آیا «علی‌نامه» پاسخی به «شاهنامه» بود؟

تسنيم/ «علي‌نامه»، کهن‌ترين اثر حماسي شيعي، از جمله آثاري که با تأثيرپذيري از «شاهنامه» فردوسي خلق شده است. هرچند برخي معتقدند که اين اثر در جواب شاهنامه سروده شده، اما برخي مشابهت‌ها پيوند اين دو را بيشتر مي‌کند. شاهنامه سند ملي و شناسنامه ايرانيان سال‌ها است که مورد بحث و نظر اهل فن و تحقيق است. حکيم طوس با درآميختن مؤلفه‌هاي ملي و ميهني با ارزش‌هاي ديني توانست اثري بيافريند که مايه رشک هر ايراني است. ارزش شاهنامه نه تنها از نظر ادبي حائز اهميت است، بلکه بايد آن را اثري دانست که در بزنگاه‌هاي تاريخي و فراز و فرودهاي بسيار که بر اين سرزمين گذشته، همواره دست ايرانيان را گرفته و حافظ هويت آنها بوده است. شاهنامه در زمانه‌اي خلق شد که اميران دست نشانده خلفاي عباسي در شهرهاي مختلف ايران بزرگ شامل خراسان و ماوراءالنهر با ظلم و ستم حکمراني و فرهنگ ايراني را تضعيف مي‌کردند. در سوداي «شاهنامه» شاهنامه فردوسي در طول تاريخ بر آثار پس از خود تأثيرات بسيار گذاشت. چه بسيار آثار حماسي در مضمون‌هاي مختلف، از حماسه‌هاي ملي گرفته تا حماسه‌هاي ديني و منظومه‌هاي عاشقانه يا رمانس‌ها که به تقليد از اثر سترگ حکيم طوس خلق شدند. شاهنامه، اثر سترگ و بي‌همتاي استاد طوس از ديرباز تاکنون مورد توجه و تتبّع سخن‌سرايان ادب فارسي بوده و هر کسي به نوعي از اين خوان نعمت بهره برده است. چه بسيار آثار که در طول تاريخ ادب فارسي تنها با الهام از «رستم»، به عنوان يکي از شخصيت‌هاي اصلي در شاهنامه، در قالب «رستم‌نامه‌»‌ها خلق شدند. در اين ميان سرايندگان منظومه‌هاي پهلواني به اين کتاب به عنوان شاهکار ادب حماسي نگريسته، از آن همچون الگويي کمک گرفته و يا به زعم خود درصدد هم طرازي و پهلو زدن به فردوسي برآمده‌اند. هرچند که از نظر پژوهشگران و محققان، مقلدان فردوسي در حد تقليد باقي مانده‌ و نتوانسته‌اند اثري درخشان چون شاهنامه خلق کنند. علي موسوي گرمارودي، شاعر و پژوهشگر، در اين‌باره مي‌نويسد: در ميان منظومه‌هاي روايي رزمي يا حماسي، شاهنامه فردوسي بر چنان قله‌اي ايستاده است که پس از او همه به بلنداي شعر او چشم دوخته و به اقتفاي او گام برداشته‌اند، ولي هيچ‌يک از دامنه‌هاي کار او پا فراتر ننهاده‌اند. کهن‌ترين منظومه حماسي شيعي از جمله آثاري که با تأثيرپذيري از شاهنامه فردوسي خلق شده، «علي‌نامه» است در وصف رشادت‌هاي امام علي(ع) در جنگ‌هاي مختلف. «علي‌نامه» به کوشش شاعري گمنام متخلص به «ربيع» در بحر متقارب و با تأثيرپذيري از شاهنامه سروده شد. از سراينده اين اثر اطلاعات دقيق و کافي در دست نيست، بسياري بر اين باورند که پنهان ماندن نام سراينده اين اثر با توجه به آزار و اذيت شيعيان در دوره غزنوي، صورت گرفته است. اين اثر کهن‌ترين منظومه حماسي شيعي شناخته شده از نيمه دوم قرن پنجم هجري است و موضوع آن جنگ‌هاي جمل، صفين، مناقب و کرامات حضرت علي(ع) است که شاعري شيعه اثني عشري آن را در بيش از 11 هزار بيت در بحر متقارب مثمن محذوف(مقصور) سروده و در ماه ذي‌الحجه سال 482 هجري به پايان رسانده است. اين اثر ارزشمند هم از نظر قدمت تاريخي حماسه‌هاي شيعي و هم از نظر دربرداشتن نوادر لغات و ترکيبات فارسي کهن، در کمال اهميت است. اين اثر براي نخستين‌بار در دهه 80 با مقدمه محمدرضا شفيعي کدکني منتشر شد و در همان زمان به دليل استقبال مخاطبان، به چاپ دوم رسيد. شفيعي کدکني در مقدمه اين اثر درباره ويژگي‌هاي آن مي‌نويسد: منظومه‌اي با اين حجم، آن هم از قرن پنجم، به تنهايي کافي است که توجه اهل ادب و تاريخ شعر فارسي را به خود جلب کند. در ميان حماسه‌هاي منظوم زبان فارسي اين کتاب از لحاظ تاريخي در دوره کتاب گرشاسپ نامه اسدي قرار مي‌گيرد و تاريخ سرودن آن با تاريخ سرايش گرشاسپ‌نامه حدود 20 سال فاصله دارد. از نظر تاريخ شعر شيعي و حماسه‌هاي شيعي نيز داراي کمالِ اهميت است، تا آن جا که مي‌دانيم اولين حماسه شناخته شده شيعي خاوران‌نامه ابن حُسام خوسفي است که در عصر تيموري سروده شده و حدود چهار قرن بعد از اين کتاب تدوين شده است. اگر اين همه امتيازات را هم نداشت به تنهايي به عنوان يک منظومه بازمانده از قرن پنجم داراي کمال اهميّت بود... تا به چشم خود نديدم باور نکردم، شما نيز حق داريد که باور نکنيد: يک حماسه منظوم پارسي، در مناقب و مغازي امام علي بن ابي طالب (ع) از قرن پنجم، يعني حدود نيم قرن بعد از نشر شاهنامه فردوسي و در حجم حدود 12 هزار بيت با اسلوبي کهن و نوادري از لغات و ترکيبات که گاه در فرهنگ‌ها، شواهد آن را به دشواري مي‌توان يافت. آيا «علي‌نامه» در تعارض با «شاهنامه» سروده شد؟ از جمله ويژگي‌هاي «علي‌نامه»، خلق اين اثر 50 سال پس از درگذشت فردوسي است. برخي بر اين باورند که ربيع اين اثر را در جواب به «شاهنامه» فردوسي سروده و ضمن احترام به فردوسي، قصد داشته تا «حماسه‌اي راستين» در مقابل با شاهنامه نشان دهد. حال آنکه برخي ديگر بر اين باورند که اين نوع برداشت‌ها، بيشتر جنبه ژورناليستي دارد و دليل متقن و علمي براي آن ذکر نشده است. محمود اميدسالار که «علي‌نامه» با مساعدت او به انتشار رسيده است، در مقاله‌اي تحت عنوان «جستاري در عدم تعارض علي‌نامه با شاهنامه فردوسي» به اين نکته اشاره مي‌کند و مي‌نويسد: از زماني که علي‌نامه به چاپ رسيد، برخي از فضلا در مقالات و سخنراني‌هاي خود گفته‌اند «ربيع»، علي‌نامه را در تعريض به فردوسي و انتقاد از شاهنامه او سروده؛ زيرا شيعيان با ذکر داستان‌هاي ملي ايران چنانکه در شاهنامه آمده است، مخالف بوده‌اند. به نظر نويسنده مقاله، اين ادعاها بدون توجه به زمينه‌هاي تاريخي، ادبي و اجتماعي حماسه‌سرايي عنوان شده‌اند و هيچ دليل قانع‌کننده‌اي در دست نيست که نشان دهد «ربيع» منطومه علي‌نامه را در معارضت با شاهنامه فردوسي سروده باشد. به زعم نويسنده، ادعاي تعارض علي‌نامه با شاهنامه از هيچ پشتوانه علمي و متني برخوردار نيست و اين مطالب بيشتر در جرايد غير تخصصي عنوان شده و مي‌شود. #باهم_شکستش_مي‌دهيم ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد