جایگاه رمان ترکی در ادبیات

شهر کتاب/ نشست ادبيات داستاني ترکيه به همت انجمن ايراني مطالعات جهان و همکاري دانشکده‌ي مطالعات جهان و گروه زبان و ادبيات ترکي دانشگاه علامه طباطبايي روز شنبه 24 بهمن ماه با سخنراني دکتر محمد امين گونن؛ استاد زبان و ادبيات ترکي کرسي زبان ترکي دانشگاه علامه طباطبايي در تالار ايران دانشکده‌ي مطالعات جهان برگزارشد. در اين نشست دکتر محمد امين گونن درخصوص سير ادبيات داستاني در ترکيه و چگونگي شکل‌گيري داستان و رمان در ترکيه به ايراد سخن پرداخت. گونن با اشاره به اينکه داستان‌گويي در ترکيه موضوعي ريشه‌دار در ادبيات عثماني است، گفت: داستان‌هايي چون ليلي و مجنون، شيرين و فرهاد که جانمايه‌ي ادبيات داستاني عصر عثماني است از ادبيات ايران و عرب گرفته شده است و اين حکايات و داستان‌ها در هر خانه و کتابخانه‌اي يافت مي‌شود. پس از آن داستان‌هايي همانند دده قورقوت وجود دارد که ريشه در ادبيات قديم ترکان دارد. اين استاد زبان و ادبيات ترکي ادامه داد: در ترکيه رمان و داستان همانند اروپا نبوده است؛ بلکه از نتايج عقب‌ماندگي نسبت به جوامع اروپايي بود و آن هم به اين خاطر بود که اساساً رمان از زبان‌هاي اروپايي به ترکي ترجمه شد، سپس مورد تقليد قرار گرفت و نظيره‌نويسي به سياق رمان‌هاي اروپايي از همين زمان آغاز شد. امپراطوري عثماني با اينکه نزديک به پانصد سال بر بخش‌هاي وسيعي از اروپا سلطه داشت، پس از يک درخشش طلايي نتوانست پيشرفت‌هاي عصر جديد اروپا را تعقيب کند و اين عقب‌ماندگي به تمامي حوزه‌ها ازجمله ادبيات هم منتقل شد؛ درنتيجه نويسندگان و شاعران براي بهره‌گيري از ادبيات نوين غربي راهي اروپا و به‌ويژه فرانسه شدند. در رأس افرادي که به فرانسه عزيمت کرد و زبان فرانسوي را به‌خوبي آموخت «ابراهيم شِناسي» بود که بسيار معروف است. به‌موازات آن ادبيان و شعراي عثماني براي شناساندن ادبيات اروپا دارالترجمه‌هايي در استانبول ايجاد کردند. در اين مراکز ترجمه، امثال شمس‌الدين سامي به ترجمه‌ي رمان‌هاي اروپايي پرداخت و بعد از آن بود که نويسندگان عثماني شروع به نوشتن رمان به شيوه اروپاييان کردند که در رأس اين نويسندگان مي‌توان به خود شمس‌الدين سامي، نامق کمال و احمد مدحت اشاره کرد. وي همچنين گفت: در مقايسه‌‌ي رمان‌هاي اروپايي با داستان‌هاي شرقي، نقلي هست از شمس‌الدين سامي مبني بر اينکه کساني که داستان‌هاي اروپا را خوانده باشند، داستان ليلي و مجنون برايشان کودکانه است و همچنين نامق کمال گفته بود با خواندن رمان‌هاي اروپايي در قهوه‌خانه‌ها، مردم آگاه مي‌شوند. طولي نمي‌کشد که تحت تأثير رمان‌نويسي اروپا، رمان‌هايي با تم‌هاي مختلف نوشته مي‌شود؛ مثلاً رمان «زهرا» نوشته‌ي نبي‌زاده ناظم، اولين رمان روانشناسي ترکي است که در سال ۱۸۶۲ ميلادي نوشه شد. همچنين نخستين رمان روستايي نيز توسط نبي‌زاده آفريده شد. در سال ۱۸۷۰ميلادي براي اولين بار رماني در خصوص غربزدگي توسط محمود اکرم با نام «عشقِ خودرو» (آرابا سوداسي) به‌رشته‌ي تحرير درآمد. در سال ۱۹۰۱ ميلادي ادبيات ترکيه از لحاظ تکنيکي قوي‌ترين رمان خود به نام «عشق ممنوع» به‌قلم خالد ضياء را خلق کرد. بعد از خالد ضياء رمان‌هاي بسياري به‌تقليد از وي در ادبيات ترکيه نوشته شد. سال ۱۹۰۸ ميلادي در ادبيات ترکيه نقطه‌ي عطف است؛ يعني دوره‌اي که حزب اتحاد و ترقي در ترکيه سر کار مي‌آيد و سرزمين‌هاي بالکان از حوزه‌ي قلمرو عثماني خارج مي‌شود که اين موضوع در ادبيات ترکيه تأثيرگذار بود. بين سال‌هاي ۱۹۱۲ تا ۱۹۱۸ و در فاصله‌ي جنگ جهاني اول هم، رمان‌هاي زيادي نوشته شده که در رأس اين نويسندگان «خالده اديب» قرار دارد. گونن سپس ادامه داد: پس از تأسيس جمهوري در سال ۱۹۲۴ تا سال ۱۹۳۰ نوعي تسويه‌حساب با عصر عثماني در ادبيات ترکيه مشاهده مي‌شود که از آن اصطلاحاً به «رد ميراث» تعبير مي‌شود؛ اما از ۱۹۳۰ به بعد جمهوري ترکيه و به‌تبع ادبيات ترکيه با عصر عثماني و ميراث آن بر سر مهر مي‌آيد. مهم‌ترين رمان روان‌شناختي ترکي در اين عصر توسط «پيام صفا» با نام «اتاق خارجي نهم» نوشته مي‌شود. از سال ۱۹۴۶ تا ۱۹۸۰ مضامين و درون‌مايه‌هاي ديگري نيز به رمان‌هاي ترکيه اضافه مي‌شود. موضوع زن و افزايش تعداد نويسندگان زن در اين دوران به چشم مي‌خورد. موضوع فروپاشي خانواده در ميان مهاجرين ترک که به آلمان عزيمت مي کردند يا در آنجا اقامت داشتند از ديگر موضوعات رمان در اين دوره است. موضوعات دلتنگي نسبت به گذشته (نوستالژي)، استانبول و انتقادهاي اجتماعي هم از ديگر مضامين رمان‌هاي اين دوره است. در ادامه دکتر امين گونن در خصوص رمان‌هاي روستايي در ترکيه و نگاه نويسندگان ترک به مردم سرزمين آناطولي هم به اختصار توضيحاتي بيان کرد. اين نشست در پايان با پرسش و پاسخ حاضران در خصوص ادبيات داستاني ترکيه خاتمه يافت. با کانال تلگرامي آخرين خبر همراه شويد telegram.me/akharinkhabar