مترجم کتاب «جوامع علم موسیقی»: همه آثار ابن سینا به فارسی ترجمه نشده است

فارس/ مترجم کتاب «جوامع علم موسيقي» گفت: متأسفانه با اينکه ابن‌سينا يکي از نوابغ در طول تاريخ بشري است و کتاب‌هاي او در همه کشورها و نظام‌هاي آکادميک جهاني تدريس مي‌شود، اما همه آثار او تاکنون به فارسي ترجمه و منتشر نشده است. نشست نقد و بررسي کتاب «جوامع علم موسيقي» ابن‌سينا با ترجمه، تصحيح و تعليقات سيدعبدالله انوار با حضور مترجم و همچنين بابک خضرايي، عليرضا ميرعلي‌نقي و سيدعبدالرضا موسوي طبري در سراي اهل قلم برگزار شد. *ابن‌سينا؛ موسيقي‌دان يا موسيقي‌شناس؟ بابک خضرايي، عضو هيأت علمي دانشنامه جهان اسلام و پژوهشگر حوزه موسيقي در اين نشست با طرح يک سوال گفت: آيا ابن‌سينا موسيقي‌دان يا موسيقي‌شناس است؟ در اين دوران بين اين دو واژه تفاوت‌هايي قائل مي‌شوند. موسيقي‌دان آهنگساز و نوازنده است و موسيقي‌شناس کسي است که با عنوان «اتنوموزيکولوگ» معرفي مي‌شود. وي ادامه داد: در تاريخ فرهنگ و انديشه ايران فارابي انديشمندي است که هم موسيقي‌دان و هم موسيقي‌شناس زبردست و خبره‌اي بود، در مقابل اما ابن‌سينا بيشتر در دانش موسيقي‌شناسي تبحر داشت. بر اين اساس آن نظرياتي که درباره «موسيقي‌نداني» ابن‌سينا وجود دارد ناظر به اين معني است. مترجم فارسي «الرساله الشرفيه في النسب التاليفيه» صفي‌الدين ارموي با اشاره به دانش بسيار ابن‌سينا در حوزه موسيقي‌شناسي گفت: ابن‌سينا به عنوان يک حکيم بهره کافي و مناسبي از دانش موسيقي داشت. رساله‌هاي اين دانشمند را مقايسه کنيد با رساله خواجه نصيرالدين طوسي درباره موسيقي که تنها يک صفحه است. هرچند فراموش نکنيم که ابن‌سينا در جاي جاي رسالات خود درباره موسيقي به موسيقي عملي هم اشاره دارد. خضرايي اضافه کرد: ابن‌سينا در «جوامع علم موسيقي» از تعدادي ساز از جمله «چنگ» و «خجسته» نام مي‌برد و توضيحاتي درباره آنها ارائه مي‌کند که نشان مي‌دهد با ساختار آن سازها آشنايي کامل داشته است. ساز چنگ در زبان عربي به صورت «صنج» نوشته مي‌شد که اين عنوان به همين صورت به ترجمه فارسي آن راه پيدا کرده است. اين واژه ممکن است مخاطبان را به ياد ساز «سنج» بيندازد و ايکاش استاد انوار در متن خود به‌جاي «صنج» از واژه «چنگ» استفاده مي‌کرد. *نسبت‌هاي موسيقايي طبيعت خضرايي در بخش ديگري از سخنان خود با اشاره به بخش‌هاي مختلف علم موسيقي از منظر ابن‌سينا، گفت: شيخ الرئيس موسيقي را به سياق گذشتگان شامل دو بخش نغمه و ايقاع مي‌داند. در همان دوران اخوان الصفا در رسائل خود به سه نوع تناسب قائلند؛ تناسب عددي يا کمي، تناسب کيفي و تناسب موسيقايي که شامل دو نسبت کمي و کيفي هم مي‌شود. وي افزود: اگر اخوان الصفا به نسبت موسيقايي طبيعت قائلند و درباره آن بحث مي‌کنند به اين دليل است که در طبيعت هم نسبت‌هاي کمي وجود دارد و هم تناسبات کيفي. موسيقي خود شامل نغمه و ايقاع است و ما مي‌توانيم در ايقاع نسبت‌هاي کمي و در نغمه نسبت‌هاي کيفي را مشاهده کنيم و در واقع موسيقي برآيند نغمه و ايقاع است. *تلاش استاد انوار براي ترجمه «جوامع علم موسيقي» ستودني است گردآورنده و ويراستار کتاب «صفي‌الدين از ديدگاه معاصر» همچنين با تشکر از عبدالله انوار به دليل ترجمه کتاب «جوامع علم موسيقي» گفت: تلاش استاد انوار براي ترجمه اين کتاب بسيار ستودني است. براي ترجمه اين اثر سترگ نياز است تا هم احاطه گسترده و وسيعي نسبت به زبان عربي قديم داشته و هم در دو علم «موسيقي» و «رياضيات» دانشمند باشيم و بايد اشاره کنم که استاد انوار جامع اين علوم است. خضرايي در ادامه از ناشر کتاب به دليل برخي کاستي‌ها انتقاد کرد: متاسفانه ناشر کتاب را پاکيزه منتشر نکرده است. به‌جز برخي اشکالات ويراستاري، اين ترجمه فهرست و نمايه ندارد و اين اشکال به دليل کم‌کاري ناشر رخ داده است. استاد انوار که نمي‌تواند در اين دهه از عمر خود، وقت پربرکت‌شان را به کار دشوار فهرست‌نويسي و نمايه‌سازي اختصاص دهند. همه آثار ابن‌سينا به فارسي ترجمه نشده است عبدالله انوار مترجم اين کتاب نيز در اين نشست اظهار کرد: 25 سال پيش، يعني زماني که بازنشست شدم، به ترجمه و شرح مجموعه عظيم و سترگ «شفا» اقدام کرده و آن را به سرانجام رساندم. متاسفانه با اينکه ابن‌سينا يکي از نوابغ در طول تاريخ بشري است و کتاب‌هاي او در همه کشورها و نظام‌هاي آکادميک جهاني تدريس مي‌شود، اما همه آثار او تاکنون به فارسي ترجمه و منتشر نشده است. وي افزود: ابوعلي‌سينا در «شفا» يک دوره حکمت نظري اعم از الهيات، رياضيات، موسيقي، منطقيات و... را آموزش و بحث مي‌کند. «شفا» تاثير بسياري بر همه حکيمان و دانشمندان پس از خود گذاشته است. به عنوان مثال اگر اين مجموعه و ديگر آثار بوعلي به آندلس نرفته بود، فيلسوف بزرگي چون «ابن‌رشد» اکنون در تاريخ فلسفه به عنوان شارح ارسطو وجود نداشت. اين مترجم و نسخه‌پژوه ادامه داد: من به ترجمه صرف «جوامع علم موسيقي» اکتفا نکرده و شرح و تعليقاتي نيز بر آن نوشتم تا مطالعه متن براي مخاطبان قابل فهم شود. همچنين بايد اشاره کنم که «موسيقي کبير» فارابي را هم ترجمه و شرح کرده‌ام که هنوز منتشر نشده است. در همسنجي اين دو متن بايد بگويم که اهميت و جامعيت «جوامع علم موسيقي» از «موسيقي کبير» بيشتر است. انوار درباره سختي‌هاي اين ترجمه گفت: بوعلي‌سينا کتاب نمي‌نوشت که شاگردش خوشش بيايد. زبان کتاب‌هاي اين فيلسوف بزرگ يک زبان عربي غريب است. به قول ابوعبيد جوزجاني، شاگرد شيخ‌الرئيس، وي فقط يکبار متن را مي‌نوشت و آن را حک و اصلاح نمي‌کرد. دو دوره مهم در موسيقي ايراني عبدالرضا موسوي طبري نيز در اين نشست گفت: موسيقي ايران دو دوره بسيار مهم در حوزه مسائل نظري دارد؛ دوره نخست از تاليفات ابن‌سينا تا رسائل اخوان الصفا را دربر مي‌گيرد. در اين بين هم اثر سترگ ابوالفرج اصفهاني با عنوان «الاغاني» هم وجود دارد. اين دوره در حدود يک قرن طول مي‌کشد. وي افزود: دوره دوم نيز تاليفات صفي‌الدين ارموي تا رسائل عبدالقادر مراغي را دربر مي‌گيرد. اين دوره از قرن هفتم هجري آغاز شده و تا اواسط قرن هشتم هجري به پايان مي‌رسد. اين دو دوره از اهميت بسياري در تاريخ موسيقي ايران و شرق برخوردار است. اينک علم، کو مرد؟ موسوي طبري در بخش ديگري از سخنان خود با اشاره به ديدگاه ابن‌سينا درباره علم موسيقي گفت: شيخ‌الرئيس در همه علوم حضور جدي دارد. وي وقتي وارد مباحث علوم مختلف مي‌شود مي‌گويد که «اينک مرد کو علم؟» اما وقتي به علم موسيقي مي‌رسد، مي‌گويد که «اينک علم، کو مرد؟». اين پژوهشگر موسيقي ادامه داد: ابن‌سينا در علم موسيقي يک استثناست و از معدود اهالي کلمه و معني است که هر دو علم «ايقاع» و «عروض» را به خوبي هرچه تمامتر مي‌شناسد. در قرون مختلف متأسفانه عروضيان که اهل کلمه و معني بودد، به درستي علم «ايقاع» را درک نکرده و در مقابل اهالي موسيقي نيز علم «عروض» را نمي‌فهميدند. *تاليفات ابن‌سينا در موسيقي موسوي طبري همچنين به رساله‌هاي ابن‌سينا در علم موسيقي نيز اشاره کرد: شيخ‌الرئيس در سه کتاب مجموعه معروف «شفا»، «دانشنامه علايي» و «نجات» به شرح و تحليل مباني نظري موسيقي پرداخته و «جوامع علم موسيقي» بخشي از کتاب عظيم شفاست. وي با اشاره به انتشار «جوامع علم موسيقي» در قاهره گفت: اين کتاب در 60 سال پيش به مناسبت هزارمين سالگرد شيخ‌الرئيس، با تصحيح زکريا يوسف در قاهره منتشر شد. چاپ عربي اين کتاب بر ترجمه فارسي امتيازهايي به عنوان مثال فهرست‌هايي چون فهرست اصطلاحات موسيقي قديم دارد، اما ترجمه فارسي فاقد اين فهرست‌هاست. عليرضا ميرعلي نقي محقق موسيقي و نوازنده نيز در اين نشست گفت: ترجمه کتاب «جوامع علم موسيقي» يکي از اتفاقات مهم موسيقي ايران در دوران معاصر است. اکنون 22 سال است که از تدوين، تصحيح و انتشار بخش موسيقي «دانشنامه علايي» به سعي مرحوم تقي بينش مي‌گذرد و از آن دوران تاکنون هيچ اثري از تاليفات حوزه موسيقي ابن‌سينا در بازار کتاب‌هاي فارسي نبوده است. وي افزود: براي کساني که در حوزه موسيقي ايراني و به‌طور کل در فلسفه ايراني تحقيق و پژوهش مي‌کنند، انتشار ترجمه فارسي «جوامع علم موسيقي» اتفاق کوچکي نيست. به يقين ارزش اين ترجمه در سال‌هاي بعد بيشتر مشخص مي‌شود. «جوامع علم موسيقي» ابن‌سينا و ترجمه سيدعبدالله انوار با شمارگان هزار نسخه، 166 صفحه و بهاي 10 هزار تومان از سوي انتشارات بنياد علمي و فرهنگي بوعلي سينا در همدان منتشر شده است.