پادشاهان قاجار کدام آثار نفیس را از کتابخانه گلستان بذل و بخشش کردند!

خبرگزاري کتاب ايران/ کاخ موزه گلستان را همه ما مي‌شناسيم، چه آن‌هايي که دلبستگي خاصي به تاريخ و آثار به جاي مانده از آن دارند، و چه آن‌هايي که چندان علاقه‌اي به گذشته و يا به زعم خودشان آثار رنگ و رو رفته آن ندارند. کاخ گلستان نگين قلب پايتخت است. مجموعه‌اي با عمارت‌هاي قديمي، حوض‌هاي ايراني، اشياي نفيس، درختان بلند قامت، کاشي‌کاري‌هاي بي‌نظير و خلاصه فضايي کمياب در روزگار ما. اما کمتر کسي است که از وجود دو کتابخانه ارزشمند در اين کاخ قديمي اطلاع داشته باشد. «کتابخانه نسخ خطي» و «کتابخانه چاپي» کاخ گلستان بهانه‌اي شد تا سري به اين مجموعه زيبا بزنيم و گزارشي از اين دو کتابخانه تهيه کنيم. ساکن هر محله و منطقه‌اي از تهران که باشي با مترو به راحتي مي‌تواني خود را به ميداني که کاخ را در آغوش گرفته است برساني. از همان ابتداي ورود به ميدان پانزده خرداد يا همان بوذرجمهري سابق، خيابان سنگ‌فرش شده و کالسکه و قطارهاي قديمي تو را به روزگاران دور مي‌برد. روزگاري که از ماشين‌ و دود و آلودگي و ازدحام و ترافيک خبري نبود. شهر در امن و امان بود از دست آلودگي‌هاي صوتي و تصويري! براي رفتن به کاخ گلستان نيازي به هيچ وسيله نقليه‌اي نداري؛ چه از نوع قجري و چه از نوع جديد. کافي است چندقدمي را از ميدان به سمت خيابان ناصرخسرو پياده‌روي کني تا کاخ را ببيني. به محض ورود به فضاي کاخ، از هياهو و ازدحام پايتخت جدا مي‌شوي و خود را در ميان عمارت‌هاي کوتاه و بلندي مي‌بيني که تو را احاطه کرده‌اند. ايوان تخت مرمر، خلوت کريم‌خاني، شمس‌العماره و کاخ ابيض که هريک نظاره‌گر روزگار پرفراز و نشيب قاجار بوده‌اند. تاجگذاري شاهان قاجار، دسيسه‌چيني‌هاي درباريان و حرم‌سرا و ظهور و افول قدرت هيچ يک از نظر آنها پنهان نماند. درست در مقابل درب ورودي مجموعه، کاخ ابيض يا همان موزه مردم‌شناسي را مي‌بيني که تا چند سال پيش کتابخانه چاپي کاخ گلستان را در خود جاي داده بود. اما از سال 1386 کتابخانه از اين محل به طبقه دوم ساختمان مديريت يعني در ضلع شمال شرقي کاخ منتقل شد. فضاي کتابخانه چاپي ارتباط چنداني با ديگر بخش‌هاي کاخ ندارد البته به غير از پنجره‌هاي قدي چوبي که کمي فضاي آن را تاريخي مي‌کند. اين کتابخانه بيش از هفت هزار جلد کتاب در حوزه‌هاي تاريخ، هنر و فرهنگ مجموعه‌اي از کتاب‌هاي کمياب را در خود جاي داده است. کتابخانه از زمان پهلوي دوم راه‌اندازي شد. البته در آن زمان در موزه مردم‌شناسي خيابان اميريه (ارامنه سابق) واقع بود و پس از چند سالي به مجموعه تاريخي کاخ گلستان منتقل شد. کتاب‌هاي کتابخانه چاپي در زمان تاسيس کاملا اهدايي بوده و مسوولان کتابخانه، کتاب جديدي را به اين مجموعه اضافه نمي‌کردند تا اين‌که در هفت سال گذشته با توجه به سياست‌هاي مديريت وقت طراحي ساختمان عوض شد و طبقه دوم به کتابخانه‌هاي چاپي و نسخ خطي اختصاص يافت. و دو بار در سال‌هاي 87 و 91 با بودجه‌اي که در اختيار کتابخانه قرار گرفت، کتاب‌هايي در ارتباط با دوره قاجار خريداري شد. کتابخانه چاپي کاخ گلستان داراي بيش از هفت هزار جلد کتاب است. در کل عناوين اصلي کتاب‌هاي اين کتابخانه در سه حوزه تاريخ، هنر و فرهنگ جاي مي‌گيرند. در اين کتابخانه بخشي به نام «کتاب کودک» راه‌اندازي شده که هدف اصلي آن آشنا کردن کودکان با مجموعه تاريخي کاخ گلستان است. از آثار ارزشمندي که در اين کتابخانه نگهداري مي‌شود مي‌توان به کتاب «تاريخچه ساختمان‌هاي ارگ سلطنتي تهران» تاليف مرحوم يحيي ذکا اشاره کرد. اين اثر نخستين کتابي است که به تمام بخش‌هاي کاخ گلستان پرداخته و وقايع مربوط به آن را بيان مي‌کند. «انديشه ترقي و حکومت قانون» فريدون آدميت از ديگر کتاب‌هاي نفيس اين کتابخانه است. کتابخانه همچنين مجموعه‌اي از آرشيوهاي نشريات «وحيد»، «ارمغان»، «يادگار»، «موسيقي»، «هنر و مردم»، اسناد تصويري و نقشه‌هاي قديمي شهرهاي ايران، مقالات و پايان‌‌نامه‌ها را در خود جاي داده است. از «شاهنامه بايسنقري» تا «حبيب‌السير» در کتابخانه نسخ‌خطي کاخ گلستان کتابخانه نسخ خطي کاخ گلستان درست در مقابل کتابخانه چاپي اين مجموعه است. محيطي آرام که هر مراجعه‌کننده‌اي را ترغيب به جستجو درميان قديمي‌ترين نسخ خطي موجود در تهران مي‌کند. اگر از ميان بيش از سه هزار و 200 نسخه خطي که در کاخ نگهداري مي‌شود بخواهيم شاخص‌ترين آنها را نام ببريم بايد از مرقع گلشن، اثر جمعي از هنرمندان ايراني و هندي (قرن 10 هجري)، شاهنامه بايسنقري، رقم جعفر بايسنقري (سنه 833 هجري)، مجموعه شش جلدي هزار و يک شب، رقم محمدحسين تهراني (سنه 1276 هجري)، قرآن مشهور به قرآن بايسنقري، خط محقق جلي عالي بايسنقر ميرزا (قرن 8 هجري)، شاهنامه رشيدا به کتابت عبدالرشيد ديلمي (سنه 935 هجري)، ظفرنامه تيموري به قلم سلطان محمد نور (سنه 935 هجري)، مثنوي روضه الانوار خواجوي کرماني به خط ميرعلي هروي (سنه 927 هجري)، پنج گنج نظامي به قلم نستعليق علي الحسيني الهروي (سنه 928 هجري)، سلسله‌الذهب جامي به خط بابا شاه اصفهاني (سنه 977 هجري)، گلستان سعدي به قلم نستعليق به خط شاه قاسم، کليله و دمنه داراي 30 نگاره آبرنگي (قرن 15 هجري قمري) و حبيب‌السير تاليف غياث‌الدين بن همام‌الدين الحسيني معروف به خواند مير به خط نستعليق و داراي 35 نگاره نام برد. ماجراي تاسيس کتابخانه و گنجينه نسخ خطي کاخ گلستان به اوايل قرن 13 هجري برمي‌گردد. زماني که فتحعلي‌شاه قاجار با تحريکات و تشويق‌هاي نامداراني چون ميرزا شفيع اصفهاني و ميرزا عبدالوهاب موسوي معتمدالدوله نشاط تصميم مي‌گيرد همچون پادشاهان بلاد ديگر کتابخانه شاهنشاهي داشته باشد. و اين شد آغازي براي جمع‌آوري بقاياي کتاب‌هاي کتابخانه‌هاي سلاطين گذشته ايران از بلاد و نواحي مختلف و جاي دادن آنها در کاخ گلستان. در دوره جانشين فتحعلي‌شاه، کتاب‌هاي چاپي از طرف نويسندگان و تاريخ‌نويسان غربي به کتابخانه شاهنشناهي اهدا و به مجموعه نسخ خطي کتابخانه افزوده شد. اما توسعه و گسترش اصلي کتابخانه شاهي در عصر سلطان صاحبقران محقق شد. ناصرالدين‌شاه در سال 1270 هجري تصميم گرفت تا اتاق مخصوصي را در اندرون کاخ شاهي به کتابخانه اختصاص دهد و کتاب‌ها و مرقعات خزانه شاهنشاهي و خطوط استادان مجرب دربارش را در اين محل نگهداري کند. شاهان قاجار از فتحعلي‌شاه گرفته تا احمدشاه آثار نفيسي از کتابخانه را به پادشاهان ديگر بلاد و مقربان خود بذل و بخشش کردند. در ميان اين آثار شايد مجموعه نقاشي‌هاي «حمزه‌نامه» بيش از سايرين اهميت داشت. اثر مرقعي شامل 60 قطعه نقاشي‌ که از بزرگترين اثر نگارگري مکتب ايران و هند به شمار مي‌رود. اثري که با عطف و عنايت شاهان قاجار! براي ديدن آن بايد سري به موزه ملي وين بزنيد. از دوره محمدشاه به بعد، کتابخانه وضع دگرگوني پيدا کرد. ابتدا ناصرالدين شاه قاجار خود رياست هيات کتابخانه را بر عهده گرفت اما کساني چون ميرزا علي‌اکبر آشتياني مستوفي و ميرزا محمدطاهر مستوفي از سال 1280 هجري قمري در کار کتابخانه با شاه شراکت کردند. در اين دوران، 15 هزار و 100 جلد کتاب در کتابخانه موجود بوده است. در زمان مظفرالدين شاه ابتدا لسان‌الدوله رياست کتابخانه را برعهده گرفت. در دوره‌هاي بعدي ميرزا يوسف اعتصام‌الملک (پدر پروين اعتصامي) و سپس شيخ اسماعيل شيخ‌المشايخ معزي دزفولي به رياست کتابخانه رسيدند. پس از اين افراد در زمان صورت‌برداري رييس بيوتات سلطنتي وقت يعني ميزا موسي مرات‌الممالک به رياست کتابخانه منصوب شد. در ادوار بعدي حبيب‌الله نوبخت، بديع‌الزمان فروزانفر و بدري خواجه نوري (آتاباي) به رياست کتابخانه رسيدند. و اما در عصر پهلوي با تشکيل کتابخانه ملي در حدود 14 هزار جلد کتاب از کتابخانه سلطنتي به کتابخانه ملي انتقال يافت و مابقي نسخ در صندوق نگهداري مي‌شد و تا اينکه گنجينه کنوني کتابخانه در مجموعه تاريخي کاخ گلستان فعاليت خود را شروع کرد. درباره نحوه استفاده از کتابخانه‌هاي کاخ گلستان بايد گفت که استفاده از خدمات کتابخانه نسخ خطي کاخ گلستان تنها مختص افراد داراي مدارک تحصيلي فوق ليسانس يا بالاتر است. مراجعان براي استفاده از اين گنجينه بايد ضمن ارايه معرفي‌نامه معتبر از محل کار يا تحصيل و يا ارگان‌هاي ذيربط، نامه درخواست خود را ضميمه کنند و کارت شناسايي معتبر، يک قطعه عکس و کپي کارت ملي را به همراه داشته باشند. با مراجعه به دبيرخانه کاخ گلستان و ارجاع به دفتر گنجينه نسخ خطي براي آن‌ها نوبت سرويس‌دهي تعيين مي‌‌شود. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد