دهه 80 و جهانی شدن سینمای ایران

ايرنا/ در سينماي دهه 80 امکان مطرح شدن موضوعاتي را فراهم شد که پيش از اين ممکن نبود و در جوار اين موقعيت، آدم‌هايي از دل اين فضا سربرآوردند که موفق شدند سينماي ايران را به سينماي جهان معرفي و ارائه کنند. فضايي که از نيمه دهه ۷۰ و بعد از روي کار آمدن دولت اصلاحات شکل گرفت و تا نيمه دهه ۸۰ ادامه داشت، کانال و دريچه‌اي را براي اهالي فرهنگ گشود که تاثير آن بر توليد آثار فرهنگي، در همه اشکال آن از کتاب و فيلم و موسيقي و ... مشهود است. دهه 80 به ويژه نيمه نخستين آن، جزو برهه‌اي از تاريخ سياسي-اجتماعي کشور بود که امکان بروز و ظهور برخي از مفاهيم را برجسته ساخت. براي مثال يکي از مسائلي که در اين دهه برجسته شد که تا پيش از اين بدين شکل وجود نداشت، شکل گيري قهرمانان زني است که لزوما نه در نقش‌هاي مادرانه و با شمايل مردانه که با صورتي زنانه مطرح و برجسته شدند. آنچه در ادامه مي‌آيد نگاهي به برخي از آثار برجسته سينمايي در اين دهه از تاريخ سينماي ايران است. به رنگ ارغوان سيزدهمين فيلم ابراهيم حاتمي کيا محصول سال ۱۳۸۳ ايران است. اين فيلم پس از پنج سال توقيف (در دولت نهم)، در بيست و هشتمين جشنواره فيلم فجر حضور يافت و جايزه سيمرغ بلورين بهترين فيلم جشنواره را به‌دست آورد. «شفق» (با بازي فرها قائميان) يکي از اعضاي گروه سياسي که اوائل انقلاب از ايران خارج شده، پس از سال‌ها تصميم مي‌گيرد براي ديدن دخترش «ارغوان» (با بازي خزر معصومي) که دانشجوي دانشکده جنگل‌داري است مخفيانه به ايران بازگردد. يکي از مأمورين امنيتي به نام «هوشنگ» (با بازي حميد فرخ نژاد) به عنوان دانشجو وارد دانشکده مي‌شود و از امکانات مدرن امنيتي استفاده مي‌کند تا با کنترل ارغوان، شفق را به دام اندازد. در اين ميان بين او و ارغوان رابطه‌اي عاطفي بوجود مي‌آيد. به رنگ ارغوان هم از جمله فيلم‌هاي ساختار شکن در دهه ۸۰ است که نقش اصلي و قهرمان دستانش يک دختر جوان است. به رنگ ارغوان سيمرغ بلورين جايزه نگاه مردمي بيست و هشتمين جشنواره بين‌المللي فيلم فجر را نيز با ۶۸ درصد آرا دريافت کرد. ميم مثل مادر نام فيلمي اثر رسول ملاقلي‌پور در سال ۱۳۸۵ است. در اين فيلم گلشيفته فراهاني، حسين ياري، سحر دولتشاهي ، شراره دولت‌آبادي و همچنين علي شادمان ايفاي نقش کرده‌اند. اين فيلم بنا به تشخيص کميته‌اي از بنياد سينمايي فارابي به عنوان نماينده ايران در هشتادمين دوره جوايز اسکار در سال ۲۰۰۷ انتخاب شد. داستان فيلم از اين قرار است که سپيده در زمان جنگ ايران و عراق، از پرستاران شهر سردشت بود و در بمباران شيميايي سردشت، دچار تأثيرات شيميايي شد. سال‌ها بعد سهيل و سپيده در انتظار فرزند خود هستند.پس از سونوگرافي، پزشکان مي‌گويند فرزند سپيده دچار مشکلات تنفسي و معلوليت است و اين وضعيت ناشي از گازهاي شيميايي زمان جنگ است. سهيل اصرار دارد تا فرزندشان را سقط کنند اما سپيده مخالفت مي‌کند و سهيل، سپيده را طلاق مي‌دهد. پس از زايمان،در طي چک آپ‌هاي ماهيانه، پزشک به سپيده مي‌گويد که اين وضعيت سعيد، ناشي از مشکلات ژنتيکي است و گاز هاي عصبي روي سعيد تأثيري نداشته است. ارتفاع پست فيلمي است ساخته ابراهيم حاتمي‌کيا که در ۲ مرداد ۱۳۸۱ به نمايش درآمده‌ است. داستان اين گونه است :قاسم (با بازي حميد فرخ نژاد) که ادعا مي‌کند براي خانواده و دوستانش در يک شرکت صنعتي در بندرعباس کار پيدا کرده، آن‌ها را سوار هواپيما مي‌کند. اما تنها نرگس (با بازي ليلا حاتمي) است که از قصد قاسم خبر دارد. قاسم هواپيما را مي‌دزدد. ارتفاع پست، دوازدهمين فيلم بلند ابراهيم حاتمي‌کيا بود و داستان اين فيلم بر اساس يک رويداد واقعي که در ۲۳ آذر ۱۳۷۹ در مسير اهواز به بندرعباس انجام شد، ساخته شده‌بود. در اين هواپيما (ياک ۴۰)، ۲۳ نفر از اعضاي يک خانواده حضور داشتند که سه نفر از آن‌ها به نام‌هاي خالد حرداني، فرهنگ پورمنصوري و شهرام پورمنصوري، اقدام به اين هواپيماربايي کردند که با واکنش به موقع گارد پرواز، اقدام آن‌ها ناکام ماند. حکم اوليه براي اين متهمان، اعدام براي حرداني و حبس ابد براي برادران پورمنصوري بود ولي وکيل آن‌ها محمد مصطفايي با تلاش خود توانست در سال ۱۳۸۶، احکام آن‌ها را به ۲۰ و ۱۵ سال حبس، کاهش دهد. من ترانه ۱۵ سال دارم فيلمي از رسول صدرعاملي با بازي ترانه عليدوستي است. اين فيلم محصول سال ۱۳۸۰ و برنده سيمرغ بلورين بهترين کارگرداني براي رسول صدر عاملي، بهترين فيلمنامه براي کامبوزيا پرتوي و بهترين بازيگر نقش اول زن براي ترانه عليدوستي از بيستمين جشنواره فيلم فجر است. رسول صدرعاملي براي اين فيلم برنده جايزه ويژه هيئت داوران و نامزد جايزه يوزپلنگ طلايي جشنواره فيلم لوکارنو شد. ترانه دختر نوجواني است که مادرش را در کودکي از دست داده و پدرش به دلايلي در زندان به سر مي‌برد. ترانه به زندگي عادي اش ادامه مي‌دهد تا اين که پسر پولداري به او پيشنهاد ازدواج مي‌دهد. ترانه قبول مي‌کند و ازدواج سر مي‌گيرد ولي بعد از مدت کوتاهي پسر ترانه را رها کرده و به خارج از کشور مي‌رود. اين در حالي است که ترانه از آن پسر حامله‌است و چون فقط بين آنها صيغه‌اي قرائت شده و اسم ترانه در شناسنامه پسر نيست او نمي‌تواند ثابت کند اين بچه در شکمش را از آن پسر دارد. در حالي که همه به او تهمت مي‌زنند، ترانه تلاش ديوانه واري را براي اعاده حيثيت از خود و بچه‌اش آغاز مي‌کند. اين فيلم جزو آثار برجسته و پيشگام در سينماي دهه هشتاد است چرا که قهرمان خود را يک دختر جوان معرفي مي‌کند؛ موضوعي که پيش از اين در سينماي ايران سابقه نداشت و اثرات فضاي باز دولت اصلاحات پيش از دولت نهم و دهم در اين روند سينما محسوس است. سنتوري يا علي سنتوري فيلمي ساخته داريوش مهرجويي در سال ۱۳۸۵ خورشيدي است. سنتوري فيلمي است اجتماعي با رويکردي انتقادي که تم اصلي آن تضاد سنت و مدرنيته در جامعه امروز ايران و موضوع آن سقوط هنرمند و خودويرانگري او در جامعه‌اي است که هنر واقعي را برنمي‌تابد و مدام آن را محدود و سرکوب مي‌کند. خواننده اين فيلم محسن چاوشي است و اردوان کامکار سنتور مي‌نوازند. علي با بازي (بهرام رادان)، نوازنده چيره‌دست سنتور و خواننده محبوب جوانان ناگهان در اوج شهرت و موفقيت افسار زندگي را از دست مي‌دهد و به بيراهه مي‌رود. او مي‌گويد همه بدبختي‌ها از وقتي شروع شد که عشق بزرگ زندگي‌ام، هانيه (با بازي گلشيفته فرهاني)، مرا ترک کرد، اما هانيه زماني مي‌رود که علي مدت هاست در بند اعتياد خانمان سوز خود گرفتار است. فيلم برداشتي آزاد از عقايد يک دلقک نوشته هاينريش بل و الهام گرفته از زندگي پيمان اسکندري است که در اوج هنر و تحصيل به بيراهه و اعتياد افتاد و عشقي اشتباه علي‌رغم تلاش خانواده و نزديکان او را تا مرگ سوق داد؛ مرگ مشکوک و ناگهاني وي که در سال ۸۲ بعنوان يکي از پرونده‌هاي کيفري پر سر و صدا اما بي فرجام دادگستري شيراز مطرح بوده، دستمايه اصلي تدوين فيلم نامه علي سنتوري شد. شب يلدا فيلمي ساخته کيومرث پوراحمد و محصول سال ۱۳۸۰ با بازي محمدرضا فروتن، هيلدا هاشم‌پور، الهام چرخنده و پروين‌دخت يزدانيان است. داستان فيلم الهام‌گرفته از زندگي کارگردان است. حامد (محمدرضا فروتن) علي‌رغم علاقه بسيار به همسرش مهناز (الهام چرخنده) و فرزندش نازي، آن‌ها را پس از ده سال زندگي مشترک به خارج از کشور مي‌فرستد. بهانه مهناز براي سفر، آزادي بيشتر است، اما پس از خروج از کشور، رفتارهاي مشکوکي از او سر مي‌زند. مجله فيلم و سينما اين فيلم را به عنوان يکي از صد فيلم برتر تاريخ سينماي ايران معرفي کرده و درباره آن نوشته‌است: «حتي کسي که در آثار قبلي پوراحمد (جز در آلبوم تمبر و دقايق و لحظاتي از مجموعه‌هاي قصه‌هاي مجيد و سرنخ) چيز قابل اعتنا و دندان‌گيري مشاهده نکرده هم نمي‌تواند به کيفيت چشمگير شب يلدا چشم ببندد. پوراحمد در اين حديث نفس صادقانه و پر حس و حال، خود را به رعايت دقيق جزئياتي دانسته که نمونه‌هايش را در آثار قبلي‌اش به سختي مي‌توان سراغ گرفت. او با تسلطي چشمگير در فضايي بسته و با تنها يک بازيگر، موفق به جذب همدلي و همراهي مخاطب مي‌شود. پوراحمد براي ساختن گذشته حامد (فروتن) به جاي متوسل شدن به فلاش بک، استفاده خلاقانه از نوار ويدئو مي‌کند. شخصيت زن را هم يک‌بعدي نشان نمي‌دهد (و تازه در کنار مهناز، پريا را هم وارد ماجرا مي‌کند تا در جهان اثر نمونه زن مثبت و خوب تنها در وجود مادر خلاصه نشود) بهترين بهره را از وجود تصنيف‌هاي قديمي به خصوص در تيتراژ مي‌کند، همچنان که بهترين بازي سال‌هاي اخير را از فروتن مي‌گيرد و بغضش را هم مي‌ترکاند، چنان درست و بجا که تحسين نکردنش دشوار است). بوتيک نام فيلمي ايراني به کارگرداني حميد نعمت‌الله و محصول سال ۱۳۸۲ است. اين فيلم برنده سيمرغ بلورين بهترين فيلم اول از بيست و دومين جشنواره فيلم فجر شد. در فيلم بازيگراني چون گلشيفته فراهاني، محمدرضا گلزار، حامد بهداد، رضا رويگري و افسانه چهره آزاد به ايفاي نقش مي‌پردازند. داستان از اين قرار است که اتي (احترام) با بازي گلشيفته فرهاني، سهم خود را از خانه اجاره‌ايي که با دوستانش اجاره کرده نپرداخته و صاحب خانه قصد دارد آنها را بيرون کند. جهانگير (با بازي محمدرضا گلزار) جواني که در بوتيک کار مي‌کند،، مبلغ مورد نياز اتي را فراهم مي‌کند اما اتي با آن مبلغ تصميم مي‌گيرد به خارج برود. سعي اتي براي تهيه کسري پولي که براي خارج رفتن نياز دارد اتي را در موقعيت خطيري قرار مي‌دهد. اين فيلم نيز به لحاظ تعريف دختري جوان به عنوان قهرمان داستانش، به تصوير کشيدن اختلاف طبقاتي در جامعه و مسائل و مباحث ناپيدا و بعضا غيراخلاقي که در لايه هاي مختلف اجتماعي وجود دارد،برجسته محسوب مي‌شود. آواز گنجشک‌ها نام فيلمي به کارگرداني مجيد مجيدي، محصول سال ۱۳۸۶ است. اين فيلم در مراسم اسکار ۲۰۰۹ نماينده سينماي ايران بود. آواز گنجشک‌ها به عنوان يکي از بهترين فيلم‌هاي خارجي سال ۲۰۰۹ از نگاه هيئت ملي نقد فيلم آمريکا انتخاب شد. رضا ناجي نيز براي بازي درخشان خود در اين فيلم جايزه خرس نقره‌اي براي بهترين بازيگر مرد از جشنواره فيلم برلين را تصاحب کرد. اين فيلم به داستان مرد ساده و ميانسالي به نام کريم مي‌پردازد. وي در يک مزرعه پرورش حيوانات کار مي‌کند و شيفته شترمرغ‌هاست و ارتباط رواني و عاطفي با آن‌ها برقرار کرده‌است. جدايي نادر از سيمين فيلمي به کارگرداني، نويسندگي و تهيه‌کنندگي اصغر فرهادي و محصول سال ۱۳۸۹ است. اين فيلم برنده اسکار بهترين فيلم غيرانگليسي زبان در سال ۲۰۱۲ گرديد. جدايي نادر از سيمين که در سطح بين‌المللي بيشتر با نام جدايي (A Separation) شناخته مي‌شود، پنجمين اثر سينمايي اصغر فرهادي است و توسط نشريه گاردين در فهرست ۱۰۰ فيلم برتر سينماي جهان که از سال ۲۰۰۰ ميلادي تاکنون ساخته شده، جاي گرفته. از بازيگران اصلي آن مي‌توان پيمان معادي، ليلا حاتمي، شهاب حسيني، ساره بيات و مريلا زارعي را نام برد. داستان فيلم اين گونه است که سيمين (ليلا حاتمي) مي‌خواهد به‌همراه همسرش نادر (پيمان معادي) و دخترش ترمه (سارينا فرهادي) از ايران برود و همه مقدمات اين کار را فراهم کرده. اما نادر نمي‌خواهد پدرش را که از بيماري آلزايمر رنج مي‌بَرَد، تنها رها کند. اين اختلافات باعث مي‌شود سيمين از دادگاه درخواست طلاق کند.جدايي نادر از سيمين در ۱۵ ژانويه ۲۰۱۲، جايزه «بهترين فيلم غيرانگليسي زبان» را از شصت و نهمين مراسم گلدن گلوب (مهمترين جايزه سينمايي پس از اسکار) دريافت کرد و به اولين فيلم ايراني‌اي تبديل شد که اين جايزه را دريافت مي‌کند. پس از آن اين فيلم در ۲۷ فوريه ۲۰۱۲ جايزه «بهترين فيلم خارجي» را از هشتاد و چهارمين مراسم اسکار گرفت و به اولين فيلم ايراني‌اي تبديل شد که اين جايزه را دريافت کرده است. درباره اِلي عنوان فيلمي سينمايي ساخته اصغر فرهادي و محصول سال ۱۳۸۷ ايران است. درباره الي پس از اکران و نمايش مورد ستايش منتقدان و مردم قرار گرفت. خرس نقره‌اي بهترين کارگرداني جشنواره بين‌المللي فيلم برلين ۲۰۰۹ به اين فيلم اهدا شد. اصغر فرهادي در درباره الي از سبک رئاليسم پيروي کرد و باعث شد تا موج جديدي در سينماي ايران رقم بخورد. داستان فيلم روايت‌گر زندگي چند خانواده است که براي گذراندن تعطيلات به شمال کشور سفر کرده‌اند. دوستان احمد (شهاب حسيني) که پس از سال‌ها زندگي در آلمان به ايران بازگشته، در تلاش هستند تا همسري را براي او بيابند. به همين خاطر، مربي مهدکودکي به نام «اِلي» (ترانه عليدوستي) با دعوت سپيده (گلشيفته فراهاني)، به همراه ديگران به اين سفر آمده‌است. اين فيلم برنده سيمرغ بلورين بهترين فيلم از نگاه تماشاگران، سيمرغ بلورين بهترين کارگرداني و سيمرغ بلورين بهترين جلوه‌هاي صوتي در بيست و هفتمين جشنواره فيلم فجر ۱۳۸۷گرديد. چهارشنبه‌سوري سومين فيلم سينمايي اصغر فرهادي است. اين فيلم در بيست و چهارمين جشنواره فيلم فجر ۱۳۸۴ نامزد دريافت ۹ جايزه بود که در نهايت موفق به کسب سيمرغ‌هاي بلورين بهترين کارگرداني، بهترين بازيگر نقش اول زن، بهترين تدوين و همچنين سيمرغ بلورين فيلم محبوب تماشاگران شد. چهارشنبه‌سوري برنده هوگو طلايي جشنواره بين‌المللي فيلم شيکاگو و نامزد پلنگ طلايي جشنواره فيلم لوکارنو در سال ۲۰۰۶ شد. دختر جواني به نام روح‌انگيز (ترانه عليدوستي) که خود را آماده ازدواج مي‌کند، روز چهارشنبه‌سوري براي کار به خانه خانواده‌اي متوسط وارد مي‌شود. فضاي پرتنش و غم‌انگيز خانه، به همراه غوغاي انفجار ترقه‌هاي چهارشنبه‌سوري فضايي بي‌ثبات و ناآرام به وجود آورده است. مژده (هديه تهراني)، خانم خانه، در هيئتي سراپا سياه و با حرکاتي عصبي، حالتي غريب دارد. مژده به رابطه همسر خود (حميد فرخ‌نژاد) و زن همسايه (پانته آ بهرام) مشکوک شده و زندگي خانواده در آستانه نابودي است. چهارنبه سوري روايت خيانت، سرخوردگي و تنهايي آدم هاست. دايره‌زنگي فيلمي کمدي-اجتماعي و محصول سال ۱۳۸۶ است. روايتي است از معضل ماهواره و عمق تأثيرش در اجتماع ما؛ نخستين فيلم سينمايي پريسا بخت‌آور که با نويسندگي اصغر فرهادي اکران شد .اين فيلم که پرفروش‌ترين فيلم فروردين ۱۳۸۷ بود روايت تازه‌اي از بحث اخلاق در روابط اجتماعي و قضاوت هاي نادرست را به تصوير مي کشد. فيلم داستان آدم‌هاي يک ساختمان است که هرکدام قصه زندگي متفاوتي دارند و به دليل مسائلي حالا دوربين به درون خانه هايشان مي‌رود و شخصيت‌هاي آنان را برجسته مي‌سازد. اين فيلم هم قهرمان داستانش يک دختر جوان است که البته در آخر فيلم مشخص مي‌شود که نوعي ضدقهرمان است؛ يعني برخلاف همه فيلم‌هاي ديگر که دختران را معصوم و جامعه را گرگ مي‌کنند، شيرين در «دايره زنگي» دختري به ظاهر معصوم است که تماشاگر در تمام طول مدت فيلم با او همذات‌پنداري مي‌کند و به او علاقمند مي‌شود اما در نهايت دزد، بزهکار و دچار مشکلات اخلاقي از آب درمي‌آيد. مارمولک فيلمي به کارگرداني کمال تبريزي، تهيه‌کنندگي منوچهر محمدي، نويسندگي پيمان قاسم‌خاني و با بازي پرويز پرستويي، محصول سال ۱۳۸۲ ايران است. داستان اين فيلم اقتباسي از فيلم‌هاي «ما فرشته نيستيم» و «زائر» است که با بومي‌سازي قصه فيلم، نگاهي متفاوت به مسئله روحانيت و جامعه دارد. مارمولک در زمان اکران و حتي پيش از آن به دليل موضوع حساسي که روي آن دست گذاشته بود، بشدت در جامعه صدا کرد و به فروشي بيش از يک ميليارد در زمان خود دست يافت و توانست تا سيمرغ بلورين بهترين فيلمنامه وسيمرغ بلورين بهترين فيلم از نگاه تماشاگران را از بيست و دومين دوره جشنواره فيلم فجر از آن خود کند. مهمان مامان يک فيلم کمدي-خانوادگي به کارگرداني داريوش مهرجويي محصول سال ۱۳۸۲ است. اين فيلم بر اساس کتاب مهمان مامان نوشته هوشنگ مرادي کرماني و توسط سيمافيلم توليد شده‌است. از فيلم استقبال خوبي شد و در بيست و دومين دوره جشنواره فيلم فجر، سيمرغ بلورين بهترين فيلم را دريافت کرد. اين فيلم هجدهمين فيلم بلند داريوش مهرجويي است. داستان از اين قرارا است که براي خانواده‌اي مهمان سرزده، تازه عروس و داماد، مي‌آيد؛ ولي چون وضع مالي خانواده خوب نيست، همسايگان دست به دست هم مي‌دهند تا آبروي صاحبخانه را حفظ کنند. اين فيلم نيز، مانند فيلم اجاره‌نشين‌ها، گوشه‌هايي از جامعه ايراني و عادات و رفتار آن را با استفاده از شخصيت‌هاي مختلفي که شايد نماينده قشرهاي مختلف جامعه ايراني هستند، نشان مي‌دهد. در نهايت مي توان اينگونه نتيجه‌گيري کرد که باز بودن فضاي سياسي و اجتماعي و نقش آن در بالندگي فرهنگ و هنر و به ويژه سينما را مي‌توان با استناد به دهه ۸۰ و خروجي‌ها و تجارب آن برهه تاريخي به تثبيت رساند. دهه‌اي که امکان مطرح شدن موضوعاتي را فراهم ساخت که پيش از اين ممکن نبود و در جوار اين موقعيت، آدم‌هايي از دل اين فضا سربرآوردند که موفق شدند سينماي ايران را به سينماي جهان معرفي و ارائه کنند. ما را در کانال «آخرين خبر» دنبال کنيد