کارگشایی کتاب برای نویسندگی و خلاقیت

داستان کوتاه و رمان مانند بيشتر پديده‌هاي مدرن ديگر براي ما ايراني‌ها محصولاتي وارداتي اند. از همان زمان که محمدعلي جمالزاده (۱۲۷۰ تا ۱۳۷۶) يکي بود يکي نبودش را با الهام از الگوهاي غربي نوشت، نويسنده ايراني به مصرف‌کننده توليدات غربي تبديل شد- و هر چند در آن لحظه نخست آشنايي با يک قالب هنري جديد مي‌توانست امتيازي هم باشد يا حتي لازم تلقي شود، ايراد کار اين‌جاست که -اين روند هنوز هم بعد چيزي حدود ۹۰ سال کم‌و بيش ادامه دارد. (حرفه داستان‌نويس، جلد ۱، ص. ۹)

خوشبختانه در دو دهه گذشته کتاب‌هاي زيادي در تعريف، بسط و گسترش عناصر داستان از جمله لحن، فضاسازي، زاويه ديد، شخصيت‌پردازي و ...نگاشته و ترجمه شده است...با اين همه برخي از مفاهيم، آن قدر که بايد، به صورت يک پيوستار مطرح نشده اند...يا بومي نشده‌اند (حرکت در مه، ص. ۲۸).

اين دو نقل قول نشان مي‌دهد هنوز در مورد کتاب‌هاي تئوري ادبيات داستاني و حوزه‌هاي جديد آن مانند نويسندگي خلاق جاهاي خالي وجود دارد. با وجود اين، هر چه علاقه به ترجمه داستان‌هاي خارجي در ايران زياد است و گاه يک اثر (بيشتر آثار پرفروش يا جايزه گرفته خارجي) به سرعت و توسط چند نفر ترجمه مي‌شوند، کتاب‌هاي نقد ادبي، داستان‌نويسي و اجزاء آن مانند شيوه‌هاي روايت و ديگر موضوعات مرتبط توجه علاقه‌مندان و مترجمان را کمتر براي ترجمه برمي‌انگيزد.  

فهرست ذيل مجموعه‌اي شامل ۱۰ عنوان به انتخاب‌ آنتوني آناگساگورو/ Anthony Anaxagorou شاعر و نويسنده انگليسي (متولد ۱۹۸۳) است. آثار گردآمده در اين مجموعه از سال‌هاي ۲۰۱۲ تا ۲۰۲۰ به تدريج به بازار کتاب در انگليس و آمريکا آمده‌اند، نام‌هاي بسيار مشهوري چون توني موريسون (۱۹۳۱ تا ۲۰۱۹) نويسنده آمريکايي و برنده جايزه نوبل يا زدي اسميت (متولد ۱۹۷۵) نويسنده انگليسي در ميان نويسندگان اين مجموعه به چشم مي‌خورد که اتفاقا داستان‌هايي هم از آنها ترجمه شده؛ ولي مقالات يا آثار تئوريک مرتبط با نويسندگي خير و تاجايي که امکان جست‌وجوي آثار منتشرشده فارسي وجود دارد هيچ کدام از اين آثار به فارسي برگردانده نشده‌اند. با وجود اين، فرصت خوبي براي علاقه‌مندان به ادبيات و نويسندگي هستند که دانش خود را در اين زمينه بالا ببرد و البته پيشنهادي براي مترجمان علاقه‌مند ادبي که اين آثار را هم در نظر داشته باشند.

نويسنده در خلا زندگي نمي‌کند

آناگساگورو که خود نيز در سال جاري کتابي در مورد نوشتن به نام چطور بنويسيم؟/ How to Write It (۲۰۲۰) نگاشته است، در ابتداي اين مطلب در روزنامه گاردين مي‌نويسد: وقتي کتاب چطور بنويسيم؟ را مي‌نوشتم روي جنبه‌هاي مختلف نوشتن و تکامل نوشته تمرکز کردم که هم وجود تئوريک و هم بين‌فردي را دربرمي‌گرفت. هيچ نويسنده‌اي در خلا زندگي نمي‌کند و کار نويسنده توجه هميشگي و همواره به پيرامون است. هيچ قانون يگانه‌اي وجود ندارد و هر چيزي ممکن است. تنها مواد مورد نياز مقداري واژه و يک طرح کلي است؛ همين امر هنر نوشتن را فريبنده و در همان حال سخت و ترسناک مي‌کند. اين کتاب‌ها مجموعه‌اي متنوع از جهت طرح اصلي و ژانر کلي است و خواننده را به سوي روش‌هاي بهتر و جالب تر براي انديشيدن و چطور نوشتن و انتخاب واژه ها در نهايت راهنمايي مي‌کند.

نويسندگي خلاق يعني روي کاغذ آوردن افکار و ايده‌ها به روشي خلاقانه. برخلاف نگارش علمي و دانشگاهي که بر انتقال اطلاعات و حقايق عيني و مستند تمرکز دارد، در نويسندگي خلاق هدف نويسنده بيان يک پيام به واسطه خيال، خلاقيت و نوآوري است. نويسنده در اين نوع نگارش، داستاني را از طريق خلق تصاويري با بار حسي روايت مي‌کند تا ضمن سرگرم کردن خواننده تجربيات انساني چون عشق و فقدان را با استفاده از قلم خود در يک قطعه شعر، داستاني کوتاه يا رماني بلند به اشتراک بگذارد.  

نفرت از شعر (The Hatred of Poetry)  نوشته بن لرنر 

نفرت از شعر تفکري خردمندانه است در باب کارکرد فرهنگي آن. بن لرنر/ Ben Lerner شاعر، داستان‌نويس، منتقد و جستارنويس آمريکايي (متولد ۱۹۷۹) در اين کتاب که سال ۲۰۱۶  به بازار آمده است، با کمال‌گرايي کمتر نسبت به ديگر نقدهاي انجام شده در مورد شعر، استدلالي غني و چندلايه درباره دلايلي که نويسندگان و خوانندگان به شعر روي مي‌آورند ارائه مي‌دهد. وي همچنين بررسي مي‌کند  چرا شعر اغلب به اشتباه به عنوان قالبي نخبه‌گرا يا خسته‌کننده برداشت مي‌شود و از ما به عنوان مخاطب مي‌خواهد در ارزشي که امروز براي قالب‌هاي هنري قائل هستيم، تجديدنظر کنيم.

صدايت را پيدا کن (Find Your Voice) نوشته انجي توماس 

يکي از سخت‌ترين مراحل نويسندگي خلاق اين است که صداي خود را پيدا کرده و الهام و خيال خود را قرباني اغناي سليقه مخاطب نکنيد. انجي توماس/ Angie Thomas نويسنده ادبيات کودک و نوجوان آمريکايي (۱۹۸۳) در کتاب صدايت را پيدا کن که سال جاري ميلادي به بازار آمده است به کساني که به دنبال داستان يا رمان‌نويسي هستند، توصيه‌هايي صريح ارائه مي‌دهد.

وي با صداقتي جذاب درباره تمام مراحل نويسندگي مي‌نويسد از بازماندگي ذهني نويسنده گرفته تا اين که پيش‌نويس نهايي بايد چگونه باشد. اين کتاب همچنين حاوي دستورالعمل‌ها، تمرين‌هاي نوشتاري و ساير نکات و پيشنهادات لازم براي کمک به نويسندگان نيز هست. از توماس يک کتاب نفرتي که مي‌کاري با چند ترجمه به فارسي در دست است. 

زبانشناسي و اهميت آن (Linguistics: Why It Matters) از جفري کي. پولوم

اگر زبان همواره در تغيير است و قوانين حاکم بر ساخت جمله، معنا و منطق هميشه درجايي با هم مغايرت دارند، پس حالت‌هاي متعارف زبان و زبان‌شناسي چه چيزي را درباره ما، فرهنگ و رابطه‌مان با جهان مادي به ما ميگويد؟ جفري پولوم Geoffrey K. Pullum، زبانشناس انگيسي و پژوهشگر حوزه مطالعه انگليسي متولد (۱۹۴۵) در کتاب زبانشناسي و اهميت آن (۲۰۱۸)، از طريق يک مطالعه علمي درباره زبان‌هاي رايج در جوامع انساني- شامل دستور زبان، اجزا و محدوديت‌هاشان- به چند سوال فلسفي پاسخ مي‌دهد. اين کتاب منبعي جذاب و در دسترس براي علاقه‌مندان به سازوکار کلمات است.

جنون، چرخ شکنجه و عسل (Madness, Rack, and Honey) نوشته مري روفل 

کتاب جنون، چرخ شکنجه و عسل که سال ۲۰۱۲ منتشر شد است حاوي مجموعه‌اي گردآوري شده از سخنراني‌هاي مري روفل Mary Ruefle شاعر و استاد دانشگاه آمريکايي و نامزد جايزه پوليتزير آمريکايي (متولد ۱۹۵۲) است که برخي از جنبه‌هاي اصلي ذهن و کار اين نويسنده را براي مخاطب مي‌شکافد. روفل در کشف موضوعات گسترده و پيچيده با شفافيتي طبيعي و اصيل توانايي حيرت‌انگيزي دارد تا جايي که احساس مي‌کنيد با خواندن تنها چند صفحه، به ديدگاه کاملا جديدي دست پيدا کرده‌ايد.

مضامين طرح شده در اين کتاب طيف وسيعي از موضوعات را دربرمي‌گيرد؛ از پيروي از عواطف و احساسات در شعر تا ترس، مطلع نويسي و موضوعاتي که در طول کتاب بارها بهشان اشاره مي‌شود. به گفته روفل، شعر کار تمام شده ذهن است و نه کار يک ذهن تمام شده.

آسان‌ بگير (Feel Free) اثر زيدي اسميت 

راحت باش که سال ۲۰۱۸ به بازار آمد مجموعه مقاله‌هاي زيدي اسميت/ Zadie Smith  نويسنده انگليسي و استاد نويسندگي خلاق در دانشگاه نيويورک (متولد ۱۹۷۵) از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۱۷ است که پس از تشريح آثار فلسفي او، بر شغل وي به عنوان يک داستان‌نويس تمرکز مي‌کند. اسميت در يکي از اين مقاله‌ها با عنوان مني که من نيستم (The I Who Is Not Me) نقش زندگي‌نامه شخصي نويسنده روي داستان‌نويسي را استنتاج مي‌کند و رويکرد خود را درباره ديدگاه‌هاي حساس و بعضا دوگانه نژادي، طبقاتي و قومي در جامعه انگليس توضيح مي‌دهد.

از زيدي اسميت که نويسنده مطرح اين‌ روزهاي انگليس است، چند اثر به فارسي ترجمه شده است: دندان سپيد، سفارت کامبوج، ماجرا فقط اين نبود و واپسين عشق و داستان‌هاي ديگر. 

پيوندها (Threads) نوشته بانو کاپيل، نيشا رامايا و سانديپ پارمار

ضمير من در شعر به چه کسي برمي‌گردد؟ وقتي شاعران از ضمير من استفاده مي‌کنند آيا شخصا خود گوينده را مجسم مي‌کنند يا به چيزي بزرگتر و پيچيده‌تر اشاره دارند؟ اين من ثابت است يا رخنه‌پذير؟ اين‌ها چند نمونه از سوالاتي است که در کتاب پيوندها مطرح مي‌شود. اين کتاب کارکرد ضمير من در رابطه با سفيدپوست، مرد و انگليسي بودن را تشريح مي‌کند.

مقالات کوتاه و در عين حال دقيق اين کتاب نوشته بانو کاپيل، نيشا رامايا و سانديپ پارمار/ Sandeep Parmar, Nisha Ramayya and Bhanu Kapil که سال ۲۰۱۸ منتشر شد قدرت تسلط و برتري سفيدپوست بودن را در ادبيات و زبان بررسي کرده و نشان مي‌دهد نويسندگاني که خارج از الگوي غالب هستند چگونه به خاطر مواضع و ديدگاه‌هايي که روي کاغذ مي‌آورند، حساب پس مي‌دهند.  

دهان پرخون (Mouth Full of Blood) نوشته توني موريسون 

دهان پرخون مجموعه‌اي از مقالات و سخنراني‌هاي توني موريسون داستان‌نويس آمريکايي و برنده فقيد جايزه نوبل است که علاوه بر تفکرات پردرايت وي درباره موضوع شهروندي، نژاد و هنر، بينش‌هاي ارزشمند او در زمينه نوشتن را نيز به مخاطب ارائه مي‌دهد.

موريسون در اين مجموعه سخنراني‌ها که بعد از مرگ وي گردآوري و فوريه ۲۰۱۹ منتشر شده است، از بازبيني‌هايي مي‌گويد که در مشهورترين رمان خود يعني معشوق (Beloved) انجام داده و به روش‌هايي که نويسندگان محلي مي‌تواند داستان‌هاي جديد خلق کنند، مي‌پردازد. به نقل از موريسون، کار ما به عنوان نويسنده، يادآوري است و براي يادآوري اين جهان بايد آن را خلق کرد.

موريسون که ۱۵ مرداد ۱۳۹۸ بعد از هشتادوهشت سال خواندن و نوشتن و گام زدن در دنياي ادبيات بار سفر به دنياي باقي بست، مدت‌ها پيش از مرگ  شهرت را تجربه کرده بود و از وي کتاب‌هاي زيادي به زبان هاي مختلف از جمله فارسي ترجمه شده است. آبي‌ترين چشم، دلبند، قدم اول، جاز، بهشت، سرود سليمان هر کدام با چند ترجمه به زبان فارسي در دست هستند.

در باب شعر (On Poetry) اثر جاناتان ديويدسون

شعر را مي‌توان يک قالب ادبي دشوار يا تمريني براي تجزيه و تحليل فرض کرد که در محافل هنري کوچک و کلاس هاي درس خلاصه مي‌شود. يکي از نقاط قوت سبک نگارش جاناتان ديويدسون/ Jonathan Davidson  شاعر و نويسنده انگليسي و چهره رسانه‌اي برنامه‌هاي ادبي (متولد ۱۹۶۴) اين است که شعر را به حسي صميمي و شخصي بدل مي‌کند، نه چيزي خشک يا دور از دسترس.

رويکرد او درباره تاثير برخي شعرهاي خاص بر مخاطب، بدون آن که دستچين شده و انحصاري باشد، سنجيده است. در باب شعر که سال ۲۰۱۸ منتشر شد، کتابي به‌جا و پرمايه براي نويسندگاني است که علاقه دارند بدانند شعرها چگونه در تمام طول عمر با ما مي‌مانند.

مقالات (Essays) اثر ليديا ديويس 

از داستانَک گرفته تا داستان کوتاه، ديويس به عنوان يکي از نويسندگان برجسته اين سبک شناخته مي‌شود. ليديا ديويس/  Lydia Davis شاعر، مترجم و نويسنده آمريکايي (متولد ۱۹۴۷) در کتاب مقالات که سال ۲۰۱۹ به بازار آمد، به مراحل نوشتن خود و رابطه‌اي که با تجربه‌گرايي، قالب و کارکردهاي زبان دارد مي‌پردازد. ديويس در اين کتاب اين که مخاطب چگونه معناي يک داستان را درک مي‌کند و همچنين ايده خطر و اختصار در داستانک‌ها را نيز مورد بررسي قرار مي‌دهد. 

مقاله‌گرايي (Essayism) نوشته برايان ديلون 

ديلون نويسنده و استاد نويسندگي خلاق در دانشگاه کويين مري انگليس مقاله را در يک جمله؛ يعني آزمايش توجه (experiment in attention) خلاصه مي‌کند. پويايي و و وزن سنگيني که وي در اين اثر با نام کامل Essayism: On Form, Feeling, and Nonfiction مقاله‌گرايي؛ در باب فرم، استعداد و ژانر غيرداستاني است و در سال ۲۰۱۷ منتشر شده به فرم مقاله مي‌دهد، دقيق‌تر نشان مي دهد چطور و چرا مقاله‌ و مقاله‌نويسي از اواخر قرون وسطي تا زمان حاضر فضاي فرهنگي و سياسي جامعه را تغيير داده‌اند. اين اثر تحقيقي صريح و کمياب در مورد يکي از محبوب‌ترين و در عين حال چالش برانگيزترين حوزه‌هاي نوشتاري است.