ناب‌ترین پرتره از شاه صفوی و نخستین توصیف تاریخی از تهران

مهر/ در ميان مسافران خارجي و به طور عمده غربي ايران در طول ساليان متمادي، بخش عمده‌اي از سياحان، تجار و جهانگرداني که بعدها از آنها با عبارت مستشرق در ادبيات فارسي ياد شد را مي‌توان ديد. افرادي که با خواست و تمايل سياسي، اقتصادي و گاه صرفا به قصد آشنايي و گشت و گذار به ايران سفر کرده و البته به فراخور حال، دست به تاليف سفرنامه‌اي نيز درباره ديده‌ها و شنيده‌ها و رويدادهايي که در ايران با آن مواجه مي‌شدند زده‌اند. شايد مشهورترين اين مستشرقان مارکوپولو است. جهانگرد و تاجر ونيزي قزن سيزدهم ميلادي که سفرنامه‌ خودش را در قالب کتابي با عنوان «سفرنامه مارکوپولو» مکتوب کرده و گفته شده که اين کتاب و سفرهاي او الهام بخش کريستف کلمب براي کشف قاره آمريکا بوده است. مارکو سفر خويش را در معيت پدر و عموي خود، نيکولو و مافئو، در حدود سال ۱۲۷۰ ميلادي آغاز و از سرزمين‌هايي مانند فلسطين، ايران، ترکستان و سرانجام چين بازديد کرده و در بازگشت وي نيز در سال ۱۲۹۲ ميلادي از طريق سوماترا، جاوه، سيلان، سواحل هندوستان، ايران و بالاخره سواحل درياي سياه و قسطنطنيه عبور و سرانجام به ونيز مي‌رسد. در ايران شهر تبريز نخستين شهر بزرگ منطقه است که مارکوپولو از آن ديدن مي‌کند که در آن زمان به نام کهن و رايجش «توريز» خوانده مي‌شد و به گفته مارکو کالاهاي تجارتي بسياري از «هندوستان، بغداد، موصل، هرمز» به آنجا وارد مي‌شود. او شهر يزد را بزرگ، زيبا و پر رونق توصيف مي‌کند، بويژه پارچه‌هاي ابريشمي موسوم به «يزدي» را بسيار مي‌ستايد. او وسعت منطقه يزد را «هفت روز راه‌پيمايي» دانسته و خود نيز ظرف همين مدت به قلمرو کرمان رسيده است. نخلستان‌هاي زياد و وجود شکارهايي مانند بلدرچين و کبک در کرمان براي مارکو بسيار جالب بوده‌است. مارکو همچنين دشت هرمز را منطقه‌اي سرسبز و پر ميوه‌ و محل دادوستد بازرگانان خليج فارس و کيش معرفي مي‌کند. مارکو پولو هنگام گذشتن از دشت کوير براي اولين‌بار با قنات مواجه مي‌شود و از آن به عنوان رودي ياد مي‌کند که در مسير آن غارهايي کنده شده و آب، گاه در بستري زميني و گاه زيرزميني جاري مي‌شود. ردپاي تهران در امپراطوري تيموري روي گونزالس کلاويخو نويسنده و جهانگرد اسپانيايي که فرستاده مخصوص هانري سوم پادشاه اسپانيا به نزد تيمور گورکاني بوده است، از ديگر سياحاني است که نام او در زمره سفرنامه نويسان درباره ايران شهره شده است. سفر کلاويخو از مايورکاي اسپانيا شروع و تا سمرقند ادامه مي‌يابد و در طول اين مسير است که او از ايران عصر تيموري گزارش جامعي را ارائه مي‌کند. سفرنامه‌ کلاويخو از اين لحاظ داراي اهميت است که از دوران قبل از حکومت صفويه در ايران، به جز چند سفرنامه معدود، سفرنامه‌ي ديگري بر جاي نمانده است از نکات جالب در اين سفر نامه اين است که براي اولين بار در طول تاريخ در آن از نام تهران اسمي به ميان مي‌آيد. ملازم دربار صفوي پيترو دلاواله جهانگرد ايتاليايي نيز صاحب يکي ديگر از مشهورترين سفرنامه‌ها درباره ايران است. او در سال ۱۶۱۷ از راه عراق وارد ايران مي‌شود و پس از حضور در دربار به يکي از ملازمان شاه‌عباس مبدل مي‌شود. سفرنامه پيترو دلاواله به مشرق زمين به سه قسمت ترکيه، ايران و هند تقسيم مي‌شود و قسمت ايران حاوي اطلاعات دقيق و جالبي درباره تاريخ صفويه است. او در مشاهدات خود، از زيبايي طبيعي ايران و معماري چشمگير قصر سلطنتي و چهارباغ و خيابان‌هاي بزرگ اصفهان به وجد آمده و گزارشي نيز ار ديدارش از تخت جمشيد و کتيبه‌هاي آن و نيز شهرهاي مازندران و آداب و رسوم مردم ايران نوشته است. از خواندني‌ترين مطالب اين سفرنامه اين است که علاوه‌بر اينکه به سنت‌ها و مسائل اجتماعي و فرهنگي ايران عصر صفويه توجه خاص دارد بلکه در اکثر مواقع اين گونه مسائل را با سنت‌هاي رايج در شهرهاي ايتاليايي مقايسه و قضاوت مي‌کند تا مخاطب امروزي با خواندن اين کتاب در عين آشنايي با ايران عصر صفوي با ايتالياي قرن هفدهم نيز آشنا شود. تصاوير ناب ايراني به روايت يک انگليسي توماس هربرت سياح انگليسي در قرن هفدهم از طريق خليج فارس و بندر عباس به ايران سفر مي‌کند و از مسير لار به شيراز و پس از آن اصفهان سفر مي‌کند. او در سفرنامه خود شيراز را قشنگ ترين شهر آسيا و دومين شهر با شکوه ايران معرفي مي‌کند. و پس از آن نيز توصيف خود از سفرش از مسير تخت جمشيد به اصفهان، ملاقات با شاه عباس و سفرش به شمال را بيان مي‌کند. او در سفرنامه اخود بسياري از موضوعات اجتماعي و اقتصادي ايران از جمله شهرها، باغها، علوم جغرافيايي، تاريخ و باستان شناسي و حتي مسائل مربوط به رام کردن حيوانات را ديده و درباره‌اش به اظهار نظر مي‌پردازد سفرنامه هربرت که در قرن ۱۷ و بعد از آن بارها به زبان‌هاي مختلف اروپايي چاپ شد، حاوي تصاويري مستند و بسيار ارزشمند است. از جمله مهمترين تصاوير موجود در اين سفرنامه مي توان به پرتره شاه عباس، تصاوير مربوط به نحوه پوشش طبقات مختلف جامعه ايران، نحوه پوشش زنان ايراني و اهالي نقاط مختلف ايران اشاره کرد. همچنين قديمي ترين و شايد در نوع خود بي نظيرترين تصوير را از ميدان نقش جهان مي‌توان در سفرنامه هربرت يافت. ايران، فرانسه آسيا ژان باتيست تـاوِرْنيه جهانگرد و بازرگان معروف فرانسوي نيز در قرن هفدهم و در عصر صفوي بارها به ايران و مشرق زمين سفر مي‌کند و سفرنامه‌اي خلق مي‌کند که يکي از مهمترين متون درباره شرح وقايع دوره صفويه و دربار است. سفر اول او در زمان سلطنت شاه صفي، نوه شاه‌عباس بزرگ، و سفرهاي ديگرش در زمان شاه عباس دوم و شاه سليمان انجام شده است. تاورنيه در طي سفرهايش با اشخاص سرشناس متعددي روبه رو مي‌شود و اطلاعاتي تاريخي با ارزشي از آنها ارائه مي‌دهد: ميرزا تقي اعتمادالدوله ‌و کارهاي نيک و بدش، علي‌مردانخان، حاکم ثروتمند و پرقدرت قندهار که از ترس شاه صفي به دربار هند پناه برد و قندهار را به هنديان تسليم کرد، ميرزا ابراهيم، وزير مالي آذربايجان، خواجه نظر، اولين کلانتر ارمنيان و خواجه پطرس، تاجر بزرگ ارمني از مهترين افرادي هستند که شرح زندگي آنها در اين کتاب درج مي‌شود. او معتقد بوده است که ايران در آسيا به منزله ‌فرانسه در اروپاست. توصيفات خواندني از اصفهان ژان شاردن جهانگرد فرانسوي و صاحب کتاب ۱۰ جلدي «سفرهاي سر ژان شاردن» است که به عنوان يکي از بهترين کارهاي پژوهشگران غربي درباره ايران و شرق به شمار مي‌رود. او براي نخستين بار در سال ۱۶۶۴ به ايران سفري شش ساله انجام مي‌دهد و پس از آن نيز در سال ۱۶۷۳ به ايران سفر و چهار سال در اصفهان اقامت مي‌کند. وي از نقاط قوت سفرنامه‌ي شاردن دقت شگفت‌آور او در توصيف و شرح جزء به جزء شهر اصفهان است. او. هنگامي که پيرامون کوچه‌ها و محله‌هاي اصفهان مي‌پردازد چنان با جرئيات به اين کار مي‌‌پردازد که مخاطب امروزي نيز مي‌تواند به مکان‌هاي توصيف‌شده را مجسم و تصويرسازي کند. با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد