یک کتاب خوب/ خرمگس، یک رمان کلاسیک فراموش نشدنی

کافه بوک/ کتاب خرمگس با عنوان اصلي The Gadfly اثري از اتل ليليان وينيچ است که براي اولين بار در سال ۱۸۹۷ منتشر شد. پدر اتل ليليان وينيچ پروفسور رياضيات بود و مادرش درباره مسائل اجتماعي مقالاتي مي‌نوشت. جرجي اورست، عموي مادر او، جغرافيدان مشهوري بود و مرتفع‌ترين قله جهان نيز، به پاس تحقيقات وي، در سلسله جبال هيماليا، «اورست» نام گذاري شده است. کتاب خرمگس تاکنون به هلندي، آلماني، لهستاني، عبري، روسي، فرانسوي، چيني، مجارستاني، ژاپني و بيش از بيست زبان ديگر ترجمه شده است. خسرو همايون‌پور – مترجم کتاب – مقدمه مهمي نوشته است که براي فهم هرچه بهتر کتاب لازم است. ما نيز براي اينکه خلاصه داستان کتاب خرمگس را بهتر بازگو کنيم، قسمتي از اين مقدمه را در اينجا نقل مي‌کنيم: در کتاب خرمگس فعاليت سازمان «ايتالياي جوان» طي ساليان ۳۰ تا ۴۰ قرن نوزدهم ترسيم شده است. در آن عصر، پس از قلع و قمع ارتش ناپلئون، سراسر ايتاليا به هشت کشور جداگانه تقسيم شد و عملا در اشغال ارتش اتريش بود. رئيس کليساي کاتوليک، پاپ رم، از اشغالگران اتريشي حمايت مي‌کرد. ملت ايتاليا نيز در زير اين يوغ دوگانه رنج مي‌برد و ستم مي‌ديد. مردم پيشرو ايتاليا، لزوم اتحاد اين کشورها و ايجاد يک دولت واحد را احساس کرده بودند و به خاطر استقلال ملي بر ضد فرمانروايي اتريشي‌ها به مبارزه مي‌پرداختند. در سال ۱۸۳۱، «ژوزف مازيني»، انقلابي مشهور ايتاليا که از ميهن خود رانده شده بود، سازمان مخفي «ايتالياي جوان» را پايه‌گذاري کرد. «ايتالياي جوان» که هرگز از تعقيب پليس در امان نبود نقش مهمي را در مبارزه ملت ايتاليا، که فقط در سال ۱۸۷۰ موفق به اتحاد کشور شد، ايفا مي‌نمود. آغاز وقايع رمان، مربوط به سال ۱۸۳۳ است. آن سال در نواحي مختلف ايتاليا مردم دست به قيامهاي مسلحانه مي‌زدند. اتريشي‌ها با دستياري حکومتهاي محلي، قيامهاي مردم را با قساوتي بي‌سابقه درهم مي‌شکستند. اما در اين رمان، ما با تصوير شورشهاي مردم و قيام مسلحانه، که از پديده‌هاي خاص آن مرحله از نهضت آزاديخواهي ملت ايتاليا بود، مواجه نمي‌گرديم. ظاهرا همه توجه نويسنده به تصوير کاراکتر قهرماني يک فرد انقلابي معطوف بوده است. خلاصه کتاب خرمگس شخصيت اصلي اين رمان، آرتور است. پسر جواني که گذشته مبهي دارد و شاگرد مونتانلي، پدر روحاني و مدير آموزشگاه طلاب است. رابطه آرتور با مونتانلي چيزي بيش از يک رابطه شاگرد و استادي است و به نظر مي‌رسد پيوند عميقي ميان آن‌ها برقرار باشد. آرتور پدر و مادر خود را از دست داده است و چند برادر ناتني دارد که با آن‌ها رابطه خوبي ندارد. کودکي را در تنهايي سپري کرده و به همين خاطر تا اين حد با پدر روحاني رابطه خوبي دارد. آرتور در قسمتي از کتاب، در مورد پدر روحاني چنين مي‌گويد: پس از اولين جلسه اعتراف، تدريس مرا به عهده گرفت. از زماني که وارد دانشگاه شدم تاکنون، در هرگونه مطالعه خارج از دروسم به من کمک کرده است. نسبت به من بي‌اندازه لطف داشته است؛ آن قدر که مشکل بتوانيد مجسم کنيد. (کتاب خرمگس – صفحه ۵۴) آرتور عضو سازمان «ايتالياي جوان» نيز مي‌باشد. جمعيتي که هدف آن بيرون راندن ارتش اتريش از کشور با کمک مردم است. اما از مسائل و کارهايي که در اين سازمان انجام مي‌دهد، کلمه‌اي با پدر روحاني صحبت نمي‌کند و به شکلي سازمان «ايتالياي جوان» خط قرمز اوست. در همين حال او دلباخته دختري به نام جما هم هست اما جما عاشق يکي ديگر از افراد سازمان «ايتالياي جوان» يعني بولا است. در ادامه، با نقشه‌ زيرکانه جاسوسان اتريش، آرتور ناخواسته و بدون اينکه بداند در دام افتاده است، حقايقي را در رابطه با سازمان فاش مي‌کند که منجر به دستگيري بولا نيز مي‌شود. طي يک سري از اتفاقات، آرتور مجبور به فرار از کشورش مي‌شود. فراري که زندگي‌اش را به جهنم تبديل مي‌کند. سيزده سال بعد، آرتور با نام مستعار خرمگس وارد داستان مي‌شود. کسي که «ايتالياي جوان» او را به خاطر مهارت‌هايي که دارد استخدام مي‌کند. اما اکنون کسي او را نمي‌شناسد. چهره و بدن او در اثر سختي‌ها و زخم‌ها به کلي عوض شده و او را به آدم ديگري تبديل کرده است. ولي چيزي که همچنان در وجود آرتور شعله‌ور است، ايمان او به آزادي ايتاليا و عشق‌اش به جماست. همه‌ي آنچه که در اينجا به شکل خلاصه بيان شد، به نحوي مقدمه داستان است و داستان کتاب بسيار هيجان‌انگيزتر دنبال مي‌شود. چرا عنوان کتاب، خرمگس انتخاب شده است؟ خرمگس کسي است که نظريات و باورهاي عموم جامعه و همچنين نحوه اداره امور را به چالش مي‌کشد. اولين بار، افلاطون بود که سقراط را به خرمگسي تشبيه کرد که اسبِ بي‌حسِ سياست آتن را آزار مي‌داد و سعي در بيداري آن داشت. در اين رمان نيز، اتل ليليان وينيچ توجه بسيار بسيار ويژه‌اي به کاراکتر اصلي دارد و آرتور را خرمگسي مي‌داند که تلنگري براي همگان است. درباره کتاب خرمگس اين رمان، يک کتاب سياسي، عاشقانه و ضدمذهبي است که بين عموم مردم جهان، جنبه سياسي آن بيشتر مورد توجه است و به قول مترجم: مردم علاقه‌مند به کتاب آن را مي‌خواندند و باز مي‌خواندند، و شبها با مشتهاي گره کرده بر سر آن مي‌گريستند و صبحها با ديدگان خونبار، قلبهاي مشتعل و آماده استقبال از مرگ، به خاطر آزادي ملت خود روز را از سر مي‌گرفتند. به اعتقاد من، خرمگس يک رمان خوب و چالشي است. اتل ليليان وينيچ داستان را عالي روايت مي‌کند و در کنار يک روايت جذاب، کاري مي‌کند که به موضوعاتي فکر کنيد که ممکن است تا به حال به آن فکر نکرده‌ايد. همان‌طور که در مقدمه مترجم اشاره مي‌شود، (که در ابتداي همين مطلب نيز آمده است) کتاب در مورد شورش مردم و يا قيام مسلحانه نيست و بيشتر معطوف قهرمان داستان است. ماجراها و اتفاقاتي که بر قهرمان داستان گذشته و موضوعاتي که او را به يک خرمگس تبديل مي‌کند بسيار برجسته است و به خوبي روايت مي‌شود. آرتور نماد يک فرد انقلابي است که از اعماق وجودش به کار خود باور دارد. کارهاي او از روي آگاهي و با ايمان قلبي است. تلاش او تاثير گذاشتن بر مردم ايتاليا براي قيام است، ولو اينکه اين مردم، در عميق‌ترين خواب‌ها باشند. آرتور يک خرمگس واقعي براي ايتاليا است که حتي دشمنان و نگهباناني را که در زندان مراقب او هستند تحت تاثير قرار مي‌دهد. در تله‌اي که جاسوسان اتريشي براي آرتور ترتيب داده بودند، نقش يک کشيش بسيار مهم بود و در کنار اين موضوع، حقايقي که مونتانلي آن‌ها را از او مخفي کرده بود، باعث مي‌شود که آرتور از مسيحيت و آموزه‌هاي کليسا فاصله گيرد و همين جنبه ضدمذهبي داستان را شکل مي‌دهد. جنبه‌اي که در آخر کتاب خود را نشان مي‌دهد. وينيچ در رمان، آنچنان چهر‌ه‌اي از قهرمان داستان مي‌سازد که وقتي مسيح در برابر او قرار مي‌گيرد، اين مسيح است که مجبور به ترک صحنه مي‌شود. با وجود همه‌ اين موارد، نويسنده موضوع عشق را در لابلاي صفحات کتاب چنان زيبا روايت مي‌کند که از خواندن کتاب خسته نمي‌شويد. خرمگس، کتابي‌ است که در آن آزادي بسيار محترم است و کسي در اين راه ترسي از مرگ ندارد. کتابي است که در آن عشق ارزش والايي دارد و مسيحيت اعتبار خود را از دست مي‌دهد. پيشنهاد مي‌کنم اگر به رمان‌هاي سياسي علاقه دارد، مطالعه اين کتاب را به هيچ‌وجه است دست ندهيد. نکته آخر اينکه، معرفي اين کتاب براساس چاپ چهاردهم در سال ۱۳۸۸ است و چاپ جديد کتاب ممکن است طراحي جلد متفاوتي داشته باشد. جملاتي از متن کتاب خرمگس فايده پيمانها چيست، اين پيمانها نيستند که در ميان مردم بستگي ايجاد مي‌کنند. اگر انسان احساسي خاص نسبت به چيزي داشته باشد، اين احساس او را بدان وابسته مي‌سازد؛ ولي اگر چنان احساسي در او نباشد هيچ عاملي قادر به ايجاد چنان وابستگي‌اي نخواهد بود. (کتاب خرمگس – صفحه ۳۶)