تکیه کلام‌هایی که مدت‌ها جامعه را سرگرم خود می‌کند

راه دانشجو/خيلي زودتر از آن چيزي که فکرش را بکنيم اصطلاحات و تکيه کلام مجموعه‌هاي طنز تلويزيوني در ميان گفتار عموم مردم در بدنه جامعه جاي خود را باز مي‌کند و در زبان محاوره‌اي مردم متداول مي‌شود. تلويزيون به عنوان يکي از در دسترس‌ترين رسانه ارتباط جمعي شناخته مي‌شود تا جايي که بسياري از پيام‌هاي منتقل شده از طريق آن تا مدت‌ها بر بدنه جامعه تاثير گذاشته و گاه ماندگاري دايم پيدا مي‌کند. بدين ترتيب نقش عمده اي در فرهنگسازي و يا حتي انتقال فرهنگ به بطن جامعه دارد، چرا که گروه هاي مختلفي از مردم بيننده اين رسانه هستند. اصطلاحات، تکه کلام‌ها و کلمات ترکيبي نوين از جمله خرده‌فرهنگ‌هايي هستند که اين روزها از طريق مجموعه هاي تلويزيوني به ويژه آثاري با مضمون طنز به بطن جامعه منتقل مي‌شوند. بدين ترتيب مي توان گفت که يکي از مهمترين منابع تکيه کلام هاي روز جامعه همين مجموعه هاي تلويزيوني با محوريت طنز و کمدي هستند. حجم توليد اين تکيه کلام ها در سريال هاي کمدي در دهه هشتاد به اوج خودش رسيد و گاهي در يک سال شاهد توليد بيش از ده ها تکيه کلام بوديم. در سال هاي اخير مجموعه هاي تلويزيوني مختلفي با مضمون طنز از تلويزيون پخش شده است که در عمده آنها بازيگران مجموعه از اصطلاحات و تکيه کلام هاي متفاوتي استفاده مي کردند و اصطلاحات و تکيه کلام هاي برخي از اين مجموعه ها يا در همان زمان پخش در ميان مخاطبان متدوال بود و يا بعد از مدتي به فراموش سپرده مي شد، اما برخي ديگر عمر طولاني داشتند و هنوز هم در ميان اذهان عمومي به يادگار مانده و بعضا در محاورات اجتماعي ميان مردم به کار برده مي شوند. براي مثال تکيه کلام هاي مجموعه طنز مهران مديري با عنوان «شب هاي برره»- «پول وده»، «پول زور وده»، «ايکه ميکي يعني چه»-، هنوز در ذهن مخاطبان باقي مانده است، بنابراين شايد يکي از مهمترين دلايل استفاده از اين تکيه کلام ها و اصطلاحات در رسانه اين رسانه فراگير براي ماندگاري بيشتر در ذهن مخاطبان است. از سويي ديگر شايد استفاده از اين شيوه هاي گفتاري در مجموعه هاي تلويزيوني با مضمون طنز در حقيقت به نوعي سبک نمايشي براي جذب بيشتر مخاطبان تبديل شده است. از جمله آثار طنزي که در يک دهه اخير از تلويزيون پخش شده بود و اصطلاحات و تکيه کلام هاي متفاوتي از آنها شنيديم عبارتند از: سريال «باغ مظفر» -مربا بده بابا- «پاورچين»-کته کله، شومپت، کاري نداري بري بميري، نينانس، اي جوووونم، من چه کاره بيدم و نفس من بيدي- «اين چند نفر» -تير توپره؟ مي‌پره؟ ترپره- «فروشگاه» -اله بله جيم بله- «بزنگاه» -بابا آمد تو خوابم- «ستايش» -افتاد- «بدون شرح» -چاي ديشلمه، ديجيتالم کجا بود، دوگوله ها، کشتي ان قريب به گل نشسته و خوب چيزيه آقا خووووب- «زير آسمان شهر » - نه! غلام، بزنم تو مخت- «ترش و شيرين» -ما که کارمون تموم شده کسي کار نداره(بعد از بيرون آمدن از دستشويي)، برو حالشو ببر- «چارخونه» - اين اعصاب منه، شاسخين، سرخوشي ها- «مرد هزار چهره »- خيلي ممنونم- «خانه به دوش» - من چي بپوشم- «ساختمان پزشکان» - اساسا، واقعا- «کلاه قرمزي» -داغون، له له، جيگرم، چي گفتي؟، اگر در بند- «کوچه اقاقيا» -ببيتي- «نقطه چين» -بي وفايي بي وفايي دل من از غصه دلخون شده- «باغچه مينو» -حاليشو ببر- «پايتخت» -دست بندازم دهنمو جر بدم، نقي ناهار نخردمه، زنته، حساس نشو- «جايزه بزرگ» - چي! داداش، بچه تهروني پس...-«شبهاي برره» - پول وده، پول زور وده، ايکه ميکي يعني چه- «قهوه تلخ» -لحن بابا شاه و بابا اتي، عزيزي ام، کيه؟ کي بود؟ چي ميگه؟-. قطعا همه ما در گفتگوهاي محاوره اي و روزمره خود از تکيه کلام هايي استفاده مي کنيم که مخصوص خودمان است، تيکه کلام هايي که حتي تبديل به شناسه اي براي معرفي ما مي شود. اما هيچ کس نمي داند خواستگاه اين تکيه کلام هايي که ما در طول عمرمان از آنها استفاده مي کنيم دقيقا کجاست و چطور مي شود که از بين هزاران کلمه و عبارت يک کلمه و عبارت مي شود تکيه کلام هميشگي ما. شايد اين سوال گاهي اوقات ذهن خيلي ها را به خود مشغول کند. ولي گاهي هم شده تکيه کلام هايي که استفاده مي کنيم متعلق به ما نيست و ما چون بهر دليلي از آنها خوشمان مي آيد براي کوتاه مدت يا بلند مدت وارد زبان محاوره خودمان مي کنيم. در فرهنگ فارسي در تعريف تکيه کلام اينگونه آن را معني مي کنند؛ کلمه است که در آن تکلم داخل کنند، بدون آنکه داراي معني باشد، بطوري که برخي افراد به هنگام گفتگو کلمه اي را که در بيان موضوع اثري ندارد را مکرر بيان مي کنند و چنين کلمات را تکيه کلام آن افراد مي نامند. اين روزها مي شنويم که مي گويند فلاني، فلان گفتار تکيه کلامش است و ديگري تکيه کلامي ديگر دارد. استفاده از تکيه کلام ها در ميان عوام و مردم کوچه بازار بسيار ديده مي شود، اما عمده تکيه کلام هايي که در فضاي تلويزيون و در ميان بازيگران رايج است بيشتر براي شخصيت پردازي کار و جا کردن در دل مخاطب ساخته و پرداخته مي شود تا هم هويتي متفاوت به اثر ببخشد و هم بازيگر مورد نظر به ويژه در آثار طنز جايگاه محبوب و ويژه اي در ميان مخاطبان پيدا کند و تجربه نشان داده آثاري از اين دست از اقبال خوبي برخوردار شده و مورد توجه مخاطبان قرار گرفته است. سريال هاي طنزي تبشان در سطح جامعه فراگير است و تکيه کلام هايشان با همان سرعت در زبان گفتاري مردم رايج مي شود. البته در ميان گروه سني کودکان و نوجوانان اين تکيه کلام ها نفوذ بيشتري دارند تا حدي که در مدارس و در ميان دانش آموزان اين تکيه کلام ها متداول مي شوند. بارها شده که والدين و مربيان دانش آموزان به نفوذ و بيان اين تکيه کلام ها در ميان فرزندان شان اعتراض کردند. بنابراين تکيه کلام خوب در حقيقت جمله و يا اصطلاحي است که به ذوق شنونده نزند، چرا که تکيه کلام در يک لحظه خلق مي شود، بنابراين نبايد به زور به دهان شخصيتي گذاشته شود، برخي از دست اندرکاران سريال هاي طنز با برنامه ريزي هاي قبلي براي اينکه گروه مخاطبانشان را افزايش دهند، يک تکيه کلام را توليد مي کنند که عمدتا به خاطر بي معني و بي مفهوم بودن آن با مشکل مواجه مي شوند. به گفته اغلب بازيگران مجموعه هاي تلويزيوني طنز اينطور به نظر مي رسد که اين تکيه کلام ها بيشتر توسط بازيگران و نه فيلمنامه نويسان خلق مي شوند. حتي بعضا اين تکيه کلام ها به حدي شهرت مي يابند که به نام آن بازيگر پيوند مي خورد شايد هم جنبه انحصاري پيدا مي کند، بگونه اي که بازيگر ديگري نمي تواند از آن تکيه کلام استفاده کند. در سريال هاي مناسبتي صدا و سيما آثاري با مضمون طنز ديده مي شود، براي مثال در اين روزها به مناسبت ماه رمضان سريال «دودکش» از شبکه اول سيما پخش مي شود، در اين سريال تکيه کلام ها و اصلاحاتي چون من از شما مي پرسم، آمپاس، ان قلت، مغلطه، لغز، نظرت، بکن را شنيده ايم. برخي از کارشناسان و صاحبنظران رسانه معتقدند که اين سريال گويي هدف اصلي اش ورود تکيه کلام هاي جديد به فضاي جامعه بوده است چون در ميان عمده ديالوگ هاي بازيگران کلماتي که جنبه اصطاح يا تکيه کلام دارند، بيشتر شنيده مي شود، البته برخي از اين کلمان بنا به موقعيت زماني و مکاني معنا پيدا مي کنند اما کلماتي هستند که اين روزها کمتر در زبان محاوره از آنها استفاده مي شود. از طرفي نحوه تلفظ و حالت چهره بازيگران اين سريال در بيان اصطلاحات و تکيه کلام ها توجه مخاطب را بيشتر جلب مي کند تا اينکه به معنا و مفهوم خود واژه بيانديشد، براي مثال نحوه بيان «سلام علکيم» مهران مديري در مجموعه طنز ساعت خوش با وجود اينکه در سال هاي دور از تلويزيون پخش مي شد اما همچنان در ميان مخاطبان جايگاه خود را حفظ کرده است و بعضا برخي از افراد در مراودات اجتماعي خود به شيوه مهران مديري مجموعه ساعت خوش مي گويند «سلام عليکم». بنابراين خيلي زودتر از آن چيزي که فکرش را بکنيم اصطلاحات و تکيه کلام مجموعه هاي طنز تلويزيوني در ميان گفتار عموم مردم در بدنه جامعه جاي خود را باز مي کند و در زبان محاوره اي مردم متداول مي شود که البته در اين ميان کودکان و نوجوانان با توجه به اينکه در سنيني قرار دارند که ميزان تاثيرپذيري آنها بيشتري است، اين اصطلاحات و تکيه کلام ها را در گفتارهايشان رد و بدل مي کنند.