جهان روان‌پریش‌ها به روایت سینما

خراسان/ ظاهراً همه چيز خيلي طبيعي است. هيچ نشانه‌اي دال بر جنون يا به معناي عاميانه‌اش، ديوانگي وجود ندارد. هيچ کس تصورش را هم نمي‌تواند بکند که پشت يک ظاهر آرام و نجيب، يک بيمار رواني خطرناک وجود داشته باشد. اما قصه فيلم کم‌کم آغاز مي‌شود. شخصيت اصلي داستان قرار است در قالب يک انسان روان‌پريش، متوهم، دو قطبي، مبتلا به جنون ادواري، اسکيزوفرني يا هر بيمار رواني ديگري مقابل دوربين نقش بازي کند و با ديگر کاراکترها، کنش و واکنش نشان دهد. کار بسيار دشواري است. مدت‌ها زمان مي‌برد تا يک انسانِ از نظر روان‌پزشکي سالم، بتواند مثل يک شخصيت روان‌پريش مقابل دوربين ظاهر شود و تصويري واقعي و باورپذير از يک بيمار رواني روي پرده جادويي سينما ارائه دهد. پنهان نمي‌کنيم که ديدن تصوير زندگي يک بيمار رواني، چه يک قاتل يا زنداني و چه شخصيتي مظلوم و منزوي، براي همه ما جذاب و کنجکاوي برانگيز است. همين علاقه باعث شده فيلم ساختن در زير ژانر درام روان شناسانه براي کارگردان‌هاي سينماي جهان، موضوعيت داشته باشد. شايد برخي از اين فيلم‌ها را بتوان در ژانر وحشت هم جاي داد اما حس ترس در اين فيلم‌ها با ترس‌هاي فيلم‌هاي ترسناک، کاملاً متفاوت است. در اين فيلم‌ها ترس نه با حضور يک نيروي ماوراءالطبيعه بلکه به واسطه يک انسان که از درون فروپاشيده و ويرانگري و قتل و خشونت نتيجه اين فروپاشي است، به تصوير کشيده مي‌شود، ترسي از قدرت لايه‌هاي پنهان‌تر ذهن. اين روزها فضاي مجازي پر شده از کليپ هاي فيلم «ملي و راه هاي نرفته اش». فيلمي که محصول تازه شبکه نمايش خانگي است و مخاطب را با يکي دو بيماري رواني آشنا مي کند. به همين بهانه در پرونده امروز مي‌خواهيم تعدادي از بهترين فيلم‌هاي تاريخ سينماي جهان و ايران را که به لحاظ تامل بر بيماري‌هاي رواني و نقش‌آفريني يک بيمار، سرآمد هستند مرور کنيم. با برخي اختلالات رواني که براي فهم متن اصلي به آن نيازمنديد، آشنا شويد اختلال چند شخصيتي | نام علمي بيماري چند شخصيتي، «اختلال هويت‌هاي تفکيک شده» است که سابقا به نام «اختلال شخصيت‌هاي چندگانه» شناخته مي‌شد. يک اختلال که در آن دو يا چند هويت (يا شخصيت) موازي، کنترل رفتارهاي فرد را در دست مي‌گيرند. بيمار تحت شخصيت و هويت غالب خود بوده و هرگاه تحت کنترل هر يک از اين هويت‌هاي خود قرار بگيرد، از اتفاقاتي که تحت کنترل بقيه هويت‌ها بوده، خاطره‌اي نخواهد داشت. هويت‌هاي مختلف فرد مي‌توانند تفاوت‌هاي واضحي در لحن صحبت‌کردن (حتي لهجه فرد)، رفتارها، تفکرات و حتي جنسيت داشته باشند. اختلال ضد اجتماعي | نوعي اختلال شخصيت است که در آن فرد نمي‌تواند با موازين اجتماعي سازگار شود و در قبال رفتارهايش احساس گناه و اضطراب ندارد. مشخصه اين اختلال، اعمال مداوم ضد اجتماعي يا خلاف قانون است، اما اين اختلال مترادف با بزهکاري نيست. اختلال دو قطبي | ازاختلال دو قطبي با عنوان افسردگي- شيدايي هم نام برده مي‌شود. کسي که دچار اختلال دوقطبي است، دچار نوسانات خلقي شديد است. اين نوسانات معمولا هفته‌ها يا ماه‌ها طول مي‌کشد و با آن چه مردم عادي در زندگي روزمره تجربه مي‌کنند بسيارمتفاوت است. اسکيزوفرني يا روان گسيختگي| اسکيزوفرنيا از نظر لغت از دو کلمه لاتين «اسکيزو» به مفهوم قطع يا جدايي و «فرنيا» به معني تفکر تشکيل شده است و به طور کلي يعني جدايي تفکر و به عبارتي، جدايي تفکر از هيجان و رفتار. آسيب‌هاي رواني در سينماي جهان و ايــران اگر به دنبال ديدن فيلم‌هايي با رگه‌هاي روان شناسانه هستيد، بدانيد با فهرست عريض و طويلي رو به رو خواهيد شد که براي ديدن آن به زمان زيادي نيازمنديد و البته هر کدام از فيلم‌ها مي‌تواند بهانه خوبي باشد تا درباره يک بيماري رواني خاص بيشتر بدانيد. يادتان باشد، همه بيماران رواني، ديوانه و مجنون با حرکات و ظاهر غير عادي نيستند و گاهي آدم‌هاي به ظاهر سالم هم بيماري‌هاي پنهان دارند. رواني | 1960 | آلفرد هيچکاک بازيگر نقش رواني: آنتوني پرکينز در نقش نورمن بيماري: اختلال دو شخصيتي بدون شک نام سينماي وحشت با «آلفرد هيچکاک» گره خورده است. کارگرداني که استاد دلهره و تعليق است و مضامين رواني در فيلم‌هاي او جايگاه ويژه‌اي دارد. اما «رواني» بهترين فيلم او در حوزه روان شناسي است. جالب است بدانيد رواني، آخرين اثر سياه و سفيد هيچکاک بود و خودش جايي گفته که مي‌خواست فيلمش سياه و سفيد باشد تا کمتر وحشي و خون آلود به نظر برسد. گويا فيلم000/800 دلار هزينه برداشت، در حالي که 40 ميليون دلار فروش رفت. هيچکاک فيلم‌نامه اين فيلم را بر اساس کتاب «رواني» اثر «رابرت بلاچ دک» نوشت و فيلم‌نامه قدرتمند او در کنار بازي بي‌نظير و باور پذير پرکينز، نورمن را به يکي از بهترين شخصيت‌هاي رواني تاريخ سينما تبديل کرد. لو نرفتن قصه و پايان آن، آن‌قدر براي هيچکاک مهم بود که وقتي تصميم به ساخت اين فيلم گرفت، کل نسخه‌هاي کتاب را از بازار جمع کرد و وقتي عوامل فيلم، اولين بار در استوديو دور هم جمع شدند، مجبورشان کرد تا دست راست خود را بلند کنند و سوگند بخورند که هيچ گونه اطلاعاتي از فيلم به خبرنگارها و رسانه‌ها نخواهند گفت. هيچکاک به همين قناعت نکرد و در ابتداي کار، صفحات پاياني فيلم نامه را به کسي نداد تا آخر فيلم لو نرود. مهم‌ترين نکته روانيِ هيچکاک، سکانس قتل زير دوش حمام است. سکانسي که فقط سه دقيقه بود اما از 77 زاويه دوربين و 50 کات براي فيلم‌برداري آن استفاده شد. برادرم خسرو| 1394| احسان بيگلري بازيگر نقش رواني: شهاب حسيني در نقش خسرو بيماري: اختلال دو قطبي افسردگي-شيدايي فيلم برادرم خسرو در ارديبهشت 1396 در برنامه اکران عمومي قرار گرفت و با استقبال خوبي هم رو به رو شد. فيلم در حقيقت يک درام خانوادگي روان شناسانه است درباره مردي به نام خسرو که مجبور شده براي مدتي در خانه برادر درس‌خوانده، روشنفکر و دندان پزشکش، ناصر، با بازي ناصر هاشمي، زندگي ‌کند. منتها در اين مدت بيماري رواني خسرو، بيش از حد انتظار، برادرش را ناراحت و پريشان مي‌کند. بازي شهاب حسيني در نقش فردي دو قطبي که بايد در لحظات کوتاهي از افسردگي به شيدايي و از شيدايي به حال و هواي افسرده برسد، واقعا ستايش‌برانگيز و نزديک به واقعيت است. داستان اصلي فيلم قرار است به تقابل ميان ناصر و خسرو بپردازد. يعني جايي که خسرو يک بيمار دو قطبي معرفي مي شود و ناصر فرد عاقلي است که مي بايست از او مراقبت کند. فيلم به درستي در جريان داستان، توازن عاقل و ديوانه را برهم مي زند و اين نکته را به مخاطب گوشزد مي‌کند که ناصر برخلاف ظاهر آرام و کاريزماتيک خود، وضعيتي بهتر از خسرو ندارد و تنها تفاوت آن ها در اين است که ناصر شخصيت اجتماعي قابل قبولي به دست آورده و خسرو بيشتر با رفتارهاي هيستريکش شناخته مي‌شود. تا جايي که مخاطب در پايان فيلم از خود مي‌پرسد که آيا واقعاً ناصر، که خسرو را يک بيمار رواني نامتعادل مي‌داند، خودش از نظر رواني سالم است؟ گاو | 1348| داريوش مهرجويي بازيگر نقش رواني: عزت‌ا... انتظامي در نقش مش حسن بيماري: جنون و از خود بيگانگي فيلم گاو را داريوش مهرجويي از داستاني به همين نام در کتاب «عزاداران بَيَل» به قلم نويسنده روان شناس «غلامحسين ساعدي» ساخته است. اين فيلم از نخستين فيلم‌هاي موج نو سينماي ايران بود که فارغ از قدرت داستان، به تصوير کشيدن قصه مش حسن و سير تغيير شخصيت او با بازي بي‌نظير عزت‌ا... انتظامي، فيلم را به يک شاهکار ماندگار سينمايي تبديل کرده است. شاهکاري که در همان سال اکرانش و نيز سال‌هاي بعد، نظر سينماگران جهان را به خود جلب کرد و رگه هاي روان شناسانه بسياري را مي‌توان در فيلم ديد و تحليل کرد. مش حسن، روستايي ساده‌اي است که همه دارايي و هويت خود را در وجود گاوش جست وجو مي کند و مي‌بيند. او بعد از شنيدن خبر فرار گاو که در حقيقت مرگ گاو است و ديگران به عمد برايش قصه فرار را ساخته‌اند، از شدت علاقه به گاو دچار دگرديسي شخصيتي مي‌شود و کم کم خود را گاو مي‌داند. انتظامي خيلي خوب توانسته اين دگرديسي تدريجي را در تغيير ميميک چهره، گشادي چشم‌ها، لحن صدا و همه اعضاي خود به نمايش بگذارد. منتقدي درباره او گفته بود: «بازي عزت ا... انتظامي در نقش مش حسن به توصيف نمي آيد. عميق، قوي و صادقانه. در فصل‌هاي اختتاميه، آن جا که به قالب گاو در مي‌آيد، بازي او تن را مي‌لرزاند.» درخشش(تلألو) |1980| استنلي کوبريک بازيگر نقش رواني: جک نيکلسون در نقش جک تورنس بيماري: اسکيزوفرني کوبريک، فيلم درخشش، شاهکار روان شناسانه‌اش را بر اساس رماني از «استيون کينگ» ساخت. «جک نيکلسون» هم آن قدر خوب نقش نويسنده ديوانه را بازي کرد که تصوير او روي پوستر به عنوان نماد شخصيت‌هاي روان‌گسيخته سينما براي هميشه در اذهان باقي ماند. در واقع جک نيکلسون تقريباً پس از بازي در اين فيلم بود که «پرسوناي شخصيت رواني» را به خود گرفت. کوبريک توانسته بود از قابليت‌هاي او به نفع فيلمش استفاده کند. نيکلسون هم به‌خوبي توانست تغيير فاز جک تورانس از يک آدم عادي به يک ديوانه‌ تمام‌عيار را با ريتم يک‌دستي بازي کند. البته کوبريک در ساختن اين فيلم آن قدر حساسيت‌هاي تکنيکي به خرج داد که نزديک بود همه بازيگرانش را به روان‌پريش‌هاي واقعي تبديل کند. او يکي از صحنه‌ها را 127 بار تکرار کرد. صحنه حمله با تبر 40 بار تکرار شد. درخشش يک فيلم روان شناختي بسيار خوش ساخت و جاودانه هم هست، جايي که نشان مي‌دهد چطور شخصيت خوب و انساني يک فرد معتمد در مقام همسر و پدر، مي‌تواند فرو بپاشد و تبديل به هيولايي غير قابل وصف شود. اين فيلم هشدار مي دهد که مبادا هرکدام از ما يک شخصيت خوابيده اين گونه داشته باشيم. درخشش قصه خشم است، خشمي که خاستگاهش چيزي نيست جز عقده، حقارت و کاستي هاي شخصيتي يک انسان. جالب است بدانيد صحنه خروج فوران خون از آسانسور سه بار برداشت شد اما باز هم کوبريک راضي نبود؛ نکته سخت ماجرا اين بود که آماده کردن اين صحنه هر بار 9 ساعت طول مي‌کشيد. بيشتر بخوانيد اگر دوست داريد درباره سينما و تحليل روان شناسانه فيلم‌هاي اين حوزه بيشتر بدانيد، اين دو کتاب منبع خوبي براي مطالعه است. نام کتاب: سينما و روان پزشکي نويسنده: ماهيار آذر در اين کتاب مجموعه 900 فيلم معرفي شده که به مقوله‌هاي روان‌شناسي باليني و روان‌پزشکي پرداخته‌اند. نام کتاب: روان شناسي و سينما نويسنده: اصغر خوش نظر اين کتاب در 26 فصل تاليف شده و هر فصل آن سه قسمت مهم: زندگي نامه کارگردان، بررسي فيلم و آسيب مدنظررا شامل مي شود. همراهان عزيز، آخرين خبر را بر روي بسترهاي زير دنبال کنيد: آخرين خبر در سروش http://sapp.ir/akharinkhabar آخرين خبر در ايتا https://eitaa.com/joinchat/88211456C878f9966e5 آخرين خبر در آي گپ https://igap.net/akharinkhabar آخرين خبر در ويسپي http://wispi.me/channel/akharinkhabar آخرين خبر در بله https://bale.ai/invite/#/join/MTIwZmMyZT آخرين خبر در گپ https://gap.im/akharinkhabar