گردشگری با کتاب؛ معرفی ۱۶ سفرنامه جذاب و خواندنی

اواخر شهريور‌ماه به‌عنوان يکي از مهم‌ترين ماه‌هاي سفر ايرانيان شناخته مي‌شود. امسال و در روزهايي که شرايط سفر کردن کمي سخت شده و گشت‌و‌گذار به نقاط مختلف ايران و جهان، تبديل به يک کالاي لوکس شده است، مي‌خواهيم يک سفر ارزان‌تر معرفي کنيم که به کمک قوه خيال اهالي فرهنگ ايران براي شما فراهم مي‌شود. براي اين سير و سفر، کافي است روي مبل خانه‌تان بنشينيد و از سفرنامه خواني با اشاره به جزئيات و کنايات ادبي و تاريخي لذت ببريد.

مطمئنا لذت کشف مکان‌هاي ناشناخته و حتي رفتن به همان جاهايي که قبلا رفته‌ايد هم مي‌تواند شما را خوشحال و راضي از اوقات زندگي نگه دارد، اگر هم از آن دسته افرادي هستيد که امسال فرصت سفر به شهرهاي ايران و جهان را داريد، پيشنهاد مي‌شود چند سفرنامه‌اي را که در ليست زير آمده است بخوانيد تا بتوانيد تکه سفرنامه‌هاي زيبايي را در دنياي مجازي و شبکه‌هاي اجتماعي خود منتشر کنيد.

سفرنامه‌ نيما يوشيج

نيما يوشيج يادداشت‌ها و نامه‌هايي از خود به‌جا گذاشته که در مدت اقامتش در برخي شهرهاي شمال ايران در سال‌هاي ۱۳۰۷ و ۱۳۰۸ نوشته است. نيما پس از ترک وزارت ماليه تقريبا بيکار بود و هر‌ جا همسرش ماموريت مي‌يافت، همراه او سفر مي‌کرد و خاطراتش از اين سفرها را در قالب يادداشت مي‌نوشت. نيما در بخشي از اين سفرنامه خود آورده است: «بعد از يک ماه سرگرداني حاليه در رشت زندگي مي‌کنم. زنم مديره مدرسه دارالمعلمات است. عالي‌ترين مدرسه اين شهر. و شخصا خودم بيکار.»

يا در لاهيجان مي‌نويسد: «روزي نيست که من به چيزهاي تازه برنخورم. طبيعت، اسباب تفريح را کاملا براي من مهيا کرده است.»

سفرنامه احمد شاملو

اين کتاب سفرنامه احمد شاملو، شاعر ايراني به آمريکاست که به صورت طنز نوشته شده است.

شاملو خود مي‌گويد که همواره بر اين اعتقاد بوده که خودکامگان حاکم بر ايران يکي پس از ديگري «سفيه‌تر» بوده‌اند و هميشه مايل بوده بر تاريخ اين حاکمان «نظيره‌اي» بنويسد که «اين فرصت در آمريکا دست داد». شاملو براي نگارش اين سفرنامه، نگاهي به «روزنامه خاطرات اعتمادالسلطنه» از سفرنامه‌هاي دوران قاجار و همچنين کتاب «خاطرات اميراسدالله علم» داشته است.

صفير سيمرغ

اين مجموعه، سفرنامه محمدعلي اسلامي‌ندوشن به چند کشور جهان و چند شهر ايران است که نخست در مجله يغما و سپس توسط انتشارات توس در اسفند ۱۳۵۲ به صورت کتاب منتشر و در چاپ‌هاي بعدي، سفرنامه چند کشور به آن افزوده شد. اسلامي ندوشن سفرنامه‌هاي ديگري نيز منتشر کرده که از آن ميان مي‌توان به «آزادي مجسمه» (سفرنامه آمريکا)، «در کشور شوراها» (سفر به‌ روسيه‌، ازبکستان‌، تاجيکستان‌) و «کارنامه‌ سفر چين» اشاره کرد. سفرنامه استاد اسلامي‌ندوشن به افغانستان، دانمارک، ترکيه، پاريس، نيشابور، اصفهان، لندن، ايتاليا و بلغارستان بسيار تيز‌بينانه و زيبا مکان‌ها را توصيف کرده است و خواننده را با خود به سفري تاريخي در عين حال در دنياي معاصر مي‌برد.

سفرنامه ابوالقاسم انجوي شيرازي

ابوالقاسم انجوي شيرازي، اديب و مردم‌شناس ايراني، در سال ۱۳۴۴ به مدت ۲۷ روز به آذربايجان و کردستان سفر کرد و يادداشت‌هاي اين سفر را در همان سال با عنوان «گذري و نظري» به‌تدريج در هفته‌نامه فردوسي منتشر کرد. اين سفرنامه بعدها در اواخر دهه 60 در قالب کتابي با عنوان «گذري و نظري در فرهنگ مردم» در کنار ديگر مطالب مربوط به فرهنگ عامه ايران گردآوري شد. انجوي‌شيرازي در بخشي از اين سفرنامه مي‌نويسد: «براي ما گشت‌و‌گذار و سير و سياحت در اين نقطه از خاک مملکت بسيار مغتنم بود.

سفرنامه‌هاي ايرج افشار

ايرج افشار، ايران‌شناس و کتاب‌شناس ايراني، از جواني به گفته خود سفر را پيشه خود کرد، سفرنامه‌هاي مختلفي را درباره ايران و جهان منتشر کرده که برخي از آنها در قالب يادداشت و برخي ديگر به صورت نامه‌نگاري است. از افشار ده‌ها سفرنامه بر جاي مانده که بخشي از آنها در کتاب‌هاي «بياض سفر»، مجموعه «سواد و بياض» و «گلگشت در وطن» و همچنين مجلات فرهنگي چاپ شده است.

مجموعه مقالات او در کتاب «سواد و بياض» به سفرهايي که اين ايران‌شناس به نقاط مختلف کشور داشته است، مي پردازد.

خسي در ميقات

خسي در ميقات جلال آل‌احمد هم يکي از انواع سفرنامه‌هايي است که نوشتن آن باعث رشد اين حوزه از داستان‌نويسي شده است. اين اثر، يکي از معروف‌ترين آثار ادبي معاصر حج است که جلال در سال 1343 ‌و در سن 41 سالگي طي سفر حج نوشته است. شايد اولين ويژگي کتاب، موقعيت ويژه‌اي است که نويسنده در آن پا به چنين سفري گذاشته و به موجب آن، اين سفر مي‌تواند فصل تازه‌اي از حيات نويسنده محسوب شود. اين سفر براي آل‌احمد يک سفر معمولي نيست. آل‌احمدي که به اين سفر مي‌رود، همان است که روزي پيوستن به حزب توده را تجربه کرده، آل‌احمدي که گريز از خانواده مذهبي خود و بي‌نمازي را و انتشار کتاب در اعتراض به سنت‌هاي ديني را تجربه کرده است.

در روز بازار زمانه

اين کتاب يادداشت‌هاى سفر جلال ستارى، مترجم و اسطوره‌شناس ايراني است به کشورهايي مثل ژاپن، چين، بريتانيا، فرانسه، سوئيس و آلمان. ستاري در مقدمه اين کتاب مي‌نويسد: «به گمانم هيچ سفرکرده‌اي از وسوسه قياس خود با غير براي شناخت بهتر خويش يا وي، فارغ نبوده است. گرچه گاه با پيشداوري در اعتقاد به حقانيت و مسلکش راسخ‌تر شده است، اما همين گرايش سترون و نيم‌بند و خام نيز معلوم مي‌دارد که خودشناسي جز از راه غيرشناسي ممکن نيست و تنها با کشف جهان و شناخت ناشناخته‌ها مي‌توان به کشف و شناخت خود نايل آمد.»

سفرنامه محمدجعفر ياحقي

«زين دايره مينا»، سفرنامه محمدجعفر ياحقي، عضو فرهنگستان زبان و ادب فارسي است به شهرهاي مختلف ايران و جهان: از پکن و کلکته و بانکوک تا ونيز و لندن و تورنتو؛ از طبس و بوشهر و ياسوج تا اهواز و سوسنگرد. «دايره مينا» در اين کتاب به‌عنوان آسمان مينارنگ و درنهايت روزگار رنگارنگ تشبيه شده است. جهان در نوع خود واقعا، مينايي و رنگارنگ است. زيرا اين آسمان، شامل چيزها و ديدني‌هاي زيادي است. از پکن و کلکته و بانکوک تا ونيز و لندن. نويسنده در اين کتاب به گشت‌و‌گذارهاي علمي و فرهنگي در شهرهاي مختلف پرداخته و نظرات زيادي را درباره «دايره مينايي رنگ» جمع‌آوري کرده است. کتاب از پنج بخش تشکيل شده است.

مارک و پلو

اين کتاب مجموعه‌اي از سفرنامه‌هاي منصور ضابطيان است. ضابطيان کتاب را با مقدمه اينکه «چطور در حالي که فکرش رو هم نمي‌کرده به اين زودي‌ها بتونه به سفر دور دنيا بره»، شروع مي‌کند. تقريبا مي شود گفت که مقدمه اين کتاب خودش ‌انگيزه سفره، حتي با تمام سختي‌هايي که ممکن سر راه‌مان باشد. در اين کتاب مي‌توانيد ‌هاي‌لايت اتفاقات مهم و آشنايي‌ها و همچنين خصوصيات مردم و کشوري که به آن سفر کردن را با ادبياتي ساده و همين‌طور عکس‌هاي جذاب بخوانيد و ببينيد. اين سفرنامه شامل سفرهايي به فرانسه، لبنان، هندوستان، ايتاليا، اتريش، کره‌جنوبي و... است. يک نکته مثبت اين اثر کوتاه بودن سفرنامه‌هاست، که با چند صفحه مطالعه در مورد هر کشور مي‌توانيد با فضاي کلي حاکم بر آن کشور به‌طور خلاصه آشنا شويد.

سفر با حاج سياح

اين کتاب راکه نوشته احسان نوروزي است مي‌توان يکي از نمونه‌هاي سفرنامه‌نويسي نسل جديد ايران دانست. نويسنده در سفري به اروپا در سال ۲۰۱۰ به همان شهرهايي سفر کرده که «حاج سياح» سفرنامه‌نويس ايراني دوران قاجار در دهه ۱۸۶۰ رفته بود. «سفر با حاج سياح» سفرنامه احسان نوروزي به اروپاست که نشر افق منتشر و اين روزها مخاطبانش را پيدا کرده است. احسان نوروزي در واپسين ماه‌هاي سال 2010 به همان شهرهايي سفر کرده که حاج سياح در دهه 1860 رفته بود. او مي‌گويد: «متن حاج سياح يک‌باره سويه‌اي به سفرم داد که بدون آن بي‌بصيرت مي‌بود: تاريخ. متن حاج سياح نه‌تنها کل تاريخ ايران را همراه سفرم کرد بلکه کل تاريخ اروپا را هم به پيش‌زمينه کشاند. قضيه فقط اين نيست که اروپاي توصيفي حاج سياح چقدر با اروپاي تجربه ‌شده‌ام در اين سفر فرق دارد، يا اينکه وطن من و حاج سياح چه بوده و چه شده، بلکه نکته در اينجاست: چگونه مي‌توانيم با حرکتي ديالکتيکي ميان مکان‌ها و زمان‌ها، حافظه مکان‌ها را در قالب تاريخ بشناسيم، تاريخ نه چون امور سپري شده بلکه به هيات سفري به اتمام نارسيده.»

از پاريز تا پاريس

«ما شرقي‌ها در اين سر دنيا نشسته‌ايم و ضمن بحث از برخورد تمدن شرق و غرب و سمينار درباره گرفتاري‌هاي اروپايي و مغرب براي خودمان از بيکاري به قول ارمني‌ها کار بيکاري درست مي‌کنيم و دلسوزي مي‌کنيم که تمدن غرب در حال انحطاط است. و ماده و تکنيک روح غرب را از ميان برده است و بايد به فکر نجات اروپا بود که هيپي‌ها و گيسو شلال‌ها... اينها بخش‌هايي از کتاب «از پاريز تا پاريس» ابراهيم باستاني پاريزي است. سفرنامه‌اي که جزء سفرنامه‌هاي ساده و صميمي طبقه‌بندي مي‌شود. اين کتاب روايت‌هاي تاريخي کمي دارد اما اطلاعات زيادي به مخاطب مي‌دهد.

داستان سيستان

«داستان سيستان» روايت رضا اميرخاني از سفر رهبر معظم انقلاب به استان سيستان و بلوچستان است که با نگاهي جديد و با زباني شيرين و زيبا نوشته شده است. اين کتاب توسط موسسه انتشارات قدياني براي بيست‌و‌پنجمين‌بار بازچاپ و روانه بازار کتاب شده است. رهبر معظم انقلاب در اسفند 1381 سفري به استان سيستان و بلوچستان داشتند. اهميت اين سفر در آن شرايط خاص سياسي که تنها مدت کمي بعد از جنگ افغانستان و شکست طالبان صورت مي‌گرفت، به حدي بود که نه‌تنها رسانه‌هاي داخلي که همه‌ خبرگزاري‌هاي جهاني هم به گزارش اخبار اين سفر پرداختند. کتاب داستان همراهي 10 روزه‌ رضا اميرخاني با تيم همراه رهبر انقلاب در سفر سال 81 ايشان به سيستان و بلوچستان است.

سفرنامه محمدعلي فروغي

محمد‌علي فروغي (ذکاءالملک)، از رجال سياسي و روشنفکران ايراني، از آذر ۱۲۹۷ تا مرداد ۱۲۹۹، تقريبا دو سال، جزء هيات ايراني براي شرکت در کنفراس صلح پاريس، عازم فرانسه شد. «خاطرات محمدعلي فروغي» به خواسته زنده‌ياد ايرج افشار و به کوشش محمدافشين وفايي و پژمان فيروزبخش از سوي نشر سخن منتشر شد.

در معرفي اين اثر آمده است: «شايد کمتر کسي را از رجال سياسي و فرهنگي ايران بتوان سراغ کرد که در ثبت وقايع روزانه زندگي خود به اندازه محمدعلي فروغي(1321-1256) مداومت به خرج داده باشد. فروغي از 26 سالگي به نوشتن وقايع زندگي‌اش پرداخت و با همه مشغله‌اي که در ادوار مختلف عمر خويش داشت، اين کار را با جد و جهد دنبال کرد. او خود در عنفوان جواني نوشته است که به اين يادداشت‌نويسي روي آورده تا مرآت حياتش باشد؛ و امروز اين روزنامه حيات- که حدودا 18 سال از ايام زندگاني او را در بر دارد- براي ما يادگار فرهنگي گرانبهايي است که بخشي از تاريخ سياسي و فرهنگي کشورمان را آينگي مي‌کند.»

کتاب حاضر از سه بخش اصلي تشکيل شده است.

آينه‌هاي دردار

هوشنگ گلشيري سفرنامه خود به اروپا را در قالب رمان «آينه‌هاي دردار» منتشر کرده است. البته خود گلشيري معتقد بود اين کتاب «به ظاهر سفرنامه» است. اين کتاب از سفري به چند کشور اروپايي در زمان بازگشت و حضور در خانه نويسنده گزارش مي‌شود. اما پس اين سفر هم، سفري است به غربت غرب يا جهان رويايي غرب موجود و هم سفري است به اعماق فرهنگ ما. حسين سناپور، نويسنده و از شاگردان گلشيري، درباره اين رمان نوشته است: «شخصيت اصلي داستان مردي نويسنده بود در حال سفر به خارج از کشور، براي داستان‌خواني در جمع ايراني‌هاي مقيم خارج. او در اين سفر و بعد از بازگشت هم، از خود مي‌پرسيد کيست و کجايي است.»

جانستان کابلستان

رضا اميرخاني در سال 88 سفري چند روزه به افغانستان داشت که حاصل اين اتفاق يک سفرنامه با نام «جانستان کابلستان» شده است. اين سفر که يک مسافرت شخصي و براي ملاقات با چند دوست افغان و ديدار از شهرهاي مهم اين کشور بود با ماجراهاي غيرمنتظره و جالبي براي اين نويسنده همراه شد که اين ماجراها گاهي هيجان‌انگيز است، گاهي طنزآلود و گاهي هم به آشکار شدن حقايق دردناکي مي‌انجامد. در اين سفرنامه اميرخاني تنها در محدوده سفرش به افغانستان نمي‌ماند، بلکه به تاريخ و آينده، سياست و اقتصاد و وقايع روز و گاه موضع‌بندي درباره اتفاقاتي معطوف مي‌شود که اين نويسنده هميشه در برابرشان سکوت کرده است.

نامه‌هاي سيمين دانشور

مجموعه سه جلدي «نامه‌هاي سيمين دانشور و جلال آل‌احمد» را مي‌توانيم جزء سفرنامه‌هاي جذاب روزگارمان تقسيم‌بندي کنيم. مجموعه‌اي که نامه‌هاي جلال در سفر آمريکاي دانشور و نامه‌هاي سيمين در سفر اروپاي جلال که به همت مسعود جعفرى‌جزى از سوي انتشارات نيلوفر منتشر شده و همچنان جزء کتاب‌هاي پرفروش اين ناشر محسوب مي‌شود. سالشمار زندگي و آثار سيمين دانشور، نگاهي کوتاه به زندگي و آثار سيمين دانشور، متن نامه‌ها، ضميمه‌ها و تصاوير عنوان برخي فصل‌هاي کتاب محسوب مي‌شود. جلد سوم اين کتاب تقريبا مشتمل بر 80 نامه است که جلال براي سيمين دانشور، زماني که او با بورسيه فولبرايت در سال 1331 براي تحصيل به استنفورد آمريکا مي‌رود، نوشته است و اين در حالي است که نزديک به دو سال از ازدواج آنها گذشته و تنها راه ارتباطي آنان نامه نوشتن، آن هم با وضعيت پستي دهه 40 است. جلال در خلال نامه‌ها علت تداوم چنين مجراي ارتباطي را وصل کردن آينده به گذشته، تاب آوردن در تنهايي، وفاداري نسبت به هم و ايده‌آل‌سازي از موجود واقعي طرف خودمان» عنوان مي‌کند.