درباره اسماعیل فصیح، پرکارترین داستان نویس معاصر

ايرنا/ اسماعيل‌ فصيح از پرکارترين داستان نويسان برجسته به شمار مي‌رفت که نام خود را در رديف داستان‌نويسان معاصر ايراني جاي داده است، به طوري که ديدگاه‌هاي مرتبط با روان شخصيت‌ها در امتداد رمان‌هاي او متبلور است.

نويسندگان هنوز نتوانسته‌اند، ادبياتي بيافرينند که هم توانايي رسوخ در ادبيات عامه را داشته باشد و هم از سستي دور باشد. هر چند کمتر نويسنده اي در جهان موفق به جمع اين ۲عامل در داستان هايش شده است. اسماعيل فصيح در ميان نويسندگان، تنها فردي‌ بود که در چند اثر، موفق شد تا به اين مهم نزديک شود. فصيح نويسنده‌اي به تمام معنا حرفه‌اي به شمار مي رفت و با داستان‌هايي‌ به سياق رمان‌هاي مشهور سده نوزدهم به خصوص در روايت و نقل داستان هاي پرحادثه و جذاب، صاحب دستي توانا داشت.

او يکي از پرکارترين نويسندگان فارسي بود که به دنبال نويسندگاني‌ چون‌ بزرگ‌ علوي، جلال آل احمد، به آذين، گلستان و امثال آنها روي به اين هنر آورده است. او در دوره زندگاني ۷۵ ساله خود در ايران، آمريکا و فرانسه، با نوشتن‌ رمان هاي شراب خام، دل کور، اسير زمان، داستان جاويد، ثريا در اغما، درد سياوش و ده ها رمان ديگر و نيز با ترجمه برخي منابع در حوزه روان شناسي، نام خود را در رديف‌ داستان نويسان معاصر ايراني جاي داد. به طوري که ديدگاه هاي مرتبط با روان شخصيت ها در امتداد رمان هاي او متبلور است .

اسماعيل فصيح رمان‌نويس و مترجم ايراني در دوم اسفند ۱۳۱۳ خورشيدي در تهران چشم به جهان گشود. او از همان کودکي به ادبيات و قصه‌خواني علاقه داشت و در يکي از گفت وگوهايش گفته بود که «يکي از خواهرهايم کتاب کرايه مي‌کرد، ليلي و مجنون نظامي و ميشل زواگو و يا هرچه گير مي‌آمد برايم بلندبلند مي‌خواند...». دوران ابتدايي فصيح تا پايان کشيده شدن جنگ جهاني دوم در ايران تمام شد. پايان دوره متوسطه او مصادف با اوج آشوب‌هاي انقلاب ملي دکتر مصدق بود و بعد از چند سال کار و تدريس با پس‌اندازي که داشت و پولي که از پدرش به او رسيده بود، از طريق ترکيه به پاريس و بعد به آمريکا رفت. فصيح ابتدا در کالج ايالتي مانتانا مدرک شيمي گرفت و بعد به سانفرانسيسکو نقل مکان کرد. بعد از يک سال کار دوباره به مانتانا برگشت. در دانشگاه مانتانا ميزولا مدرک ادبيات انگليسي گرفت. فصيح دوره‌ کارشناسي ارشد خود را در دانشگاه ميشيگان گذراند اما تراژدي عشق يعني مرگ همسر به همراه کودکش باعث شد تا تجربيات تلخ و ناگواري براي او رقم بخورد. به همين دليل او تحصيلات خود را در اين مقطع نيمه‌کاره رها کرد و به تهران برگشت.(۱)
 

آغاز نوشتن اسماعيل فصيح

آشنايي با بزرگان اهل قلم همچون صادق چوبک، نجف دريابندري، مهشيد اميرشاهي و غلامحسين ساعدي در زندگي فصيح نقش پررنگي داشت. شراب خام، نخستين اثر فصيح است که در ۱۳۴۶ خورشيدي آن را نوشت و پيش‌نويس آن را براي نجف دريابندري آورد. دريابندري از داستان و قلم فصيح از همان ابتدا متوجه نويد ظهور يک نويسنده در ادبيات ايران شده بود. او دومين اثر خود را با عنوان «خاک آشنا» در ۲۵ سالگي در آمريکا نوشت و بعد از اينکه به ايران بازگشت در دانشکده نفت آبادان مشغول تدريس شد.
 


بررسي سبک‌ شناسي‌ داستان هاي فصيح

فصيح در پردازش‌ تک‌ تک داستان هايش نگرشي ايدئولوژيک دارد و بديهي است که تجسم هنري، توأم با اصول‌ ايدئولوژيکي‌ است؛ زيرا در اين رويکرد، ايدئولوژي است که خط مشي فرهنگ را تعيين مي کند. فصيح براي پردازش آثار داستانيش عموما موضوع هايي همچون نقش‌ و تأثير نفت، انقلاب اسلامي در ايران، جنگ ايران و عراق و... را دستمايه کار خود قرار مي داد.

جامعه اي که فصيح در «اسير زمان» در انديشه‌ انعکاس آن است، محيطي با داشتن‌ منابع‌ غني‌ فرهنگي، تـمدن ديرين، صنايع دسـتي، نفت‌ و... است و عامل اساسي حاکميت گرسنگي، ناامني و دلهره و ترس عمومي در چنين‌ محيطي‌، نيز اقليتي هستند که به پشتوانه قدرت هاي غربي و با زور اسلحه بر مردم حکمراني‌ مي کنند. جهت حرکت قلم اسماعيل فصيح را ايدئولوژي تصوير واقعي جامعه ايراني در برهه‌ اي از زمان، تبيين افکار و رفتارهاي‌ ددمنشانه، ظالمانه و فاسد عوامل‌ ساواک‌، مظلوميت عمومي آحاد جامعه، تصوير فقر، اختلاف فـاحش طـبقاتي و... شـکل مي دهد. فصيح تمايل مفرطي به تأويل و تفسير وقايع‌ تلخ‌ جـامعه داشت.(۲)
 

 تفسير روشن مفهوم عشق

عشق در داستان هاي اسماعيل فصيح مقوله اي به شمار مي رود که به سبک دلکشي به تصوير کشيده شده است.

همه نـوشته هاي فصيح حتي داستان هاي کوتاهش به هم پيوسته اند و رماني طولاني را تشکيل داده اند که در آن، نيم سده زندگي شهري مورد بررسي‌ قرار گرفته است.

از خصيصه هاي بارز داستان هاي فصيح، واقعگرايي نوشته هاي او است. وي همچنان که در «گردابي‌ چـنين‌ هـايل» مي گويد: «واقعيت ها بسيار مهمتر از آرزوها و خواسته هاي مردم است» رنگ و بوي رئاليسم به خصوص شکل اجتماعي آن، در تمام آثار او مشهود است که تطابق موضوعات و اتفاقات و به خصوص تاريخ و زمان وقايع داستان هاي نويسنده با وقايع‌ زندگاني‌ شخصي او، محکم ترين دليل بر اين ادعا محسوب مي شود.

فصيح رمان پردازي واقعگراست. او پرداختن‌ به ناسازگاري هاي موجود در جامعه و تضادهاي اجتماعي را در اين راه برمي گزيند. تقابل‌ و تضاد در بيشتر داستان هاي فصيح، عنصري است که در ميان رگه هاي اصلي‌ موضوعات‌ آثار او، مدام خودنمايي مي کند که در اين ميان تقابل شخصيت هاي نماينده۲  قشر مرفه و ظالم‌ با طبقه ‌ضعيف و پايين جامعه از همه رايج تر مي نمايد.(۳)
 

سياست و قدرت

در بـررسي هاي سبک شناسي محتوايي آثار فصيح چنين بـرمي آيد که نـيروي حاکم جامعه‌ و عوامل‌ آن، موجب زايش دست کم ۲ بحث اساسي در مقوله محتواي موضوعات داستان هاي او مي گردد که مباحث سياسي يکي از اين مـقوله ها محسوب مي شود و انعکاس دخالت هاي دولت هاي غربي‌ در مسايل داخلي ايران نمونه آن است. از شيوه هاي نثر فصيح، تلاش براي‌ بيان‌ نقش محيط پيرامون بر آدميان است. اساسا «تأثير محيط و جغرافيا بر زبان و سبک نويسندگان، امري بديهي‌ است‌ اما تعيين ميزان اين اثرگذاري و تأثيرپذيري نياز به مطالعه و بررسي دقيق دارد.(۴)

معرفي انواع کتاب ها در داستان

از شيوه هاي داستان نويسي فصيح اين است که در لابه لاي داستان خود به مـعرفي کتاب هايي از ديگران نيز مي پردازد. او با اين کار، خواننده را مدام به طرف کتابخواني و مطالعه در وقت هاي خالي شبانه روزش سوق مي دهد و اين تشويق مثبتي است که‌ مي تواند براي هر مخاطبي‌ مثمر ثمر باشد. برخي آثار ادبي ارزشمند دنيا در طول اين رمان، معرفي شده و گاهي هم خلاصه اي از موضوعات و مضامين آنها پيش روي‌ خواننده‌ نهاده مي شود.

از سبک هاي داستان پردازي اسماعيل فصيح در عموم آثارش اين است که آشکار يا پنهان به برخي وقايع و اسامي شخصيت هاي تاريخي و ادبي جامعه‌ ايران‌ و حتي جهان بـرمي خوريم کـه فصيح بدين وسيله به مضمون آفريني پرداخته و از آداب و رسوم، فرهنگ، دردها و آرمان ها سخن مي گويد.(۵)  


 بررسي زباني داستان هاي فصيح

استفاده از ۲ فرم محاوره و معيار زبان‌ در تمام‌ آثار داستاني فصيح کاربرد دارد. به خصوص، او در تمام ديالوگ ها و عبارت ها که از شخصيت ها در لابه‌لاي سطور داستان مـي آورد با حفظ همان صورت محاوره زبان عمل مي کند.

يکي ديگر از سبک هاي فـصيح اين اسـت که در رمان هايش به طور مفصل به نقد تاريخي؛ ريشه شناسي و معني کردن برخي واژگان مي پردازد.

با مروري‌ بر متن‌ داستان هاي اسماعيل فـصيح مي توان گفت که بسامد بالاي صنايع معنوي‌ نسبت به صنايع لفظي در رمان هاي او، نشان دهنده توجه شاعر به ذهن و درون است و به دنبال معناست، نه‌ ظاهر داسـتان .

در بيشتر داستان هاي فصيح از شـعر، شاعري و نويسندگي سخن به ميان مي آيد که براي نمونه در رمان «در انتظار» شاهد کاربرد شعرهاي پروين‌ اعتصامي‌، حافظ و... هستيم به طوري که دست کم ٢٥ درصد از تمام سطور همين اثر را «شعر» تشکيل مي دهد. فصيح نزديک  به ۳۰ اثر داستاني نوشته که شمار زيادي از آنها واقعگرايانه است.

فصيح‌ در ميان همه مباحث و مـضامين خود عشق را عنصري محبوب، جاري و هميشه حاضر مي داند. او چـنين مباحثي‌ را با سبک هاي خاص خود از جمله کاربرد مداوم واژگان‌ لاتين، تکرار محسوس برخي کلمات و اصطلاحات، با تـلميح ‌بـه انواع ضرب المثل ها، با زيور صور خيال و با تضمين شعرهاي شاعران‌ مشهور، گاه‌ بـا زبان معيار و گاه به شکل محاوره به قلم مي آورد و کتاب و کتابخواني را مهمترين چاره براي خلاص بشريت مي داند. در سبک شناسي زباني‌ فصيح‌، استفاده مساوي از زبان معيار و زبـان محاوره، کاربرد برخي واژه هاي و اصطلاحات‌ تکراري‌ بسامد بسيار زيادي دارد. همچنين بسامد پرداختن به لغت شناسي و کاربرد واژه هاي لاتين زياد است و انشاي‌ کاريکاتوري‌ و قالب طنز به همراه استفاده برخي صورت هاي زباني بديع نيز کمابيش خودنمايي‌ مي کند.(۶)

 

سرانجام 

آثار فصيح هميشه مورد استقبال مردم و به ويژه جوانان قرار گرفته است. او تا پايان عمر خود در تهران ماند و به نويسندگي پرداخت و سرانجام در تير   ۱۳۸۸ خورشيدي به دليل بيماري چشم از جهان فروبست.

 

منابع:

‌ ١- اسير زمان، فصيح، اسماعيل، ١٣٨٨، چاپ نهم، تهران، نشر آسيم.

٢- بازتاب اجتماع‌ و رئاليسم‌ سوسياليستي‌ در سـال هاي ابـري، اثر علي اشرف درويشيان، کوچکيان، طاهره، قرباني، خاور، ١٣٨٩، نشريۀ دانشکده ادبيات و علوم‌ انساني‌ دانشگاه تبريز، دوره ٥٣، شماره ٢٢٠، صص ٨٥ تا ١٠٥.

٣- بررسي نهضت‌ رئاليسم‌ در داستان هاي کوتاه فارسي و اردو، کيومرثي، محمد، ١٣٨٩، مجلۀ پژوهش ادبيات مـعاصر جـهان، سال ١٥، شماره ٥٩‌، صص‌ ٧٥ تا ٨٦.

٤- خاک آشنا، فصيح، اسماعيل، ١٣٧٠، چاپ دوم، تهران، نشر مروي‌.

٥- داستان نويسان معاصر ايران، قاسم زاده، محمد، ١٣٨٣، چاپ اول، تهران، نشر هيرمند.

٦- درآمدي بر داستان نويسي‌ و روايت‌ شناسي، بي‌نياز، فـتح الله، ١٣٩٢، چـاپ سـوم، تهران، انتشارات افراز.

---

بازار

---

به پيج اينستاگرامي «آخرين خبر» بپيونديد
instagram.com/akharinkhabar