جایگاه ژانر وحشت در ادبیات ایران

 اين نويسنده و مترجم در گفت‌وگوي زنده با مخاطبان که در صفحه اينستاگرام نشر صاد برگزار شد به بررسي ژانر وحشت در ادبيات کودک و نوجوان پرداخت.

مشروح اين گفت‌وگو در پي مي‌آيد:

تعريف شما از ژانر وحشت چيست؟

ژانر وحشت ژانري است که طرح و توطئه‌ داستان ما براساس وحشت است. در داستان ژانر هميشه ما به‌عنوان مخاطب در گرو يکي از احساسات خود هستيم و به‌واسطه‌ احساس ما و دستکاري آن داستان پيش مي‌رود و ما درنهايت ارتباط برقرار مي‌کنيم يا نمي‌کنيم. در همه‌ فضاهاي داستاني همين‌طور است. ابتدا قلقلکي در احساسات ما شکل مي‌گيرد و بعد حس آشنايي خواهيم داشت و درنهايت ارتباط شکل مي‌گيرد.

دو عامل وحشت را ايجاد مي‌کنند: ناشناختگي و شناخت. ناشناختگي يعني ما آن عامل را نمي‌شناسيم و مي‌ترسيم و شناخت به‌معناي اعتقاد يعني در ناخودآگاه‌مان چيزي وجود دارد که ما با تصور المان‌هاي وحشت مي‌ترسيم. هرکس المان‌هاي وحشت خود را دارد. و براي اين‌که ادبيات وحشت قدرتمندي داشته باشيم بايد به اسطوره‌هاي وحشت بومي و داستان‌هاي محلي وحشت خود برگرديم. آن‌ها را به‌روز کنيم تا مخاطب امروزي داستاني داشته باشد که بتواند آن را بخواند، بترسد و لذت ببرد و با شکل ديگري از ترس‌ها که در ناخودآگاهش وجود دارد آشنا شود.

کارکردهاي ژانر وحشت چگونه است؟

در قدم اول در ادبيات وحشت دوست داريد با داستاني مواجه شويد که شما را بترساند، اما به‌تدريج که ترس‌هاي‌تان را بيشتر مي‌شناسيد و داستان‌هاي وحشت بيشتري مي‌خوانيد، انتظارتان بالاتر مي‌رود و دنبال داستان‌هاي عميق‌تري در ژانر وحشت مي‌گرديد و صرفا نمي‌خواهيد که بترسيد.

خوب است که ما نوجوانان‌مان را در قدم اول با داستان‌هايي در ژانر وحشت آشنا کنيم که ابتدا بخواهند بترسند. آماده شوند براي اين‌که بتوانند داستان‌هاي مهم‌تر و عميق‌تري را در اين ژانر در آينده بخوانند و به مخاطب حرفه‌اي تبديل شوند.

داستان ترسناک به‌اندازه‌ فيلم ترسناک دلهره‌آور است؟

ژانر وحشت به‌طور کل خيلي سينمايي‌ است يعني وابسته به تصوير است. اين ژانر ارتباط زيادي با لحظه دارد؛ مانند حرکات ناگهاني و اتفاق‌هاي ناگهاني. اشتباهي که وجود دارد اين است که ما انتظار داريم ژانر وحشت صرفا ما را بترساند درصورتي‌که اين ژانر کارکردهاي بسيار متنوع و وسيع‌تري دارد.

امسال فيلم‌هايي براي مخاطبان جهان در ژانر وحشت پسنديده بودند که شايد اصلا ترسناک به‌نظر نرسند. مخاطب به‌دليل بيشتر آشنا شدن با ژانر وحشت ديگر فقط دنبال ديدن برخوردهاي ناگهاني و موجودات عجيب‌وغريب در فيلم نيست بلکه انتظارهاي ديگري دارد.

حالا دوست دارد به لايه‌هاي عميق‌تري از خودش دست پيدا کند و با ترس‌هايي از خودش که در لايه‌هاي زيرينش پنهان شده مواجه شود و به‌واسطه‌ شناخت ترس‌هايش بتواند با خودش بيشتر آشنا شود و بر اثر اين آشنايي بيشتر، زندگي بهتري داشته باشد. ادبيات وحشت چنين کارکردي دارد و اگر اين ژانر را در اختيار نوجوانان قرار مي‌دهيم به‌اين دليل است که نوجوان به واسطه‌ داستاني که ثابت شده سرگرم‌کننده‌ است شروع به شناخت لايه‌هاي عميق‌تر خود کند و طبيعتا شانس بيشتري براي موفقيت در زندگي دارد.

نفرين پنگوئنينه نيز چنين داستاني دارد، پسري يتيم که به‌سرپرستي فردي عجيب‌وغريب قرار مي‌گيرد و سوال‌هايي براي مخاطب ايجاد مي‌شود که چرا اين فرد عجيب‌وغريب است و چرا پسر يتيم قصه را به‌ فرزندخواندگي گرفته است. داستان در لايه‌هاي زيرين خود به خانواده اهميت مي‌دهد.

ما با دنياي داستان مي‌توانيم فضاهاي بسياري را تجربه کنيم بدون اين‌که در زندگي خودمان اتفاق افتاده باشند. خيلي از روان‌شناسان موافق اين هستند که نوجوانان به‌واسطه‌ شناخت ترس‌هاي‌شان مي‌توانند خود را بهتر بشناسند و درنتيجه زندگي بهتري داشته باشند.

ادبيات ژانري در ايران با ساير کشورها چه تفاوتي دارد؟

در ايران در اين‌سال‌ها داستان وحشت زيادي نداشتيم. شايد به خيلي از مخاطبان بگوييم که اثر وحشت ايراني نام ببرند فيلم «شب بيست‌ونهم» را معرفي کنند که ريشه در سنت‌هاي ايراني دارد و المان‌هاي آشنايي براي مخاطب ايراني دارد. ژانر وحشت در ايران هنوز بکر است. هنوز به‌طور قوي الگوهاي وحشت ايراني را براي توليد داستان وحشت به‌کار نبرده‌ايم مثل آل.

چطور داستان ژانر بنويسيم؟

در داستان ژانر چيزي وجود دارد به‌نام سنت. بايد سنت‌ها را رعايت کرد. سنت‌ها تمهيدات ويژه‌اي براي نوشتن اثر ژانري به نويسنده مي‌دهند. اين سنت‌ها را با خواندن و تماشاي آثار ژانري مي‌توان شناخت. اين‌که بتوانيم مسير داستان‌ها را تشخيص دهيم مي‌تواند به ما براي نوشتن اين داستان‌ها کمک کند.

ادبيات وحشت کودک و نوجوان با بزرگسال چه تفاوتي دارد؟

ادبيات وحشت نوجوان با بزرگسال متفاوت است چون ترس‌هاي هر رده‌ سني متفاوت است. اما نوشتن داستان وحشت براي نوجوان سخت‌تر است زيرا تخيل قوي‌تري نسبت ‌به بزرگسالان دارند. داستان‌هاي وحشت نوجوان ضرباهنگ و اتفاق‌هاي بيشتري نيز دارد و قصه‌گوتر است. همچنين رسالت سرگرم‌کننده‌ داستان در ادبيات نوجوان پررنگ‌تر است. ارتباط با داستان نوجوان در ژانر وحشت راحت‌تر است، لزوما براي کسي نيست که در رده‌ي سني نوجوان است بلکه براي کساني است که در داستان‌ خواندن خيلي حرفه‌اي نيستند. اين داستان‌ها مخاطب را آماده مي‌کند براي خواندن کتاب‌هاي جدي‌تر و عميق‌تر. ادبيات نوجوان را به کساني پيشنهاد مي‌کنيم که هميشه دوست داشتند کتاب‌خوان شوند ولي فرصتش را نداشتند. کتاب‌هايي مثل نفرين پنگوئنينه حتما کمک مي‌کند که نوجوانان و حتي بزرگسالان کتاب‌خوان شوند.

رامبد خانلري متولد ۱۳۶۲ است. او نويسنده آثار ژانري است و موفق شده براي نخستين مجموعه داستان خود به‌نام «سرطان جن»، نامزد نهايي دريافت جايزه ادبي جلال آل‌احمد شود و جايزه مهرگان را دريافت کند. او به نوشتن داستان‌هاي فانتزي به‌ويژه ژانر وحشت علاقه‌مند است. اثر غيرداستاني او با نام «هنر چاق بودن» تجربه‌ متفاوتي براي او بود. در سال ۱۳۹۹ دبيريِ بخش نوجوان نشر صاد را برعهده گرفت و کتاب «سلام همسايه؛ خرت‌وپرت‌هاي گمشده» نوشته‌ کارلي آنه‌وست نيز اولين اثر ترجمه‌ اوست.

مسابقه کتاب‌خواني کتاب‌باکس

نشر صاد با همکاري نشر قناري و پلتفرم کتابراه مسابقه کتاب‌خواني «کتاب‌باکس» را با محوريت سه کتاب نوجوانِ ژانر وحشت نفرين پنگوئنينه، همسايه بغلي؛ يک شب شوم براي بچه‌قلدرها و سلام همسايه؛ خرت‌وپرت‌هاي گمشده برگزار مي‌کند. براي شرکت در اين مسابقه مي‌توانيد نسخه‌ الکترونيک و صوتي اين آثار را با ۵۰ درصد تخفيف از پلتفرم کتابراه تهيه کنيد و با جمع‌آوري امتياز در قرعه‌کشي مسابقه شرکت کنيد و از برندگان جوايز آن باشيد.

براي کسب اطلاعات بيشتر درباره‌ مسابقه کتاب‌باکس سايت نشر صاد به ‌نشاني Saadpub.ir و شبکه‌هاي اجتماعي آن را دنبال کنيد.