سوالات مسابقات تلویزیونی چگونه طراحی می شود؟

مسابقه هاي تلويزيوني از ابتداي ساخت تا به حال که سالهاست از آن مي گذرد همواره محبوب بوده اند. اين محبوبيت هم در ايران قابل توجه است و هم در خارج از کشور. اين توجه به مسابقه و سرگرمي تا جايي اهميت دارد که اتاق فکرهاي بزرگي براي آن طراحي مي شود و پول هاي هنگفتي صرف ساخت دکور براي آن مي شود.

**«منوچهر نوذري» و طرح سوال هاي خاص در مسابقه هفته

در ايران هم مسابقات تلويزيوني از ديرباز مورد توجه بوده اند. از جمله اين مسابقات مي توان به «مسابقه هفته» با اجراي زنده ياد منوچهر نوذري اشاره کرد. مسابقه اي که از بسياري از برنامه هاي دوران خود پربيننده تر بود و با اجراي گرم نوذري، هواداران بسياري داشت.سوالات اين مسابقه بيشتر به اطلاعات عمومي اختصاص داشت و چون آن زمان اينترنت و فضاي مجازي نبود، بيشتر کساني در اين مسابقه برنده مي شدند که مطالعه بيشتري داشتند.

**از راز سيب تا مردان آهنين

اما در دهه هشتاد، شکل و شمايل مسابقات با تغيير قابل توجهي همراه شد. بيشتر مسابقات به سمت طراحي هاي رمزآلود رفته بودند که از جمله آنها مي توان به راز سيب اشاره کرد. همچنين برخي مسابقات نظير مردان آهنين نيز متکي بر قواي جسماني بودند. در اين مقطع بازار مسابقه هاي متکي بر اطلاعات عمومي و هوش کمرنگ تر شدند. تا ميانه دهه نود، مسابقات تلويزيوني از رونق افتادند تا اينکه دوباره طي سالهاي اخير دوباره اتاق فکرها به راه افتادند و تلاش براي برگرداندن مسابقات از سر گرفته شد. از جمله آنها هم ميتوان به «برنده باش»، «ايرانيش»، «ايران» و... اشاره کرد.

**سرگرمي با چاشني آموزش

هدف اصلي از طراحي مسابقه هاي تلويزيوني در وهله اول سرگرم کردن مخاطبان است که اين روزها شايد تعداد مخاطباني که دوست دارند در استوديوي برنامه حاضر شوند و خودشان شرکت کننده برنامه باشند از تعداد مخاطباني که پاي تلويزيون نشسته و از منزل برنامه را تماشا مي کنند، بيشتر است. در اين بخش بايد گفت تهيه کننده هايي که در زمينه توليد مسابقه تبحر خاصي دارند، اين را مي دانند که خلاقيت در طراحي مسابقه از اصولي ترين مواردي است که بايد رعايت کنند.

**«ايران» مسابقه اي براي تمام کشور

مسابقه «ايران» يکي از اندک نمونه‌هاي سيما است که اگر چه در بخش سرگرمي‌ها ساخته شده است، اما به خوبي توانسته خود را از يک تفريح تلويزيوني صرف دور کند و بار بخشي از آگاهي‌رساني فرهنگي به توده مردم را بر دوش بگيرد. انتقال دانش ايران‌شناسي در اين مسابقه اگر چه به شکل داده‌هاي فشرده است که در قالب پرسش‌هاي کوتاه چند گزينه‌اي و پاسخ‌هايي در حد نام جغرافيايي، تاريخي و بزرگان ايراني و يا بيت‌هاي کوتاه و ضرب المثل‌ها انجام مي‌شود، اما همين‌ها مي‌تواند در ذهن مخاطب جرقه‌اي از کنجکاوي و نياز به دانستن بيشتر درباره ايران را روشن کند که سرآغاز مطالعه بيشتر و آگاهي ژرفتر شود.

فرايند دانش‌گستري اين مسابقه از مرحله پيش از اجراي استوديويي آغاز مي‌شود، چنان‌که هر شرکت‌کننده بايد از نرم‌افزار ويژه مسابقه؛ فهرست چند هزار تايي از پرسش‌ها در زمينه تاريخ، جغرافي، ادبيات، فرهنگ و هنر ايران را دريافت کند، بخواند و پس از گذران گزينش نخستين، وارد مسابقه اصلي شود. در اين فرايند آماده شدن تا گام نهادن در گود اصلي مسابقه، شمار زيادي داده‌هاي کوتاه و خلاصه درباره ايران با پاسخ‌هاي يک يا چند واژه‌اي به شرکت‌کننده منتقل مي‌شود که به فراخور توان آنها را فرا مي‌گيرد و در استوديوي مسابقه آنها را به بوته آزمايش مي‌گذارد، مانند يک دوره فشرده خودآموز چند هفته‌اي.

اما به جز فرايند آموزشي که براي شرکت‌کننده پيش از گزينش نهايي در جريان است، براي بينندگان مسابقه هم شکل خاص اجراي استوديويي مسابقه که با مکث و ايستادن و زمان دادن روي هر پرسش همراه است، فرصتي براي دريافت داده‌هاي ارزنده تاريخي، جغرافيايي، و فرهنگي و يادگيري است. شکل نمايش درشت گزينه‌هاي هر پرسش بر روي کفه دوراني استوديو که شرکت کنندگان بايد روي آن بايستند و نمايش گزينه‌ها با زاويه بالا به پايين دوربين هم به دريافت و انتقال اثرگذارتر داده‌ها براي بيننده کمک مي‌کنند. حتي انتخاب گزينه‌ها به جاي دست با پا و گام برداشتن روي کفه دوراني، خودش يک شکستن عادت و رويه هميشگي مسابقات است که به ديد نگارنده عاملي براي يادگيري بيشتر و به خاطر سپاري پاسخ‌ها است.

اين شکل انتخاب گزينه، زمانبرتر از انتخاب گزينه‌ها به شکل شفاهي و يا انتخاب با دست از روي مانيتور است. پس اين زمان گذرانده شده براي جابجايي شرکت‌کننده و قدم زدن روي کفه پاسخ‌ها به درگير شدن بيشتر ذهن بينندگان برنامه و يادگيري ديداري و به خاطرسپاري بهتر پاسخ‌ها کمک مي‌کند که مي‌تواند نشان دهنده زيرکي سازندگان برنامه باشد. گرچه در فصل پيش، برخي از مردم به همين بخش برنامه که انتخاب گزينه‌ها با پا انجام مي‌شود اعتراض کرده بودند و آن را بي‌احترامي به شهرهاي خود يا بزرگان ايراني دانسته بودند، اما دست‌اندرکاران برنامه با کمي تغيير، ترتيبي دادند تا شرکت‌کنندگان روي گزينه پاسخ‌ها نايستند بلکه براي انتخاب گزينه، کنار هر پاسخ بروند تا بازخورد ناخوشايند هم براي کسي نداشته باشد.

**سوالات مسابقات تلويزيوني چگونه طراحي مي شوند؟

«بهناز پروين» سرپرست طراحان سوال مسابقه «ايران» توضيحاتي را در مورد چگونگي انتخاب و طراحي سوال‌هاي اين مسابقه ارائه کرد.

سرپرست طراحان سوال مسابقه «ايران» درباره تعداد افراد حاضر در تيم طراحي سوال‌ها و تخصص هر کدام از اين افراد به خبرنگار راديو و تلويزيون خبرگزاري فارس گفت: سوالات مسابقه «ايران» توسط شش نفر طراحي مي‌شود که هر کدام از اين افراد در زمينه‌هايي از جمله تاريخ، هنر، ادبيات، فلسفه و روانشناسي، تخصص دارند و مشغول به فعاليت‌اند. خوشبختانه تعامل بسيار خوبي بين طراحان وجود دارد که باعث مي‌شود حيطه سوالات آميخته نشود، موازي کاري به وجود نيايد و نتيجه هماهنگ باشد.

وي درباره مزيت و سختي‌هاي طراحي سوال‌هاي اين مسابقه که تنها با محوريت کشورمان ايران طرح مي‌شود گفت: به نظرم اين موضوع در مسابقه «ايران» يک عامل وحدت بخش است و باعث مي‌شود کل برنامه جهت‌گيري و هدفي مشترک بين عوامل و مخاطبانش داشته باشد؛ موضوعي ارزشمند که همه بر آن اتفاق نظر دارند. تمدن اصيل و کهني که همه ما موظفيم از آن دفاع کنيم. اين تمدن، کيان، شرف و هويت ماست. ما در طراحي سوال‌ها سعي مي‌کنيم که به ابعاد مختلف کشورمان، به ويژه بخش‌هايي که در طول سال‌ها مغفول مانده بپردازيم.

**معرفي ظرفيت هاي سراسر کشور

دکتر بهناز پروين در ادامه افزود: خوشبختانه اين اتفاق باعث شده تا ظرفيت‌هايي که در کشور موجود است به بهترين شکل ممکن معرفي شود. اينکه مخاطب در پايان هر برنامه متوجه شود اين کشور علاوه بر منابع طبيعي، گردشگري و تاريخي غني، هر روز توليدات و دستاوردهايي دارد و هر روز نيازمند به تلاش بيشتر ما است که به ظرفيت‌هاي آن اضافه کنيم.

وي ادامه داد: در مورد دشواري‌ها نيز بايد بگويم قطعا هر کار تخصصي و دانش محور، با دشواري‌هايي روبرو است، اما به طور خاص در اين برنامه مي‌توان به تعداد زياد سوالات، تنوع بخش‌ها و بازي‌ها، تفاوت سطح دانش و مطالعه شرکت‌کنندگان و محدوديت‌هاي رسانه به عنوان سرگرمي اشاره کرد. همچنين لازم است به طور مداوم دانشمان را بالاتر ببريم و از منابع مختلف و اختلاف‌نظرهايي که وجود دارد، نتايج رضايت‌بخشي را استخراج کنيم. در عين حال بايد مراقب باشيم که آن عامل وحدت بخش در طراحي سوال‌ها منجر به تفرقه و قوميت‌گرايي و حواشي از اين قبيل نشود و نادانسته باعث نشويم يک اشتباه، اعتراض‌هايي را برانگيزد.

**در نظر گرفتن سلايق و سطح سواد شرکت کننده

سرپرست طراحان سوال‌ «ايران» با اشاره به در نظر گرفتن سلايق مختلف و سطح سواد شرکت کنندگان و بينندگان در طراحي سوال‌هاي مسابقه نيز گفت: سوال‌ها در عين حال که تخصصي و جزئي نيستند، ولي آسان و دم‌دستي هم نبايد باشند. ما بايد ميزاني از اطلاعات را به مخاطب بدهيم که در عين اينکه جذاب و تازه است، کسالت‌بار و دور از ذهن نباشد.

وي همچنين درباره سنجش سطح معلومات شرکت‌کنندگان و در نظر گرفتن آن در طراحي سوال‌ها نيز گفت: سطح معلومات تمام شرکت‌کنندگان به يک اندازه نيست. براي ارتقاء سطح دانش افراد حاضر در مسابقه، ا‌پليکيشن سوال‌هاي همه جانبه و خوبي را ارائه مي‌دهد. اين رويه قبل از حضور در مسابقه به شرکت‌کننده آمادگي کاملي خواهد داد به اين شکل که افراد يک دوره مطالعاتي کوتاه خواهند داشت که بعد از شرکت در آن به صورت حضوري و با اطلاعات بالاتر وارد مسابقه مي‌شوند.
دکتر بهناز پروين همچنين درباره منبع قابل اعتماد طراحان سوال براي جلوگيري از اختلاف در ميان قوميت‌ها اظهار داشت: ما تلاش کرديم در چنين مواردي از منابع مکتوب معتبر معرفي شده توسط منابع ذي‌صلاح استفاده کنيم.

**اين حجم از طراحي سوال سابقه نداشته است

سرپرست طراحان سوال مسابقه «ايران» در ادامه درباره پروسه طراحي پرسش‌هاي اين برنامه گفت: با قاطعيت مي‌توانيم بگوييم برنامه‌اي در قالب مسابقه با اين کثرت سوال و تنوع بخش‌ها تاکنون در تاريخ تلويزيون کشور سابقه نداشته است. مخصوصا که آن مسابقه متمرکز باشد روي يک موضوع خاص که اين اندازه حساسيت‌برانگيز و ارزشمند است. براي طراحي سوال‌ها در ابتدا هر کدام از طراحان بر اساس تحصيلات و تجربه کاري‌شان سوال‌هايي را در ا‌پليکيشن قرار مي‌دهند، در مرحله بعد و براي منطبق کردن سوال‌ها با هر بازي به صورت دسته‌جمعي در گروه تصميم گرفته مي‌شود. ضمن اينکه هر طراح نتيجه مکتوب کار خود را ارائه مي‌دهد. سپس توسط اعضاي طراح سوال و ساير عوامل پروژه از جمله تهيه‌کننده و کارگردان محترم، سوال تأييد شده و يا اصلاحاتي روي آن صورت مي‌گيرد و بعضا حذف مي‌شود.

وي افزود: در مرحله بعد سوال‌ها توسط مسئول گروه به لحاظ نگارشي و انطباق با موازين برنامه ويرايش مي‌شود و در نهايت به دست عوامل اجرايي مي‌رسد. حتي در اين مرحله نيز بعضا پيش آمده که از طرف عوامل، سوال‌ها با اصلاحاتي مواجه و ويرايش شده‌اند.

بهناز پروين در پايان گفت: خطا در برنامه‌اي براي شبکه سراسري يک سيما با بيش از صد سوال در هر قسمت، با تنوع در بخش‌هاي مختلف، درباره ايران عزيز، عليرغم همه تلاش‌هاي ما اجتناب ناپذير است. ولي سعي کرده‌ايم در ارتباط مستقيم با مخاطبان نظرها را بشنويم و بررسي کنيم. حتي اگر جايي سهوا اشتباهي رخ داده بابتش عذرخواهي و بلافاصله آن را اصلاح کرده‌ايم.

انتهاي پيام/