نقش انجمن ادبی «مشتاق» در شعر و شاعری هاتف اصفهانی

خبرگزاري کتاب ايران/ سيداحمد حسيني‌اصفهاني، متخلص به «هاتف» يکي از برجسته‌ترين شاعران دوره بازگشت در قرن دوازدهم هجري است. از او ديوان اشعاري مشتمل بر قصايد، غزليات، ترجيع‌بند، قطعات، ماده‌تاريخ‌ها و رباعيات به جاي مانده که بيش از همه در غزل‌ها و ترجيع‌بند شهرت دارد. ديوان هاتف اولين‌بار توسط «وحيد دستگردي» تصحيح شد و پس از آن افراد ديگري هم دست به تصحيح اين ديوان زده‌اند اما آخرين بار خانم «وجيهه ربيع» دست به تصحيح علمي اين اثر زده و مرکز پژوهش‌هاي ميراث مکتوب آن را منتشر کرده است. وجيهه ربيع درباره شيوه تصحيح اين اثر گفت: شيوه تصحيح من بر طبق نسخه اساس است. در اين شيوه تصحيح، ما نسخه‌ اساس را اصل قرار مي‌دهيم، بعد مقابله را انجام مي‌دهيم. يعني ضبط‌هاي معتبرتر را به عنوان نسخه‌ اساس انتخاب مي‌کنيم و اگر در نسخه اساس اشکالي داشته باشد، از نسخه‌هاي بدل استفاده مي‌کنيم. او ادامه داد: من در اين تصحيح از چهار نسخه استفاده کردم که يک نسخه «اساس» و سه نسخه «بدل» بود. با بررسي فهرست تهيه شده از کليه نسخ موجود از اشعار هاتف، اين نسخه‌ها به ترتيب ارزش، بر اساس قدمت، کمال، سلامت و صحت طبقه‌بندي و از ميان آن‌ها چهار نسخه انتخاب شد. در بين اين چهار نسخه بهترين و کامل‌ترين آن، نسخه‌اي بود که در کتابخانه مدرسه عالي شهيد مطهري (سپهسالار) با شماره 261 نگهداري مي‌شد. اين نسخه به لحاظ قدمت، يعني برخوردار بودن از نزديک‌ترين تاريخ کتابت به زمان حيات هاتف، در مقايسه با سه نسخه ديگر در درجه دوم اهميت قرار داشت؛ اما نسبت به آن‌ها کامل‌ترين و بعد از مطالعه و تطبيق، صحيح‌ترين روايت را دربرداشت و تعداد اغلاطي که ناشي از سهو کاتب باشد، در آن بسيار کم بود، بنابراين به عنوان نسخه «اساس» برگزيده شد. ربيع درباره توضيحاتي که در اين تصحيح ارائه شده، بيان کرد: در تصحيح ديوان هاتف، به معني کلمات و اصطلاحات نپرداخته‌ام و بيشتر يک‌سري توضيحات کلي است که به بعضي از اشارات قرآني، آيات و تلميحاتي که به آيات قرآن و احاديث صورت گرفته بود، مربوط مي‌شود. يک‌سري اشعار از حافظ و سعدي هم هست که از لحاظ مضمون و محتوا با شعر هاتف در ارتباط هستند، که اين‌ها را هم در توضيحات آورده‌ام. همچنين توضيحاتي درباره تصحيح برخي ابيات هم آورده شده است. بنابراين در توضيحات فقط اشارات، تلميحات و نکات مهمي که در ارتباط با تصحيح متن يا قرابت معنايي باشد و برخي اشعار حافظ و سعدي آورده شده است. مواردي هم در حاشيه صفحه‌ها آورده شده که آن‌ها وجوه اختلافات نسخ هست. چون در قاعده تصحيح متون اين روال وجود دارد که در پاورقي اختلافات نسخ را ذکر کنند. تصحيح من از ديوان هاتف يک تصحيح علمي است مصحح ديوان هاتف اصفهاني در ادامه درباره تفاوت تصحيح خود و وحيد دستگردي از اين ديوان، اظهار کرد: قبل از کار من، تصحيح يا چاپي است که مرحوم وحيد دستگردي از کتاب به عمل آورده است. در مقدمه‌اي که بر اين کتاب نوشته شده است اشاره‌اي به تصحيح، روش تصحيح يا حتي نسخه‌هايي که استفاده کرده، نشده و به نظر مي‌رسد آن کار فقط يک بازنويسي از روي نسخه‌اي باشد که احتمالا مربوط به قرن سيزدهم است. يعني نسخه‌هايي که الان مورد استفاده قرار گرفته، هم از لحاظ قدمت، قديمي‌تر هستند و هم از لحاظ صحت و درستي بهتر. چون اگر به آن چاپ مراجعه شود، برخي غلط‌هاي فاحش هم در متن وجود دارد. از اين جهت کار من، تصحيح به آن شيوه معمول و رايج قديم نيست، بلکه تصحيح به صورت علمي و شيوه‌اي است که در 50 سال اخير باب شده است. وي درباره چرايي تصحيح ديوان هاتف گفت: من براي پايان‌نامه ارشدم در خدمت استاد محمود عابدي، از مصححان بزرگ کشور بودم و به پيشنهاد ايشان به عنوان استاد راهنما، تصحيح ديوان هاتف اصفهاني را انتخاب کردم، تا يک چاپ منقح از ديوان هاتف ارائه کنم،که يک سال و نيم روي پايان‌نامه‌ام کار کردم و بعد از دفاع هم يک سال کار کردم تا کار به صورت کتاب درآيد و مناسب چاپ شود. نمي‌توانيم زندگي هاتف را به دو قسمت تقسيم کنيم ربيع درباره اينکه هاتف ابتدا پزشک بوده و چه چيزي باعث مي‌شود به شعر روي آورد، بيان کرد: درمورد هاتف نمي‌توان گفت که اول پزشک بوده و بعد به شاعر شده است. يعني در اين حد نمي‌توانيم زندگي هاتف را به دو قسمت تقسيم کنيم. در حقيقت هاتف طبيب بوده، اما در کنار طبابت، به عالم شعر و شاعري وارد و بسيار جذب اين عالم مي‌شود. خودش در برخي اشعارش مطرح مي‌کند که بسيار به کار شاعري، شعر و عالم ادب علاقه‌مندتر است، تا کار طبابت. حتي طبابت را يک کار بيهوده مي‌پندارد؛ ولي در عين حال به شغل طبابت هم مي‌پردازد و آن را ادامه مي‌دهد. پس نمي‌توان گفت که طبابت را کاملا کنار مي‌گذارد. بعد وقتي که انجمن ادبي «مشتاق» تشکيل مي‌شود، هاتف به عنوان يکي از سردمداران تشکيل اين مکتب، همراه هم‌عصران خودش، يعني آذر، صهبا و مشتاق شعله و ديگران، قاعدتاً بيشتر از کار طبابت، به شعر و شاعري مي‌پردازد و اين اشعاري که به دست ما رسيده، حاصل اين دوره است. وي در پاسخ به اينکه هاتف بيشتر به کدام قالب شعري شناخته مي‌شود، بيان کرد: آنچه که از هاتف سرآمد، مشهور و معروف است، «ترجيع‌بند» او است، که مرحوم زرين‌کوب درباره برجستگي و اهميت ترجيع‌بند او، مي‌گويد نمونه‌اي در تاريخ ادبيات ما ندارد. اما با مراجعه به ديوان هاتف، متوجه مي‌شويم که دربين غزلياتش هم غزليات بسيار زيبا و بعضاً با وزن جديد دارد و غزلياتي مشاهده مي‌کنيم، که در بسياري از موارد مي‌توان آن را هم نمونه‌اي بسيار خوب از دوره بازگشت مطرح کرد. مثلاً غزل «چه شود به چهره زرد من، نظري ز روي وفا کني» که غزلي زيبا و تا حدي معروف هم هست، را مي‌توانيم جزو غزليات برجسته تاريخ ادبيات و به‌خصوص به عنوان نمونه خوبي از «دوره بازگشت» مطرح کنيم. شعر هاتف تقليد صرف نيست ربيع درباره شاخصه يا ويژگي که باعث تمايز شعر هاتف از ديگران مي‌شود، گفت: ما نمي‌توانيم در شاعران دوره بازگشت اين‌طور مطرح کنيم، که شعر آن‌ها مشخصه يا مميزي خاصي داشته که آن‌ها را از بقيه شعراي تاريخ ادبيات فارسي جدا مي‌کند. آن‌ها در واقع بنيان‌گذار يا به‌وجودآورنده حرکت و جرياني هستند، که حتي نمي‌توانيم با عنوان سبک يا مکتب خاصي از آن ياد کنيم و به عنوان شاعران دوره بازگشت مطرح مي‌شوند. اساس کار شاعران دوره بازگشت، رجوع به شاعران سردمدار زبان فارسي در قرون سوم تا هشتم است و با اين ملاک شروع به سرودن شعر مي‌کنند، که وضعيت شعر از حالت اصولي و قاعده‌مند خود خارج کنند و بنيان‌گذار اين تحول مي‌شوند؛ بنابراين اين‌ها در بالاترين مرتبه شعر و شاعري خود، شاعراني هستند که مي‌توانند خيلي خوب شعر را به سبک شعراي قديم بسرايند. با وجود اين، اگر بخواهيم مميزه خاصي درباره شعر هاتف مطرح کنيم، مي‌توان گفت هاتف يکي از شاعراني است که بسيار خوب توانسته از شعراي ما قبل خود الگوبرداري کند و غزليات يا ترجيع‌بند خود را به سبک شاعران قديم به خوبي در آورد؛ نه اينکه تقليد صرف يا تقليدي زننده باشد؛ چرا که در شعر برخي شاعران هم‌عصر هاتف، اشعاري هست که فقط با هدف تقليد صرف سروده شده‌اند و از آن استحکام لازم برخوردار نيستند؛ اما شعر هاتف در اکثر مواقع خوب سروده شده و خوب توانسته از عهده رسالتي که بر اساس آن شعر خود را سروده، برآيد. وي افزود: ديوان هاتف ديوان قطوري نيست و مجموعه اشعار او به دو هزار بيت هم نمي‌رسد؛ در‌حالي‌که برخي هم‌عصرانش، ديوان‌هايي سرشار از اشعار بعضاً بي‌ارزش دارند، که فقط براي اينکه حجم اشعار زياد شود، سروده شده‌اند؛ درحالي‌که هاتف بسيار حساس بوده و بسيار با دقت اين کار را انجام داده است. تقليد در ديوان هاتف چگونه است؟ مصحح ديوان هاتف اصفهاني درباره تقليد در شعر هاتف عنوان کرد: شعراي دوره بازگشت، ملاک اصلي شعرشان را بر اين قرار مي‌دهند که رجوع دوباره به شعراي قبل از خودشان و به‌خصوص شعراي قرون سوم تا هفتم يا هشتم داشته باشند؛ به همين دليل مبناي شعرشان را تقليد قرار مي‌دهند؛ منتها تقليد و تتبع از اشعار قبل هم اصولي دارد و نمي‌توان گفت که شاعران دوره بازگشت همه در يک حد و ميزان قرار مي‌گيرند. اگر اصل تقليد را صحيح بدانيم، تقليد در شعر هاتف خوب انجام شده است؛ يعني شعر هاتف به‌خوبي توانسته تتبع و تقليد خوبي از شعراي مقابل خودش داشته باشد، که بنده اين صحبت را با اين فرضيه در مقدمه کتاب توضيح داده‌ام. وي افزود: وقتي غزليات هاتف که فرضا به تقليد از حافظ يا سعدي سروده شده، خوانده مي‌شود؛ مخاطب متوجه مي‌شود که وزن يا اندازه شعر به حد حافظ يا سعدي نمي‌رسد، اما تا حد زيادي هم از عهده اين کار بر آمده است، که اين مسئله را خيلي خوب و عالي در ترجيع‌بند هاتف مي‌توان مشاهده کرد. يعني اگر ترجيع‌بند هاتف را بخوانيم، شايد کسي باور نکند اين شعر از يک شاعر قرن دوازدهم با آن حال‌وهوا و شاعري باشد که اصلا تخصص آن هم شعر نيست. ربيع در پايان درباره تصحيح خود از ديوان هاتف گفت: از زماني که دست به انجام کارهاي اين کتاب زدم، بنا را بر اين گذاشتم که بهترين نسخه يا چاپي که مي‌تواند از شعر هاتف ارائه شود، را انجام دهم، اما به‌هرحال به خاطر اين‌که زمان نگارش اين کتاب، بنده دانشجوي دوره ارشد بودم و تجربه اساتيد بزرگ را نداشتم؛ ولي تمام تلاشم را بر اين گذاشتم که بتوانم از راهنمايي استاد بزرگوارم جناب محمود عابدي استفاده کنم و کار خوبي ارائه دهم. بنابراين اگر اشکال، ايراد يا انتقادي به کتاب وارد است، به اين خاطر است که کار در حد يک پايان‌نامه دوره ارشد انجام شده و اقتضاي سن من هم به صورتي نبوده، که کار بدون عيب و نقص و در حد تصحيح‌هاي بسيار عالي از متون سنگين‌تر مثل ديوان حافظ و اين قبيل ارائه شود. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد