نویسندگان/ میرزا حبیب اصفهانی و دستور زبان فارسی

آخرين خبر/ ميرزا حبيب اصفهاني که در اصل از روستاي بِن در چهارمحال بختياري (حوالي شهرکرد) است در زمره شيرن‌سخن‌ترين و بهترين نثرنويسان دوره قاجار است. نام او پيش از هر چيز سرگذشت حاجي باباي اصفهاني را تداعي مي‌کند، کتاب جيمز موريه که با ترجمه و به عبارت دقيق‌تر بازآفريني ميرزا حبيب به فارسي به يکي از خواندني‌ترين متن‌هاي دوره قاجار تبديل شده است، کتابي رندانه و انتقادي با نثري شيرين و موثر. (اين ترجمه را پيشتر به شيخ احمد روحي منتسب مي‌کرده‌اند اما به لطف تحقيق حسن کامشاد و مقاله ايرج افشار ديگر مسلم است که ترجمه اثر ميرزا حبيب اصفهاني است). در مرتبه بعد مي‌توان به ترجمه / بازآفريني سرگذشت ژيل بلاس اثر آلن رنه لوساژ اشاره کرد که آن هم به لطف ذوق‌ورزي و شيرين‌سخني ميرزا حبيب نثري يافته است تاليف‌مانند و به يادماندني. اين دو اما همه کارنامه ميرزا حبيب نيست. او در شعر هم دستي داشته و دستان تخلص شاعرانه اوست. همين سر و کار داشتن با وزن سبب شده نمايشنامه ميزانتروپ مولير را کلا به صورت منظوم به فارسي ترجمه کند. ميرزا حبيب همچنين ديوان اطعمه ابواسحق حلاج شيرازي و ديوان البسه نظام الدين محمود قاري يزدي و نيز منتخبي از آثار عبيد زاکاني را تصحيح و منتشر کرده است. از ديگر کارهاي او مي‌شود به خط و خطاطان / تذکره خط و خطاطان و نيز غرائب عوائد ملل اشاره کرد. در کنار همه اينها ميرزا حبيب از جنبه‌اي ديگر نيز اهميتي چشمگير دارد، از جنبه آموزش زبان فارسي و نيز تاليف و تدوين دستور زبان فارسي. ميرزا حبيب زبان‌دان بوده است، و به عنوان شخصي آشنا به زبان‌هاي مختلف و دور از وطن (او بخش زيادي از عمرش را در استانبول سپري کرده است) و گاه آموزش‌دهنده زبان فارسي به خارجيان و از جمله به وارموند آلماني توجهي خاص به تدوين کتابهايي راهنما براي آشنايي با زبان فارسي داشته است. در اين زمينه از او آثار مختلفي به جا مانده است که از جمله آنهاست کتاب دستور سخن. از آثار ميرزا حبيب بيش از همه سرگذشت حاجي باباي اصفهاني در ايران به چاپ رسيده است که از جمله نسخه‌هاي منقح آن بايد به چاپ جعفر مدرس صادقي اشاره کرد. در کنار اين کتاب پرمخاطب در سالهاي اخير به آثار ديگر او هم توجه شده است: سرگذشت ژيل بلاس را غلامحسين ميرزا صالح منتشر نموده و ميزانتروپ/ميزانطروپ يا گزارش مردم گريز / سرگذشت مردم‌گريز را ايرج افشار. تذکره خط و خطاطان را هم که در اصل به ترکي عثماني نوشته شده رحيم چاوش اکبري به فارسي ترجمه و منتشر کرده است. خوشبختانه اکنون به کوشش محسن معيني دستور سخن او هم چاپ و منتشر شده است. اين کتاب خواندني براي سه گروه حتما جالب توجه خواهد بود: علاقه‌مندان به دستور زبان و تاريخ تدوين قواعد زبان فارسي، علاقه‌مندان به امثال و تعابير فارسي و عربي رايج در دوره قاجار و بالاخره علاقه‌مندان به نثر و نگاه شيرين و شوخ ميرزا حبيب. چراکه دستور سخن در عين اينکه کتابي است ارزشمند و داراي اهميت تاريخي براي شناخت دستور زبان فارسي، فصولي نيز دارد فراتر از دستورنويسي و بيشتر براي آشنايي با ادبيات فارسي؛ چنانکه در بخش دوم کتاب اين فصل‌ها آمده است: "در بيان اصطلاحات عربيه که در ميان عبارات فارسي بعينه و بصورته متداول و مستعمل است"، "در بيان اصطلاحات و استعارات فارسي"، "در ضروب و امثال و بعضي تعبيرات مشهوره فارسي" و "در بعضي از ضروب امثال و تعبيرات عربيه که در ميان عبارات فارسيه زياد ديده مي‌شود". همچنين در کنار اينها در جاي‌جاي کتاب در ميان شاهد مثالها مي‌توان رد نگاه رندانه و طنزآميز و شوخ و شنگ ميرزا حبيب را يافت. مثلا ميرزا حبيب براي "ه" وقتي مضاف واقع‌شده و "ي" به آن افزوده مي‌شود رباعي زير را آورده است که در آن "خانه ما" شاهد سخن است اما خود ابيات مستقلا دربردارنده مطايبه‌اي لطيف هم هست: آمد رمضان و رنگ از رخ‌ها برد وز آمدنش نه صاف ديديم نه درد در خانه ما ز خوردني چيزي نيست اي روزه برو ورنه تو را خواهم خورد (!) با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد