر تداوم شعارمرگ بر آمريکا اصرار مي ورزد . ادامه فترت تا وقوع يازده سپتامبر قطع نظر از درستي يا نادرستي تعبير سالي تاتمن از علت اجتناب هاليوود از پرداختن به موضوع ايران در فاصله زماني سال هاي 1979 تا دو دهه بعد از آن، در اين دوران بيشتر رسانه هاي خبري آمريکا سوژه ايران را دنبال مي کردند و هاليوود در اين زمينه به طرز آشکار غير فعال ظاهر شد. پيشتر به اين نکته اشاره شد که اواخر دهه هشتاد و دهه نود در آمريکا، هراس از تروريسم جايگزين هراس از کمونيسم در هاليوود شده بود. در اين روند اما الزاما از ايران و اتباع ايراني نشانه اي در فيلم هاي توليد شده ديده نمي شد. اگر چه تلاطم سياسي بين ايران و آمريکا در تمامي اين سالها ديده مي شد و بعضا هم به اوج خود مي رسيد. يازده سپتامبر و بدل شدن «ايران هراسي» به يک روند بعد از حوادث يازده سپتامبر 2001، دوراني در هاليوود آغاز شد که فيلم هايي با محوريت ايران و با تمرکز بر موضوعات سياسي به روند فزاينده اي ساخته شدند. اين روند شامل حال خاورميانه و موضوعات مرتبط با آن همچون تروريسم، القاعده، اعراب، بنيادگرايي و غيره نيز مي شد. در اين دوره، سينماي آمريکا فيلم هايي همچون جعبه درد با موضوع جنگ عراق، بابل با محوريت سفر توريست هاي غربي به خاورميانه، پادشاهي بهشت با مضموني تاريخي و نگاه خاص به جنگ هاي صليبي بين مسلمين و مسيحيان، سي دقيقه پس از نيمه شب درباره دستگيري و قتل اسامه بن لادن، ديکتاتور، در قالب کمدي و با تمسخر ساز و کار سياسي و اجتماعي در خاورميانه را دراين دوره توليد کرد. علاوه بر موارد ياد شده، ده ها فيلم و مجموعه تلويزيوني با اشارات آشکار و نهان به ايران و بر مبناي بازنمايانه ايران هراسي، ساخته يا در حال ساخت هستند. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد