برگزیده

ارمنستان - آذربایجان در 2024؛ جنگ یا صلح؟

اکو ايران

بروزرسانی 1402/10/13 - 10:35

ارمنستان - آذربایجان در 2024؛ جنگ یا صلح؟

اکو ایران/متن پیش رو در اکو ایران منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست

مرکز بین‌المللی بحران| سال گذشته، حمله برق‌آسای آذربایجان به قره‌باغ باعث مهاجرت تقریباً همه ساکنان آن‌جا شد -بیش از 100000 نفر. پرسش امسال این است که آیا آذربایجان فراتر از این خواهد رفت و یا با ادامه مذاکرات که از اواخر سال 2023 شروع شد و به نظر می‌رسد پیشرفت‌هایی داشته، این کشور و ارمنستان سرانجام راهی برای صلح پیدا خواهند کرد.

به نظر می‌رسد که عملیات آذربایجان در قره‌باغ، حداقل در حال حاضر، به یک درگیری چند دهه‌ای بر سر این منطقه مورد مناقشه پایان دهد. در دهه 1990، اکثریت قومی ارمنی منطقه، با حمایت ارمنستان، اعلام جمهوری کردند و طی جنگ متعاقب آن آذربایجانی‌ها را از قره‌باغ و مناطق مجاور بیرون راندند. برای سال‌ها، مذاکرات بین باکو و ایروان به جایی نرسید. در همین سال‌ها، آذربایجان ارتش خود را مجهز کرد و در سال 2020، با حمایت ترکیه، مناطق اطراف قره‌باغ را پس گرفت. پس از شش هفته درگیری خونین، روسیه در نقش میانجی‌گر آتش‌بس وارد عمل شد و نیروهای حافظ صلح خود را به این منطقه فرستاد.

اما با درگیر شدن مسکو در اوکراین، به نظر می‌رسد باکو احساس کرده که می‌تواند کار ناتمام را به پایان برساند. این کشور در طول سال 2022، چندین منطقه استراتژیک از جمله در امتداد خطوط مقدم را تصرف کرد. سپس، برای بیش از نه ماه، کریدور لاچین را که دسترسی قره‌باغ به ارمنستان و جهان خارج را فراهم می‌کرد، مسدود کرد. در ماه سپتامبر، نیروهای آذربایجان به داخل این منطقه نفوذ کردند و طی یک روز آن‌جا را تسخیر کردند و بدین ترتیب ارمنی‌های قومی ناگزیر به ترک خانه‌های خود شدند.

اگر قره‌باغ دردناک‌ترین نقطه اختلاف بین ارمنستان و آذربایجان بود، اما تنها منطقه مورد مناقشه میان دو طرف نیست. دو کشور هنوز بر سر مرزهای‌شان دچار اختلاف‌اند، جایی که نظامیان آن‌ها اغلب تنها چند متر با یکدیگر فاصله دارند. بین پایان جنگ 2020 و حمله سپتامبر 2023 آذربایجان، درگیری‌های مرزی مرگبارتر از درگیری‌های مربوط به فتح خود قره‌باغ بود.

مهم‌تر از همه، آذربایجان خواهان یک کریدور زمینی به سمت نخجوان است -منطقه‌ای متعلق به آذربایجان در جنوب غربی ارمنستان که با ترکیه و ایران هم مرز است. باکو معتقد است که توافق با میانجی‌گری مسکو که به جنگ 2020 پایان داد، ایروان را متعهد به تضمین این کریدور کرده است. این مسیر تجارت با ترکیه را تسهیل می‌کند، اما ایران را دور می‌زند –از این رو مخالفت تهران است (هم‌چنین ممکن است به روسیه برای دور زدن تحریم‌ها کمک کند، اگرچه تقریباً به طور قطع از طریق نقاط ترانزیتی موجود این اتفاق می‌افتد). قبلاً در سپتامبر 2022، نیروهای آذربایجانی به سمت ارمنستان پیشروی کردند و برخی از آن‌ها در آن نواحی باقی ماندند.

مذاکرات بین ارمنستان و آذربایجان هنوز جای امید دارد. توافق دسامبر که بدون حضور اشخاص ثالث بر سر آن مذاکره شد، منجر به مبادله اسیران جنگی، تعهد به عادی‌سازی روابط و حمایت ارمنستان از درخواست آذربایجان برای میزبانی اجلاس جهانی آب‌وهوایی COP29 در سال 2024 شد. باکو و ایروان می گویند که به گفت‌وگوها ادامه خواهند داد و انتظار می‌رود به زودی توافق حاصل شود، هر چند که ابهامات دار مورد مرزها و کریدور مذکور هم‌چنان باقی است.

اگر مذاکرات به نتیجه نرسد، باکو ممکن است مانند مورد قره‌باغ صبر خود را از دست بدهد. این کشور به احتمال زیاد به دنبال فشار بر ایروان است. درگیری بیش‌تر در مناطق مرزی غیر قابل تصور نیست. تصرف زمین -برای مثال، تصرف مسیر ترانزیت، که دسترسی صدها هزار نفر در منتهی الیه جنوبی ارمنستان را با بقیه کشور قطع می‌کند - خشم کشورهای غربی، ایران و روسیه را در پی خواهد داشت. این اقدام بسیار گستاخانه‌تر از بیرون راندن مردم از قره‌باغ خواهد بود، که -علی‌رغم آسیب‌های وارد شده به ارمنی‌های اخراج شده- جهان قبلاً آن را متعلق به آذربایجان می‌دانست . به خصوص سخت است که تصور کنیم این اتفاق در سالی رخ دهد که باکو میزبان نشست جهانی آب‌وهوایی باشد. در واقع، مقامات آذربایجان اصرار دارند که هیچ چشم‌داشتی به خاک ارمنستان ندارند و حتی یک مسیر ترانزیتی جایگزین از طریق ایران را پیشنهاد کرده‌اند.

اما هر چقدر هم که یک تهاجم وجهه بدی داشته باشد، در فضایی که باکو، مانند بسیاری از پایتخت‌های دیگر، حساسیت‌های جهانی در مورد استفاده از زور را حس می‌کند، باز هم مقامات ارمنی و غربی این احتمال را کاملاً رد نکرده‌اند.