بررسی موضوع "ایده" در باشگاه کانون فیلمنامه نویسان

ايسنا/ نخستين نشست فصل پاييز باشگاه فرهنگي آموزشي کانون فيلمنامه نويسان سينماي ايران پنجشنبه 24 مهرماه در سالن سيف الله داد خانه سينما برگزار شد. "ايده" موضوع محوري برنامه‌هاي پاييز اين باشگاه است، در ابتداي نشست سعيد رحماني از اعضاي شوراي مرکزي به تشريح برنامه‌هاي باشگاه و ويژگي‌هاي دوره پاييز پرداخت و گفت:«همانطور که فيلمنامه با ايده شروع مي‌شود، مبحث فصل اول را نيز به ايده اختصاص داديم. من و دوستانم در شوراي مرکزي در بررسي و تدوين برنامه‌هاي باشگاه، سر فصل هايي را براي اين فصل طراحي کرديم که اميدواريم بتوانيم آنها را اجرايي کنيم.» او ادامه داد:«همه ما يک طرف و در کنار هم هستيم و برنامه‌هاي باشگاه به اين شکل نيست که فقط ما آموزش دهنده صرف باشيم.» در ادامه حسين مهکام درباره مبحث "ايده و ژانر" به صحبت پرداخت و گفت:«نکته‌اي که لازم مي‌دانم ابتداي جلسه به آن اشاره کنم اين است که شما اعضاي باشگاه قصد داريد فيلمنامه نويسان خوبي شويد و يا فيلم شناسان خوبي؟ اين دو نکته در شکل برخورد با فيلمنامه بسيار مهم است چراکه فيلمنامه نويسِ خوب مي‌تواند فيلم شناس خوبي باشد اما فيلم شناسِ خوب لزوماً فيلمنامه‌نويس خوبي نيست.» او ادامه داد:«رابرت مک کي در مبحث ژانر 20 گونه را تقسيم بندي کرده و به عنوان ژانر فيلمنامه معرفي کرده و در اين 20 مورد در مورد تم‌ها هم حرف زده است. اگر کتاب "سبک‌هاي ادبي" را خوانده باشيد، ريشه‌هاي مختلف سبک‌هاي ادبي را مي‌بيند. اما وقتي به عنوان نويسنده به رئاليسم مي‌رسيم بايد توقف کنيم و ببينيم در قرن 21 به چه سبکي رئاليسم مي‌گويند؟» او ادامه داد:«مثلاً آيا فيلم "آرايش غليظ" در اين تم قرار مي‌گيرد؟ به نظر من قرار مي‌گيرد اما يک منتقد يا تحليلگر ديگر ممکن است نظر ديگري داشته باشد. پرسش اينجاست: آيا ابتدا سبک‌ها اختراع شده‌اند يا ابتدا فيلمنامه‌هايي نوشته شده و فيلم‌هايي ساخته شده و بعد تحليلگران اين اسامي را بر آنها گذاشته‌اند؟ من شکل دوم را محتمل‌تر مي‌دانم.» نويسنده فيلمنامه "برف" ادامه داد:«ژانرها اساساً استوانه‌هاي تاريخي نيستند بلکه استوانه‌هاي فرعي در دل فيلمنامه هستند و براي اين شکل گرفته‌اند که نويسنده‌ها قواعدي در نوشتن ايجاد کنند. اما گاهي مي‌توان در دل اين قواعد شيطنت‌هايي نيز کرد.» مهکام ادامه داد:«بحث ديگر معطوف به اين است که در مقوله ايده، نسبت ما با ژانر چيست و زماني که با ايده روبرو مي‌شويم چه بايد بکنيم؟ چيزي که رابرت مک کي از ايده مي‌گويد (چه مي شد اگر)هايي است که در سينما وجود دارد و دو خطي‌هايي که يک فيلمنامه را مي‌سازند. اينجا اين پرسش مطرح مي‌شود: زماني که با ايده اصلي فيلمنامه مواجه مي‌شويم آيا ابتدا بايد از ژانر عبور کرده با ايده مواجه شويم و بعد در دل يک ژانر آن را جاي بدهيم؟ فکر مي‌کنم همه اين پرسش‌ها به تجربه ديداري فيلمنامه‌نويس باز مي‌گردد. يعني بانک ذهني او، فيلم‌هايي که ديده است و تلقي‌هايي که در مورد سينما دارد و البته بخش ديگر به جسارت فيلمنامه نويس معطوف است.» اين فيلمنامه نويس افزود:« در لحظه نگارش است که ذهن شما ساختارمند مي‌شود و در بازه زماني 5 دقيقه نشستن پشت کامپيوتر ممکن است مسير نگارش تغيير کند و ديگر همان چيزي که 6 ماه وقت صرف فکر کردن به آن کرده‌ايد، نباشد. پس در مسير نوشتن مي‌توانيد به ژانرهاي 20 گانه وفادار نباشيد. کتاب‌هايي که درباره اين مباحث صحبت کرده‌اند منابع اصلي براي فهم بهتر اين مسير است چراکه مخاطب از ما داستاني مي‌خواهد که منحصر به فرد و قابل باور باشد.» در بخش ديگري از اين نشست مهران کاشاني درباره "ايده از منظر رابرت مک کي" صحبت کرد و گفت:«ابتدا معني چند واژه را مشخص مي‌کنم که در طول صحبت‌هايم به آنها زياد اشاره خواهم کرد. منظور من از داستان، ترتيب خطي در يک زندگي است و زمان هم فيزيکي است. دومين واژه پيرنگ به معني ساختار است. وقتي داستاني را روايت مي‌کنيم، نمي‌توانيم در دو ساعت کل زندگي کسي را بنويسيم بلکه گزينش‌هايي رخ مي‌دهد و تقدم و تأخر آن متفاوت است. حادثه محرک هم به معني حادثه‌اي است که تعادل قهرمان را به هم مي‌زند.» او ادامه داد:«حالا سوال اينجاست که چطور مي‌توانيم ايده‌اي براي يک فيلم توليد کنيم؟ مک کي مي‌گويد (ايده اوليه همان قلاب است و هميشه رابطه‌اي بين ايده اوليه و حادثه محرک وجود دارد) به همين دليل زماني احساس مي‌کنيم ايده جذاب است که کنش و واکنشي را به همراه داشته باشد.» کاشاني ادامه داد:«چرا مک کي مي‌گويد که ايده ناظر بايد بعد از داستان شکل بگيرد؟ چون معتقد است داستان يک کشف و شهود است. حالا پرسش اينجاست که اگر پايان داستان را ندانيم به کدام سمت حرکت کنيم؟ سيد فيلد مي‌گويد بهترين نقطه براي شروع دانستن پايان هست.» او در ادامه با ارجاع به گفته‌هاي مک کي اشاره کرد:«اين تئوريسين مي‌گويد در فيلمنامه مانع خلق کنيد و شخصيت را در معرض حادثه محرک قرار دهيد. وقتي هم به سمت حل مشکل حرکت مي‌کنيد شکاف ايجاد کنيد تا مسيري براي رسيدن به راه حل مورد نظر طي شود.» نويسنده فيلمنامه "ديگري" در پايان گفت:«ايده و ژانر حتماً با هم ارتباط دارند و بزرگترين فايده ژانر اين است که انتظارات تماشاگر را فرم مي‌دهد و تأثير مهمي در فروش دارد.» در ادامه اين بخش يکي از اعضاي باشگاه پرسشي را مطرح کرد مبني بر اينکه تا چه حد يک ايده ارزش پرداختن دارد؟ کاشاني در پاسخ گفت:«اين انتخاب به سليقه نويسنده بستگي دارد که چقدر يک ايده برايش اهميت داشته باشد.» آخرين بخش اين نشست بخش "انتقال تجربه" بود که با حضور فريد مصطفوي و سحر عصرآزاد برگزار شد. عصرآزاد گفتگو را با "قصه‌ها" آغاز کرد که شير نقره‌اي جشنواره ونيز را براي فيلمنامه گرفته و اشاره کرد:«بنظرم فيلمنامه "قصه‌ها" منحصر به فرد است و در سينماي ايران سابقه نداشته که ادامه زندگي و سرنوشت قهرمانان فيلم‌هاي قبلي يک فيلمساز را در يک اثر مستقل ببينيم، به گونه‌اي که سرنوشت امروز آنها بر بستر قصه‌اي از جنس زمان حال شکل بگيرد. ايده اين شکل قصه گويي در فيلمنامه "قصه ها" از کجا آمد؟» مصطفوي در پاسخ به اين پرسش گفت:«قبل از اينکه اين فيلمنامه نوشته شود شرايط ويژه‌اي براي خانم رخشان بني اعتماد به وجود آمده بود و نمي‌خواست پروانه فيلم بلند بگيرد و چند سالي هم بود که فيلم نساخته بود. ايشان مي‌خواست فيلم هاي کوتاهي به صورت مستقل بسازد تا وقتي کنار هم قرار مي گيرند تبديل به يک فيلم بلند شوند. از من پرسيدند اينکار عملي است يا نه؟ من هم اعلام آمادگي کردم.» او ادامه داد:«وقتي قرار شد ادامه زندگي قهرمانان فيلم‌هاي قبلي خانم بني اعتماد را بنويسيم نام اوليه فيلمنامه "اِپيلوگ" بود که به فيلم‌هايي اشاره مي‌کند که زندگي چند سال بعد شخصيت‌ها را نشان مي دهند. اما بعدتر فيلمنامه به اين شکل درآمد و نام "قصه ها" را گرفت.» در پايان اين بخش نيز اعضاي باشگاه پرسش هايي را درباره نوع نگاه اين فيلمنامه نويس به سينما و فيلمنامه نويسي و عادت‌هاي خاص نوشتن او مطرح کردند. دکتر حسيني؛ مدير کل دفتر مطالعات و توسعه دانش و مهارت هاي سينمايي سازمان سينمايي، از اعضاي افتخاري باشگاه نيز در اين نشست حضور داشت. همچنين اعضاي شوراي مرکزي کانون فيلمنامه نويسان و شاهپور شهبازي از ديگر حاضران در اين برنامه بودند. اولين نشست باشگاه فرهنگي آموزشي کانون فيلمنامه نويسان سينماي ايران که ساعت 16 در سالن سيف الله داد خانه سينما آغاز شد تا ساعت 20 به طول انجاميد. دومين نشست فصل پاييز باشگاه فرهنگي فيلمنامه نويسان پنجشنبه 29 آبان ماه برپا خواهد شد.