به ازای هر ایرانی چند مسجد وجود دارد؟/ تهران فقیرترین شهر کشور از نظر تعداد مساجد

اقتصاد ايراني/ زماني که حجت الاسلام قرائتي از جلسه اتاق بازرگاني بيرون مي رفت رو به نمايندگان اتاق به شوخي گفت مي خواهم از سالن بيرون بروم و به خبرنگاران اعلام کنم شما قول ساخت هزار مسجد را در کشور داده ايد، مصاحبه کنم؟ اعضا اتاق ايران با شوخي بلند گفتند:« نه خير، اعلام نکنيد.» حالا حدود 4 سال از برگزاري بيست و دومين نشست هيات نمايندگان اتاق ايران که در ابتداي سال 1389 برگزار شد، مي گذرد. در آن جلسه حجت الاسلام قرائتي رئيس ستاد اقامه نماز مهمان ويژه اعضا اتاق ايران بود و از فعالان بخش خصوصي درخواست کرد تا به ياري مسئولان کشور براي ساخت مساجد جديد بيايند. در آن جلسه با پيشنهاد دکتر نهاونديان و چند نفر از اعضا و هيات رئيسه اتاق ايران طرحي در اتاق ايران شکل گرفت به عنوان «هزار مسجد»؛ براساس اين طرح قرار شد اعضا اتاق ايران درساخت هزار مسجد در کشور مشارکت کنند و رئيس ستاد اقامه نماز هم قول داد تا با کمک گرفتن از سازمان اوقاف زمين مورد نياز براي ساخت اين مساجد را در اختيار تجار و فعالان بخش خصوصي قرار دهد. اما حالا با گذشت 4 سال از شروع اين طرح در اتاق بازرگاني ايران هيچ قدم جدي براي ساخت اين مساجد در کشور برداشته نشده است. البته در اين بين يکي از مشکلات اصلي اجرايي نشدن اين طرح تامين زمين مورد نياز براي ساخت مساجد بوده است که تاکنون در اختيار فعالان بخش خصوصي قرار نگرفته اما آن چه بايد مورد توجه فعالان بخش خصوصي و اعضا اتاق ايران به عنوان يک مسئوليت اجتماعي، فرهنگي و مذهبي قرار گيرد نياز کشور به ساخت مساجد جديد در شهرهاي مختلف به خصوص کلان شهرهاي کشور از جمله تهران است. مسئولان سازمان اوقاف سال هاي گذشته اعلام کرده اند باتوجه به جمعيت 75 ميليون نفري کشور، ايران نيازمند حداقل 100 هزار مسجد و ساخت حدود 28 هزار مسجد جديد است (26 هزار مسجد در شهرها و 2 هزار مسجد در جاده ها ) زيرا در حال حاضر طبق آمارهاي سازمان تبليغات اسلامي و ستاد اقامه نماز 72 هزار مسجد در کشور وجود دارد و اين به معني سرانه يک مسجد به اعضا هر 1041 نفر است، آماري که نسبت به بسياري از کشورهاي اسلامي پايين تر است. مسئولان سازمان اوقاف و ستاد اقامه نماز در سال هاي گذشته اعلام کرده اند باتوجه به جمعيت 75 ميليون نفري، کشور نيازمند حداقل 100 هزار مسجد و ساخت حدود 28 هزار مسجد جديد است (26 هزار مسجد در شهرها و 2 هزار مسجد در جاده ها ) زيرا در حال حاضر طبق آمارهاي سازمان تبليغات اسلامي و ستاد اقامه نماز 72 هزار مسجد در کشور وجود دارد و اين به معني يک مسجد به اعضا هر 1041 نفر در کشور است، آماري که نسبت به بسياري از کشورهاي اسلامي پايين تر است. البته براساس برنامه اي که دولت دارد قرار است تعداد مساجد کشور در افق 1404 به رقم حداقل 92 هزار مسجد برسد که به نظر کارشناسان تا رسيدن به اين عدد فاصله بسياري وجود دارد. طبق آمارهاي وزارت کشور و سازمان تبليغات اسلامي بيش از 99 درصد جمعيت کشور مسلمان هستند و کمتر از يک درصد جمعيت کشور را اقليت هاي مذهبي تشکيل مي دهند. از بين جمعيت مسلمان کشور هم حدود 7 درصد سني و بيش از 92 درصد کشور شيعه هستند. ولي اين آمارها زماني قابل توجه مي شود که اين اعداد را با تعداد مساجد و مکان هاي مذهبي اقليت هاي مذهبي مورد مقايسه قرار دهيم. در حال حاضر طبق آمارهاي رسمي حدود 62 هزار مسجد شيعه، 10 هزار مسجد سني و حدود 300 کليسا در کشور وجود دارد. مقايسه اين آمار با جمعيت مسلمانان شيعه، مسلمانان سني و اقليت ارامنه کشور به تعداد مکان هاي مذهبي نشان مي دهد به اعضا هر 1112 مسلمان شيعه يک مسجد شيعه، به اعضا هر 525 نفر سني يک مسجد سني و به اعضا هر حدود 500 نفر اقليت مسيحي يک کليسا ( مربوط به گروه هاي مختلف) وجود دارد، اين اعداد خود به خوبي نشان مي دهد که باتوجه به جمعيت کشور تعداد مساجد شيعه بسيار کمتر از مکان هاي مذهبي ديگر گروه هاي مذهبي در کشور است. البته اين اعداد به معني عدم تلاش براي ساخت مساجد جديد در طي سال هاي گذشته در کشور و سال هاي بعد از انقلاب نيست زيرا تعداد مساجد کشور در طول 35 سال گذشته که از پيروزي انقلاب مي گذرد حدود 8/2 برابر شده است و از 25 هزار مسجد در سال 1357 به 72 هزار مسجد رسيده است ولي اين عدد به اعتقاد کارشناسان با افزايش جمعيت و باتوجه به اهداف انقلاب اسلامي چندان متناسب نبوده است. اين عدم تناسب زماني بيشتر خود نشان مي کند که تعداد مساجد در ايران را با چند کشور مسلمان مورد مقايسه قرار دهيم، چندي پيش تقي قرائتي مدير موسسه مسجد - برادر حجت الاسلام قرائتي رئيس ستاد اقامه نماز- اعلام کرد ايران در ساخت و تعداد مساجد از بسياري از کشور مسلمان جهان مانند ترکيه، بنگلادش و اندونزي بسيار عقب تر است. او گفت در کشور بنگلادش که به اندازه استان کرمان است 250 هزار مسجد کوچک و بزرگ و در کشور اندونزي 660 هزار مسجد ( بيشترين تعداد مسجد در يک کشور مسلمان) وجود دارد. تهران فقيرترين شهر کشور از نظر تعداد مساجد هم اکنون شهر سنندج دراستان کردستان با 141 مسجد نسبت به جمعيت بيشترين تعداد مساجد را در کشور دارد و شهر تهران باتوجه به جمعيت 8 ميليون نفري با دو هزار مسجد کمترين تعداد مساجد را دارد. چند ماه پيش حجت الاسلام عبدالمقيم ناصحي، رييس مرکز فعاليت هاي ديني شهرداري تهران اعلام کرد «پايتخت فقيرترين شهر کشور از نظر شمار مسجد» است. او گفت هم اکنون 2 هزار مسجد در تهران وجود دارد و سرانه تعداد مساجد به جمعيت در تهران 4 هزار نفر، يک مسجد است. او همچنين سرانه مساحت مساجد به جمعيت شهر تهران را هم 15 سانتيمتر به اعضا هر نفر اعلام کرد و گفت طبق استانداردها براي هر فرد حداقل نياز به 7/6 متر فضاي مذهبي و فرهنگي در شهراست. طبق آمارهاي شهرداري تهران اگر براي ساخت هر مسجد به جز پول زمين متري 5/1 ميليون تومان بودجه ساخت لازم باشد براي ساخت هر مسجد 300 متري نياز به 450 ميليون تومان بودجه است و به اين ترتيب اگر اين عدد را در تعداد 6 هزارمسجد (حداقل نياز جديد شهر تهران) ضرب کنيم براي ساخت مساجد مورد نياز شهر تهران به جز هزينه زمين 2 هزار و 700 ميليارد تومان بودجه مورد نياز است که تامين آن از سوي هيچ نهادي دولتي و غير دولتي مانند شهرداري بدون مشارکت مردم و فعالان اقتصادي و بخش خصوصي امکان پذير نيست و مشارکت نهادهاي بخش خصوصي مانند اتاق ايران و نهادهاي مردمي را مي طلبد. البته درسال هاي گذشته دولت و شهرداري ها در شهرهاي بزرگ از جمله تهران هر ساله در لايحه بودجه اعتبارتي را به ساخت و تعمييرات مساجد اختصاص داده اند. مثلا شهرداري مشهد براي ساخت 200 مسجد در سال جاري اعلام آمادگي کرده است و در لايحه بودجه شهرداري تهران نيز که به تصويب شوراي شهر رسيد 380 ميليارد تومان اعتبار براي ساخت 160 مسجد جديد در نظر گرفته شده است. اما به اعتقاد کارشناسان باتوجه به اعتبارات محدود دولتي ساخت تعداد مورد نياز و مناسب مساجد در شهرها در کوتاه مدت تحقق پيدا نخواهد کرد و نياز به مشارکت مردمي و فعالان بخش خصوص است. علاوه بر کمبود مساجد درشهرهاي بزرگ مانند تهران يکي از مشکلات ديگر دراين شهرها که در سال هاي گذشته به شدت توسعه پيدا کرده اند عدم تراکم مناسب تعداد مساجد در محله هاي مختلف است به صورتي که در محله هاي قديمي تعداد مساجد چندين برابر مناطق و شهرک هاي جديد ساز است. براي مثال براساس اطلس شهر تهران درمنطقه 17 شهريور 270 مسجد وجود دارد در حالي که در مناطق غربي تهران که جمعيت بسيار زيادي را در سال هاي گذشته در خود جاي داده اند کمتر از 50 مسجد وجود دارد. حدود دو ماه پيش شوراي شهر تهران در مصوبه اي دو فوريتي تصويب کرد در 4 سال آينده 400 مسجد 300 تا 400 متري در محلاتي که مسجد ندارند، ساخته شود. طبق اطلس شهري تهران هم اکنون بيشترين دسترسي به مساجد در نواحي مرکزي، جنوب و شرق تهران بويژه درمناطق 4، 8، 10، 11، 12، 13، 14،17 و 20 متمرکز است؛ ولي در نواحي غربي، حاشيه هاي شرقي، غربي و جنوب غربي دسترسي به مساجد چندان مناسب نيست. همچنين بررسي هاي وزارت کشور هم نشان مي دهد در هر محله شهر براي هر 200 خانوار بايد يک مسجد 300 متري وجود داشته باشد. کمبود روحاني در مساجد علاوه برکمبود مساجد و نياز به ساخت مساجد جديد، مساجد کشور از نظر فرهنگي هم با مشکلات بسياري دست و پنجه نرم مي کنند، مشکلاتي که در راس آن ها کمبود روحاني است. به گفته مسئولان سازمان اوقاف و سازمان تبليغات اسلامي هم اکنون 30 هزار مسجد درکشور (40 درصد مساجد کشور) روحاني ندارد. چندي پيش معاون ستاد اقامه نماز کشور اعلام کرد:« قبل از انقلاب خروجي هاي حوزه هاي علميه و فارغ التحصيل هاي حوزه علي الاطلاق وارد مساجد مي شدند ولي الان بيش از 90 درصد خروجي هاي حوزه به مراکز فرهنگي ، آموزشي ، نظامي و سياسي مي روند و جذب اين مراکز مي شوند.» او همچنين گفت:« در سال هاي گذشته حدود 2000 نفر از امامان جماعت مساجد به خاطر مشکلاتي مانند ناتواني ،بيماري ، بازنشستگي و فوت از جمع امامان جماعت مساجد خارج شده اند و اين مشکلات کمبود روحاني در برخي مناطق را تشديد کرده است.» از سوي ديگرعلاوه بر نبود روحاني بسياري از مساجد کشور به دليل نبود منابع کافي در سال هاي گذشته به مساجد نيمه فعال تبديل شده اند و کارهاي مذهبي و فرهنگي در آن ها کاهش يافته است. براساس آمارستاد کانون هاي فرهنگي و هنري مساجد در سال هاي گذشته تنها 40 درصد مساجد کشور توانسته اند با راه اندازي کانون هاي فرهنگي و مذهبي درکنار اقامه نماز به مساجدي فعال تبديل شوند. دراين بين آمارها نشان مي دهد حتي در حدود 40 درصد از مساجد کشور نماز صبح هم اقامه نمي شود و تنها 60 درصد مساجد کشور هستند که در آن ها تمام نمازهاي روزانه اقامه مي شود. علاوه بر کانون هاي فرهنگي، داشتن کتابخانه يکي ديگر از ويژگي ها فرهنگي مساجد کشور است که در حال حاضر با محدوديت هاي بسياري رو به رو است زيرا تنها 11 هزار مسجد کشور داراي کتابخانه است و در اين بين تنها 5 هزار و 265 مسجد داراي کتابخانه با مخزن است و مابقي کتابخانه هاي مساجد هيچ امکان ويژه براي نگهداري کتاب هايشان ندارند. همچنين مساجد از نظر داشتند تجهيزات نوين مانند کامپيوترو اينترنت هم با محدوديت و کمبودهاي فراواني مواجه اند به طوري که تنها 20 درصد مساجد کشور داراي کامپيوتر و متصل به اينترنت هستند. به اعتقاد کارشناسان فرهنگي فعالان بخش خصوصي و خيرين علاوه بر کمک به ساخت مساجد جديد مي توانند با سرمايه گذاري درکانون هاي فرهنگي و هنري مساجد در گسترش کارهاي فرهنگي و مذهبي مساجد هم موثر و مشارکت اجتماعي، فرهنگي و مذهبي داشته باشند. نبود مديريت يک پارچه و محدوديت منابع مالي به اعتقاد کارشناسان بخش مهمي از مشکلاتي که مساجد کشور با آن ها رو به رو هستند به عدم تمرکز در مديريت مساجد باز مي گردد. هم اکنون سازمان تبليغات اسلامي، سازمان اوقاف و امور خيريه، ستاد اقامه نماز، کانون فرهنگي و هنري مساجد، بسيج و...... هر يک بخش از مديريت مساجد کشور را برعهده دارند و بسياري از آن ها حتي کارها و وظايف موازي در مساجد انجام مي دهند و همين باعث شده تا مديريت يک پارچه در مساجد کشور وجود نداشته باشد. همچنين مديريت بسياري از مساجد به دليل مشارکت دولت، شهرداري ها يا نهادهاي ديگر درساخت مساجد به جاي مديريتي مردمي و با مشارکت محلي به مديريتي دولتي، نهادي و سياسي تبديل شده است. چندي پيش مدير موسسه مسجد اعلام کرد:« 20 نهاد و سازمان در کشور خود را متولي و مدير مسجد مي دانند در حالي که بسياري از آن ها براي فعال سازي و حمايت از مساجد هيچ اقدامي انجام نمي دهند و تنها براي انجام فعاليت هاي سياسي به مساجد ورود پيدا کرده اند.» در کنار عدم مديريت يک پارچه و هماهنگ مساجد کشور نبود رديف بودجه مشخص، چند پارگي رديف بودجه مساجد و تخصيص بودجه مساجد به سازمان هاي مختلف در قالب رديف هاي بودجه متعدد باعث شده تا مساجد نتوانند براي پيشبرد اهداف کوتاه مدت و بلند مدت خود برنامه ريزي شده گام بردارند. براي مثال در سال جاري براي کانون هاي فرهنگي و هنري مساجد در لايحه بودجه هيچ اعتباري در نظر گرفته نشده است در شرايطي که سال گذشته 451 ميليارد ريال اعتبار به کانون هاي فرهنگي و هنري مساجد اختصاص داده شده بود. علاوه بر اين هم اکنون بسياري از سازمان ها و نهادهاي متولي امور مساجد کشور در کنار مديريت بخش هاي مختلف مساجد وظايف سازماني متعدد ديگري نيز دارند و به همين دليل سهم مساجد از اعتبارات اين سازمان ها و نهادها معمولا درصد بسيار کمي خواهد شد که در طول سال به صورت خرد به مساجد اختصاص پيدا مي کند و تنها جوابگوي هزينه هاي جاري مساجد است. مثلا در لايحه بودجه سال جاي براي برخي از نهادهاي متولي امور مساجد که وظايف سازماني ديگري دارند اين رديف هاي بودجه در لايحه در نظر گرفته شده است:« شوراي هماهنگي تبليغات اسلامي 252 ميليارد ريال، سازمان تبليغات اسلامي 2350 ميليارد ريال، سازمان اوقاف و امورخيريه 803 ميليارد ريال و ستاد اقامه نماز 360 ميليارد ريال،همچنين رديف بودجه کانون فرهنگي و هنري مساجد هم به صورت کلي حذف شده است.» در اين بين به اعتقاد کارشناسان فرهنگي و مذهبي بهتر است دولت و مجلس با تصويب قوانيني در قالب طرح و لايحه دردولت و مجلس با به وجود آوردن سازماني مشخص اقدام به يکپارچه سازي مديريت مساجد کشور کنند. همچنين دولت با فعال سازي نهادهاي غير دولتي و مشارکت مردمي در مديريت مساجد و استفاده از توان بخش خصوصي و خيرين امور مساجد کشور را سامان دهي کند.