شاعری که در شعر و زندگی معلمی می‌کند!

فارس/ محمد جواد محبت از جمله شاعران روزگار ماست که ديگران با طيب خاطر او را با صفت استاد خطاب مي کنند چرا که استاد سخنوري است که در ساليان متمادي به معلمي پرداخته هم در زندگي کاري اش و هم در عالم شعر و شاعري. در اين نوشتار کوتاه مي خواهيم از ميان انبوه زوايايي که مي تواند بهانه بازخواني شعرهاي استاد محمد جواد محبت باشد سراغ معلمي و نگاه تعليمي و معنا محور او در شعر برويم. * عبدالعلي دستغيب منتقد نام آشناي روزگار ما جايي درباره ي شعر محبت چنين مي نويسد: اشعار محمدجواد محبت حتي آنجا که به سبک نو مي گرايد به سبک کلاسيک جديد تعلق دارد. اگر صفت خاصي به سراينده اختصاص بدهيم بايد بگوييم که او شاعري است معناگرا (1) از جمله وجوهي که سبب شده در نگاه منتقد کهنه کار شيرازي، اين پهلوان شاعر کرمانشاهي، شاعري معناگرا به شمار آيد، يکي نيز توجه وي به وجه تعليم در شعرش بوده است. او باورهايي محکم و استوار دارد و همين باورهاست که از او شاعري دوست داشتني ساخته است. اين همان مساله اي است که از ديد دستغيب هم دور نمانده است: باورهاي او محکم و استوار است و هميشه همان جا بوده. کافي است کمي دستش را به سوي درخت باور دراز کند و ميوه آن را به آساني بچيند.(2) بد نيست به نمونه هايي از نگاه معناگرا و نگرش تعليمي در برخي آثار محبت نگاه کنيم. * معناي آزادي نگرش محبت در شعرهايش به مفهوم آزادي فراتر از نگاه صرفا شعاري شاعران همسال اوست. به اين دو نمونه بنگريد که چگونه از معناي آزادي در ساختار معنايي متفاوتي بهره مي برد. مثلا در اين نمونه او از رستاخيز و دعوت به رستن دوباره مي گويد. مفهومي که زمينه استفاده کليشه اي و شعاري از معناي آزادي را دارد اما محبت مي نويسد: تعبير خواب سبز درختان، چيست؟ چشم انتظار مقدم مهمانيد آغوش وا کنيد بهار آمد با رنگ و بوي پونه و شادي با مژده ي صميمي آزادي با سبزه ي نسيم و تبسم ... يا در اين نمونه که تحت تاثير تصويري از امام خميني ره که دست کودکي را بوسيده اينچنين سرخوشانه از آزادي سيمايي متعالي و در عين حال شاعرانه ارائه مي دهد: گل با تو از جوانه سخن گفت آزادي از ترانه سخن گفت آن دست کوچک از دو لب تو با کودکان خانه سخن گفت *دعوت به معنويت کساني که با محبت آشنايي نزديک دارند از سلوک مومنانه او مي گويند همين مساله سبب شده در شعرهاي محبت نيز چنين مفاهيمي به چشم آيد چرا که اين حرف ها از دل برآمده و لاجرم بر دل مي نشيند. او از دسته کساني است که ذاتا شاعر است. خودش مثالي زيبا درباره کساني که ذاتا شاعر نيستند دارد . وي مي گويد: سياري از شاعران هستند که شهره مي شوند، اما ذاتا شاعر نيستند به عبارتي بعضي از پرنده ها هستند که وقتي جوجه هستند آنها را در قفس قناري ها يا ديگر پرنده هاي خوشخوان قرار مي دهند آنها هم به صورت اکتسابي مي آموزند که خوش بخوانند، اما ذاتا قناري و خوشخوان نيستند، اما بعضي ها قناري به دنيا مي آيند ما شاعراني داريم که ذاتي هستند.(3) همين شاعرانگي ذاتي و سلوک معنوي است که سبب شده برخي از شعرهاي او در دعوت به معنويت در ذهن بسياري از کودکان دهه هاي قبل و جوانان امروز باقي مانده باشد: سحر آمد مؤذن بانگ برداشت ز جا برخيز هنگام نماز است ز هر گلدسته اي آواز برخاست در رحمت به روي خلق باز است * اگر خواهي نشاط صبحدم را به آداب مسلماني وضو کن ز آب پاک جان را روشني ده به سوي قبله با اخلاص رو کن .. يا اين بخش از شعري زيبا که از جمله شعرهاي رضوي اوست. و همين جا بايد گفت حجم شعرهاي رضوي او به اندازه اي است که به صورت يک کتاب چاپ شده است: خوشا دلي که در آن شاخه دعا رويد خوشا جوانه بر آن شاخه بيشتر بزند روا مدار خدايا به آنچه داده توست قضا زيان برساند، قدر ضرر بزند روا مدار خدايا، به کشتزار اميد شرير پا بگذارد، حسد شرر بزند دلم هواي تو را دارد اي امام رضا(ع) گو تفأل خيري براين سفر بزند و اين شعر که عميقا نشان دهنده ي نگاه تعليمي و در عين حال مذهبي اوست. شعري براي دعوت به حضور در مسجد: عاشقان خدا فراز آييد هر کجا رفته‏ايد باز آييد بانگ الله اکبر است اين بانگ سوي اين بانگ دلنواز آييد مسجد آباد از وجود شماست جانب قبله‏گاه راز آييد کار دنيا براي آخرت است درپي کسب امتياز آييد چون شمايان لواي ايمانيد بايد اکنون به اهتزاز آييد سبقت از حال يکدگر گيريد خير جويانه پيشتاز آييد راکعان جمع درشبستانند با همين جمع درنماز آييد * دعوت به اخلاق و محبت نمي توان از محمدجواد محبت گفت و از محبت نگفت. در حقيقت محبت اسم بامسمايي براي اوست. و اگر بخواهيم از محبت و رفتارهاي انساني و رعايت اخلاق در شعر محبت سخن بگوييم يکي از آشناترين نمونه ها شعر معروف دو کاج است که در پايان اين نوشتار به سراغ آن مي رويم. دو کاجي که ما در دوران دبستان خوانديم حکايت دو درخت کاج بود که همجوار هم مي زيستند شبي باران و طوفان در مي گرفت و يکي خم مي شد از ديگري مي خواست او را قدري تحمل کند و کاج خيره سر همسايه سر باز مي زد و نهايتا درخت بر روي سيم هاي تلگراف مي افتاد. فردا صبح ماموران مرکز براي رفع مشکل مي آمدند و پس از وصل مجدد تلگراف براي جلوگيري از تکرار خطر کاج سنگدل را نيز از جاي مي کندند تا اين اتفاق ديگربار تکرار نشود. ... کاج همسايه گفت با تندي مردم آزار، از تو بيزارم دور شو، دست از سرم بردار من کجا طاقت تو را دارم؟ بينوا را سپس تکاني داد يار بي رحم و بي محبت او سيم ها پاره گشت و کاج افتاد بر زمين نقش بست قامت او مرکز ارتباط، ديد آن روز انتقال پيام، ممکن نيست گشت عازم، گروه پي جويي تا ببيند که عيب کار از چيست سيمبانان پس از مرمت سيم راه تکرار بر خطر بستند يعني آن کاج سنگ دل را نيز با تبر، تکه تکه، بشکستند اما محبت که معلم است و هدفش دعوت به اخلاق و انسانيت و مهرباني است پيرانه سر بر آن است سخنش را با مهرباني و پرهيز از خشونت ولو در حد روايت معمول، به گوش شاگردان ديروز و امروز مدرسه ها برساند، لذا نسخه تازه اي از اين شعر را در سال هاي اخير ارائه کرده که آموزش و پرورش نيز آن را در کتاب هاي درسي، جايگزين شعر قديمي کرده است. در اين روايت پاسخ کاج همسايه و رفتار او و سرنوشت هر دو متفاوت است: ... کاج همسايه گفت با نرمي دوستي را نمي برم از ياد شايد اين اتفاق هم روزي ناگهان از براي من افتاد مهرباني به گوش باد رسيد باد آرام شد، ملايم شد کاج آسيب ديده ما هم کم کمک پا گرفت و سالم شد ميوه کاج ها فرو مي ريخت دانه ها ريشه مي زدند آسان ابر باران رساند و چندي بعد ده ما نام يافت کاجستان * پايان سخن آنکه محبت استاد است و استاد را بايد در آينه ي شاگرداني که تربيت کرده ديد. نسل امروز شاعران پرآوازه ي کرمانشاه اکثرا و شايد بهتر باشد بگويم همه شاگردان اويند و برخلاف برخي که تند مزاجي شان سبب فرار شاگردان قديم مي ششود، مهرباني محبت سبب شده آنها به شاگردي استاد محبت افتخار کنند. خدا نسل شاعران معلم که هم در زندگي و هم در شعرشان با معاني کلان و متعالي معلمي مي کنندرا زياد کرده و سايه آنان از جمله استاد محبت را بر سر شعر امروز مستدام بدارد. ان شاءالله! *پي نوشت 1- دستغيب عبدالعلي. شاعر مرزهاي فرياد. مجله کيهان فرهنگي تير و مرداد1387. شماره 262-261.ص 62 2- همان. ص 66 3- علي محمدي سينا. در جست و جوي اشعار گمشده با محمدجواد محبت. روزنامه جام جم.شماره 3109.31فروردين 1390.ص 7 يادداشت از هاشم کروني با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد