جدیدترین دستاورد دفاعی نیروی هوایی ارتش جمهوری اسلامی ایران/ تجهیز جنگنده‌های ایران به موشک‌های کروز نقطه‌زن با موتور جت

مشرق/ به گزارش گروه دفاع و امنيت مشرق، سلاح‎هاي دورايستا امروزه به يکي از مهمترين انواع سامانه‎هاي تهاجمي نيروهاي هوايي دنيا تبديل شده به طوري که کشورهاي مختلفي اقدام به طراحي و ساخت بمب‎ها و موشک‎هاي دورايستا کرده اند. تمامي اين سلاح‎ها در مراحل مختلف پرواز داراي قابليت هدايت و کنترل هستند و حتي مي‎توانند در صورت لزوم در ميانه مسير، هدف ديگري را براي حمله انتخاب کنند. برخي از موشک‎هاي دورايستاي هواپرتاب ساخته شده در دنيا با بهره‎گيري از برد بالاي خود، از سمتي غير جهت پرواز و راستاي اوليه شليک از هواپيما به هدف نزديک شده و در واقع مي‎توانند هدف را دور بزنند. تعدادي از اين موشک‎هاي دورايستا که داراي بردهاي بالا هستند در دسته موشک‎هاي کروز قرار مي‎گيرند. اصلي‎ترين مشخصه اين نوع موشک‎ها پرواز در ارتفاع بسيار نزديک به سطح زمين و عموماً کمتر از 30 متري در فاز پيمايشي (کروز) از مراحل حرکت آن است که بخش بسيار زيادي از زمان پرواز آنها را شامل مي‎شود از اين رو اين موشک‎ها به نام کروز شناخته شدند بر خلاف تصور نادرستي که اين واژه را صرفاً به وجود قابليت هدايت در موشک نسبت مي‎دهد. اغلب موشک‎هاي کروز ساخته شده داراي سرعت‎هاي کمتر از صوت هستند اما برخي نمونه‎هاي جديد در بخش نهايي پرواز (فاز ترمينال) به سرعت مافوق رسيده و برخي نيز از ابتداي پرواز، سريع‎تر از صوت حرکت مي‎کنند. موشک‎هاي کروز از هواپيما، پرتابگر زميني، کشتي و زيردريايي شليک مي‎شوند و انواع مختلف آنها براي حمله به رادارها، کشتي‎ها و اهداف زميني توسعه يافته‎اند. برخي از مهم‎ترين اجزاء مشترک همه اين موشک‎ها شامل پيشران راکتي براي نمونه‎هاي برد کوتاه تا متوسط و موتور جت براي نمونه‎هاي دوربرد، سامانه هدايت دروني يا همان ناوبري اينرسي، خلبان خودکار، ارتفاع‎سنج (براي اندازه‎گيري ارتفاع از سطح و پرواز در نزديکي آن) و جستجوگر هدف که عموماً از نوع راداري، تصويري يا حرارتي است. برخي از موشک‎هاي جديد مي‎توانند به صورت هوشمند اهداف را شناسايي کرده و براي اجراي بهتر مأموريت خود در هدفگيري نهايي تغييراتي اعمال نمايند. اين قابليت خصوصاً براي موشک‎هاي حامل ريزمهمات براي انهدام چندين هدف، بسيار مفيد است. برد بالا، هدايت دقيق و خودکار، عملکرد کروز برد موشک‎هاي دورايستا و کروز هواپرتاب از چند ده کيلومتر تا چند هزار کيلومتر را شامل مي‎شود. مهمترين مزيت شليک موشک از بردهاي بالا در امان ماندن هواپيما از پدافند دشمن است. در واقع اين خود موشک است که بايد از ميان لايه‎هاي دفاع هوايي اطراف هدف به سوي آن ادامه مسير دهد؛ در حالي که براي رها کردن بمب‎هاي سقوط آزاد و موشک‎هاي برد کوتاه قديمي، هواپيماي بمباران کننده مي‎بايست تا فاصله چند کيلومتري هدف، پيشروي مي‎نمود که کاملاً در معرض آتش تمام انواع تسليحات پدافندي از توپ‎هاي کاليبر پايين و موشک‎هاي دوش‎پرتاب تا موشک‎هاي بزرگ‎تر با بردهاي بيشتر قرار مي‎گرفت. همچنين با استفاده از تسليحات دورايستا امکان افزايش گستره نبرد با تعداد ثابتي هواپيماي رزمي ايجاد مي‎شود. افزايش گستره نبرد به اين معناست که مساحت محدوده تحت پوشش توسط يک هواپيماي جنگي با موشکي با برد مشخص در صورت استفاده از موشک با برد دو برابر، به چهار برابر افزايش خواهد يافت که بدين ترتيب با استفاده از همان تعداد جنگنده بمب‎افکن، امکان ضربه زدن به منطقه‎اي با مساحت چهار برابر ايجاد خواهد شد. به علاوه، وجود برد بالا امکان حمله به يک هدف از جهات مختلف توسط يک هواپيما يا حمله به چند هدف در مناطقي با فواصل مختلف از آن را مي‎دهد. توانمندي «شليک کن و فراموش کن» در سلاح‎هاي دورايستا که به معني هدايت خودکار بمب يا موشک پس از شليک است اين امکان را به هواپيماي کاربر اين نوع تسليحات مي‎دهد که پس از رها کردن سلاح، گردش کرده و به سوي مواضع خودي بازگردد و در نتيجه خطر فعاليت پدافند دشمن بر ضد خود را بطور کامل از بين برده و يا از خطر رهگيري و تعقيب شدن بوسيله جنگنده‎هاي نيروي مدافع، به ميزان زيادي بکاهد. از ديگر مزاياي موشک‎هاي دورايستاي هوشمند و دقيق، امکان تحقق ايده يک موشک براي يک هدف است. همانطور که پيشتر اشاره شد، در نبردهاي هوايي گذشته براي انهدام اهداف، به تعداد زيادي بمب نياز بود و اين تعداد در اوائل دهه 1990 به يک تا دو بمب کاهش يافت. بدين ترتيب هواپيمايي که مثلاً شش بمب حمل مي‎کند توان حمله به شش هدف را يافت که به معني انهدام اهداف بيشتر در يک سورتي پرواز توسط يک جنگنده است که به کاهش بار کاري نيروي هوايي، امکان افزايش گستره نبرد (بسته به برد دورايستايي سلاح)، صرفه‎جويي در مصرف مهمات و دوام بيشتر نيروي عمل کننده در يک نبرد فرسايشي است. به گزارش مشرق، در زمينه دقت بمب‎ها و موشک‎هاي دقيق مي‎توان گفت که اين سلاح‎ها پس از طي مسافت‎هاي چند ده کيلومتر تا چند هزار کيلومتر امکان اصابت به هدف خود را با خطاهايي کمتر از 15 متر تا کمتر از 1.5 متر دارند. اين ميزان دقت امکان انهدام حتي يک ساختمان در قلب يک شهر پر جمعيت را بدون وارد آمدن خسارت به اطراف يا انهدام ساختمان‎هاي مجاور فراهم کرده و به معني توان هدف قرار دادن مراکز فرماندهي دشمن حتي در محيط‎هاي شهري است. همانطور که نتايج به کار گيري موشک‎هاي کروز و ساير مهمات هدايت شونده در جنگ‎هاي دو دهه اخير تا حدودي اين مطلب را نشان داده است. حال با ترکيب اين دقت بالا با هوشمند شدن و قابليت هدايت خودکار پس از شليک، يک هواپيماي رزمي امکان حمله به چندين هدف متمايز در يک بازه زماني چند ثانيه‎اي را مي‎يابد که جهش چشمگيري در تأثيرگذاري نيروي هوايي محسوب مي‎شود. خصوصاً سرعت عمل نيروي هوايي به عنوان يک نيروي نظامي واکنش سريع با به کار گيري چنين سلاحي بالاتر مي‎رود. بنابراين با تعداد کمتري پرواز، با تعداد کمتري جنگنده، به تعداد بيشتري هدف، در گستره‎اي وسيع‎تر، با احتمال اصابت بالا و بسيار دقيق (خطاي در حد چند متر) مي‎توان يورش برد. همچنين موشک‎هاي کروز با توجه به امکان پرواز بين عوارض زميني و در ارتفاع پائين براي در امان ماندن از ديد رادارها و رسيدن به نزديک هدف بدون ديده شدن توانمندي بالايي دارند که به کاهش چشمگير احتمال منهدم شدن موشک توسط پدافند اطراف هدف منجر شده است خصوصاً در مأموريت‎هاي ضد کشتي که موشک در فاصله چند متري سطح آب در فاز نهايي پرواز مي‎کند. در مقابل نيروي مدافع بايد تمام مسيرهاي ورود موشک‎هاي کروز را با سامانه‎هاي کشف و ردگيري و انهدام عليه اين اهداف نسبتاً سريع پوشش دهد. تلاش‎هايي از جنس جهاد نيروي هوايي ارتش جمهوري اسلامي ايران (نهاجا) با بهره‎مندي از تجربه گران‎قيمت 8 سال جنگ تمام عيار در برابر نيروي هوايي ارتش بعث عراق که از آخرين اطلاعات، تسليحات، آموزش‎ها و مشاوره‎هاي قدرت‎هاي بزرگ دنيا برخوردار بود با درک نياز به افزايش برد دورايستايي تسليحات هواپرتاب پس از فراغت از نبرد به توسعه توانمندي‎هاي خود در اين زمينه پرداخت. پخش کننده مهمات کوچک با نام کايت، که دستکم دو نسل از آن ساخته شده نمونه‎اي از اين تلاش‎ها است که توسط معاونت جهاد خودکفايي نهاجا به ثمر رسيده. حرکت به سمت ساخت چند نسل از موشک‎هاي دقيق هدايت ليزري ستار با بردهاي چند برابر بمب‎هاي هدايت ليزري در اختيار اين نيرو نيز جلوه‎اي ديگر از اين فعاليت‎ها است. اما در چند سال گذشته و با کمک وزارت دفاع و پشتيباني نيروهاي مسلح کار توسعه تسليحات هواپايه دورايستا براي هواپيماهاي رزمي کشور رونق بيشتري گرفت. نمونه‎اي از نتايج اين دسته از پروژه‎ها، بمب‎هاي قاصد1و2 هستند. اين بمب‎ها با برخورداري از سرجنگي سنگين به جرم 2000 هزار پوند معادل 907 کيلوگرم، بکارگيري حسگر اپتيکي در دماغه براي هدفگيري دقيق و بال‎هايي بزرگ ضمن رسيدن به خطاي نزديک به صفر در اصابت به هدف که در فيلم آزمايش اين موشک نيز مشهود بود به بردهاي 30 تا 50 کيلومتر دست مي‎يابند. همچنين در نقش ضد کشتي نيز پس اجراي پروژه قائم و آزمايش موشک هاي مختلف، امروزه جنگنده‎هاي نيروي هوايي ارتش و دستکم اف-4ئي فانتوم، قابليت شليک موشک‎هاي ضد کشتي نصر با برد بيش از 35 کيلومتر، نور با برد 120 و قادر با برد بيش از 220 کيلومتر را نيز پيدا کرده‎اند. البته اين بردها مربوط به حالت شليک از سطح است و با شليک از هواپيما برد اين موشک‎ها بيشتر خواهد بود. اين در حالي است که در زمان جنگ تحميلي اجراي عمليات دقيق ضد کشتي تنها با موشک هوا به سطح ماوريک با برد نهايي کمتر از 25 کيلومتر (در بهترين شرايط) ممکن بود. ظاهراً در آن سال‎ها به کار گيري موشک‎هاي «MIM-66 استاندارد» نيز در نقش ضد کشتي در کشورمان چندان رضايت بخش نبوده است. اما امروزه طيفي از موشک‎هاي پيشرفته، با قدرت تخريب بسيار بيشتر از موشک‎هاي فوق و با برد متوسط تا بلند ستون فقرات عمليات ضد کشتي و ضد اهداف ساحلي را بر عهده دارند. نمونه‎اي ديگر از موشک‎هاي برد بلند، قاصد3 است که توسط نهاجا معرفي شد و در رژه‎هاي نيروهاي مسلح به نمايش در آمد. بر خلاف قاصد1و2 اين نمونه داراي يک پيشران راکتي بزرگ بوده که آن را به برد اعلام شده بيشتر از 120 کيلومتر مي‎رساند. قاصد3 نيز از يک حسگر اپتيکي به علاوه سامانه‎هاي کمکي ديگر براي هدفگيري اوليه پيش از پرتاب و قاعدتاً سامانه‎اي براي هدايت و ناوبري در مسير طولاني پرواز برخوردار است. جديدترين کروز ايراني در رژه روز ارتش جمهوري اسلامي ايران بر خلاف سال‎هاي گذشته به جاي موشک قاصد3 ، موشکي ديگر به نمايش درآمد که مشخصاتي همچون برد بالاي 100 کيلومتر و عملکرد کروز براي آن اعلام شد. اين موشک شباهت محسوسي به قاصد3 داشته اما به جاي يک پيشران راکتي از يک موتور جت بهره‎مند است. پيکربندي اين موشک نيز مشابه قاصد3 شامل 4 بال اصل در انتهاي بدنه مجهز به سطوح کنترلي و 4 بالک کوچک پايدار کننده نزديک دماغه است. بال‎ها و بالک‎هاي اين موشک به شکل علامت ضربدر يا کراس قرار گرفته‎اند که از نظر ديناميک و کنترل پيچيدگي بيشتري نسبت به بالک‎هاي قرار گيرنده به شکل علامت بعلاوه يا پلاس (+) داشته اما کارامدي بهتري در شرايط مختلف دارند. ابعاد تخميني اين موشک شامل طول 5.3 متر، قطر بدنه اصلي 35 و دهانه بال 70 سانتيمتر است. اين موشک نيز مانند سري بمب‎ها و موشک قاصد، موشک زوبين با سرجنگي 750 پوندي (حدود 340 کيلوگرم) و بمب يا موشک قدر با سرجنگي 907 کيلوگرمي از حسگر اپتيکي (دوربين نصب شده در دماغه) براي هدفگيري در فاز نهايي برخوردار است. با توجه به عملکرد کروز اين سلاح هواپرتاب جديد و توضيحات ارائه شده در مقدمه اين گزارش اين موشک نيز بايد سامانه ارتفاع‎سنج براي تنظيم ارتفاع در هنگام پرواز نزديک سطح زمين و همچنين سامانه‎اي براي هدايت مياني داشته باشد. در واقع هر چند سامانه هدايت دروني موشک‎ها که از نوع هدايت اينرسيايي و مبتني بر ژيروسکوپ و شتاب‎سنج است در مراحل اوليه پرواز کاملاً قابل اتکا است اما با گذشت زمان خطاي ذاتي اين سامانه انباشته شده و نياز به رفع خطا با اتکا به منابع بيروني است. بنا بر اين موشک‎هاي برد بلند خصوصاً انواع کروز نيازمند سامانه‎هاي ناوبري کمکي هستند. با شروع بخش مياني پرواز موشک بايد از سامانه‎هاي مختلفي براي هدايت در مسير صحيح به سمت هدف استفاده کند از جمله سامانه تشخيص عوارض زميني و مقايسه آن با نقشه‎هاي ذخيره شده از قبل. نوع ديگر از سامانه‎هاي هدايت مياني، سامانه‎هاي مکانيابي جهاني هستند. بديهي است در زمان جنگ نه تنها نمي‎توان به سامانه‎هاي GPS (متعلق به آمريکا) و گاليله (متعلق به اروپا) اتکا کرد بلکه سامانه‎هاي مکانيابي جهاني گلوناس روسيه و سامانه در دست توسعه توسط چين نيز تحت تأثير شرايط مختلف ممکن است از دسترس خارج شوند. از اين رو کشورمان براي بهره‎گيري از مزيت ناوبري ماهواره‎اي در حال توسعه منظومه ماهواره‎هاي موقعيت‎يابي است. در حال حاضر نيز سامانه ناوبري ملي بر مبناي ايستگاه‎هاي زميني در دست توسعه است. پايه فناوري آن به طور کامل در کشور در قالب سامانه ملي هدي کاربردي شده که تا برد 300 کيلومتر به کاهش خطا و تأخير سامانه GPS پرداخته و خطاي آن را در اين برد به کمتر از 30 متر کاهش مي‎دهد. همچنين سابقه فناورانه کشورمان در ساير موشک‎هاي توليد شده نشان مي‎دهد توانمندي بومي ساخت سامانه‎هاي ناوبري دقيق براي موشک‎هاي دوربرد در ايران موجود است. هر چند با توجه به مقايسه ابعاد موشک کروز رونمايي شده با نمونه‎هاي همرده داخلي و خارجي به طور محسوسي برد بيشتر از 100 کيلومتر قابل تخمين است اما در صورت فقدان چنين سامانه‎هايي براي هدايت مياني در موشک کروز نهاجا، احتمالاً در محدوده برد اعلام شده اثر بخشي خواهد داشت. همچنين با توجه به اينکه يکي از مأموريت‎هاي قاصد3 درگيري با شناورهاي دشمن اعلام شده بود، اين موشک نيز با اتکا به سامانه هدفگيري اپتيکي در مأموريت‎هاي دريايي شامل انهدام شناورها و تأسيسات ساحلي و اهداف نزديک به دريا کاملاً مفيد خواهد بود. پيش از اين نيز اعلام شده بود که نهاجا در حوزه دريايي موفق شده با دستيابي به موشک‎هاي مشابه کروز که به توليد رسيده اهداف خود را مورد اصابت قرار دهد. به گزارش مشرق، سامانه هدايت اپتيکي موجود در اين موشک و نمونه‎هاي مشابه به طور کلي شامل يک دوربين مستقر در دماغه و حسگرهاي تعيين زاويه بدنه نسبت به راستاي دوربين و سپس تطبيق موشک با زاويه مورد نظر براي اصابت به هدف توسط اعمال نيروي سطوح کنترلي و سامانه‎هاي پردازشگر است. هر يک از کارهاي قفل روي هدف و هدايت موشک تا برخورد به آن با توجه به فناوري‎هاي مورد استفاده مي‎تواند توسط انسان و يا به طور خودکار اجرا شود. اين سامانه امکان تعقيب هدف را نيز به صورت خودکار فراهم کرده و امکان خروج از موقعيت شليک را به هواپيما مي‎دهد. لازم به ذکر است سامانه هدفگيري اپتيکي در قياس با رادارهاي فعال و رادارهاي تصويرساز محدوديت هايي دارد اما بسيار ارزانتر بوده و در بسياري از شرايط جوي معمولي اثربخشي کافي دارد از اين رو مي‎توان از بمب‎ها و موشک‎هاي مجهز به اين سامانه براي شرايط عادي و بردهاي نچندان بلند به طور مؤثري بهره گرفت و موشک‎هاي گران‎قيمتر راداري را براي ساير مأموريت‎ها در نظر گرفت. با مقايسه موشک کروز نمايش داده شده با نمونه‎هاي مشابه، در نظر داشتن حدود وزني و ابعاد بال‎هاي آن و ساير پارامترهايي که توضيح آن مد نظر اين گزارش نيست، مي‎توان سرعت پيمايشي بيش از 0.6 ماخ را براي آن تخمين زد. پيشران جت موجود در اين موشک وظيفه حفظ اين سرعت را به طور ثابت براي رسيدن به هدف بر عهده دارد که موجب اجراي سريعتر مأموريت در مقايسه با بمب‎هاي دورايستا با همين برد مي‎شود. اين بمب‎ها به دليل عدم برخورداري از پيشران به مرور دچار افت سرعت مي‎شوند. برد بالاي 100 کيلومتري اين موشک که دستکم دو برابر بمب‎هاي قاصد است افزايش شعاع پوشش منطقه براي ضربه زدن توسط هواپيماي حامل مي‎شود. همانطور که پيش‎تر اشاره داشتيم، با بهره‎گيري از اين موشک و قاصد3 براي پوشش يک منطقه با عرض چند صد کيلومتر‌ حداقل به 50 درصد هواپيماي عمل کننده کمتر نياز است که باعث ايجاد ظرفيت براي اجراي مأموريت‎هاي بيشتر در يک زمان مي‎گردد. برد بالاي 100 کيلومتر عملاً موشک کروز جديد را به يک سلاح دورايستاي تمام عيار تبديل نموده که روند طي شده در سال‎هاي اخير تلاش مجموعه متخصصان دفاعي کشور را براي رسيدن به بردهاي بالاتر در اين رده از تسليحات در عين حفظ دقت و هوشمندي سلاح را نشان مي‎دهد. در يک عمليات دوربرد نفوذ به خاک دشمن، برد بالاي اين موشک تهديد از جانب نيروي دفاعي دشمن را به ميزان چشمگيري کاهش مي‎دهد زيرا اساسا ‌با شليک اين موشک از فواصل دور و کاهش ميزان نفوذ در فضاي دشمن، هواپيماي عمل کننده از تيررس پدافند در امان مي‎ماند و اين تاکتيک حمله،‌ ريسک عمليات‎هاي ضربتي را حتي به دور از پوشش هوايي خودي به کمترين ميزان مي‎رساند. از سوي ديگر دقت بسيار بالا و نزديک به صفر، هوشمندي در تعقيب هدف و هدايت تمام خودکار، احتمال اصابت و انهدام هدف را نيز به بيشينه رسانده و در مجموع باعث افزايش تأثيرگذاري قدرت هوايي کشور مي‎گردد. بنابراين موشک کروز جديد به معناي واقعي يک سلاح دورايستا و نقطه زن محسوب مي‎شود که نقش مؤثري در افزايش کارايي نيروي هوايي در عمليات‎هاي خود دارد. انهدام يک هدف با يک بمب امروزه توسط مجموعه بمب‎ها و موشک‎هاي جديدي که عملياتي شده‎اند ميسر شده و بضاعت کمّي نيروي هوايي با افزايش کيفي معجزه‎آساي تسليحات به تثبيت قدرت هوايي جمهوري اسلامي ايران در منطقه کمک شاياني کرده است.