درباره شهربانو مادر امام سجاد (ع)

مهرخانه/ مطابق نقل‌ها سه فرزند شهربانو در کربلا حاضر بودند. ابن شهرآشوب، در نقلي، مادر علي اصغر عليه‌السلام را شهربانو دانسته است که قولي ضعيف است. دو فرزند ديگري که بيان شده است، زينب و ام کلثوم هستند و حضرت سجاد عليه‌السلام؛ مطابق قوي‌ترين نقل‌ها اين سه شخصيت فرزندان حاضر شهربانو در کربلا بودند؛ در کتاب کافي و دلايل الامامه و... بر اين نقل‌ها اشاره رفته است. با شروع ماه محرم؛ ماه اندوه و عزاي حسيني، به‌منظور شناخت بهتر واقعيت‌هاي موجود اين حادثه غم‌بار و عظيم، مهرخانه، جهت بررسي اتفاقات، افراد و وقايعي که در اين ايام نقل محافل مذهبي و ديني است، سلسله‌بحث‌هايي را از منظر زنان و خانواده و در موضوعات گوناگون با حجت‌الاسلام حميد احمدي‌جلفايي؛ دانش‌آموخته فقه و اصول و نويسنده کتاب‌هاي «صحيفه فاطميه»، «حجاب برتر» و مدير پژوهش «موسوعه حجاب و عفت» داشته است تا صحت و سقم تاريخ شفاهي مرسوم را دريافته واين واقعه عظيم را واقعي‌تر و به دور از بدعت‌ها و جانب‌داري‌ها، درک کنيم. حجت‌الاسلام حميد احمدي‌جلفايي در گفت‌وگو با خبرنگار مهرخانه، به نقش زنان حاضر در نهضت عاشورا به خصوص، مادر امام زين العابدين عليه‌السلام اشاره کرد و گفت: مادر امام سجاد عليه‌السلام يکي زنان بانوان فداکار در تاريخ اسلام است که در نهضت عاشورا از ايشان نيز ياد مي‌شود. مطابق قوي‌ترين نقل‌ها، اسم ايشان شهربانو بود. البته اين نام به صورت‌هاي ديگري نيز ثبت شده است؛ مانند شهربانوا، شهربان، شاه‌زنان، شه‌زنان، جهان‌شاه، ريحان‌شاه؛ در برخي منابع نيز نام‌هاي ديگري مانند غزاله، سلامه، ام سلمه، خوله، بره، سلافه، ساره و حتي فاطمه و مريم و مانند آن براي مادر امام سجاد عليه‌السلام ذکر شده است، اما به نظر مي‌رسد که نام اصلي اين بانوي بزرگوار همان شهربانو بود که به عنوان لقب زنان اشراف در ايران به کار مي‌رفته است و احتمال مي‌رود ساير عناوين که مشتق از نام شهربانو نيستند، کنيه‌هاي ايشان باشد. شهربانو که بود؟ او با بيان اين‌که شهربانو دختر يزدگرد، پادشاه ايران بود و مطابق نقل‌هاي تاريخي پس از شکست لشکر ايران از اعراب در زمان خلفاي دوم يا سوم، اين خانواده اسير شده و بعد از اسارت طي ماجراهايي به همسري امام حسين عليه‌السلام در مي‌آيد، اظهار داشت: در برخي نقل‌ها مانند کتاب کافي، بر اين قضيه تصريح شده است که با اسارت اين خاندان، خليفه دوم قصد داشت آن‌ها را به عنوان کنيز يا برده بفروشد، اما امام علي عليه‌السلام که در آن‌جا حاضر بودند، گويا اعتراض کردند و عرضه داشتند که آنان از طايفه اشراف هستند و اشراف را بايد محترم داشت، در نتيجه بايد آنان را مختار گذاشت تا خودشان هر کسي را که مي‌خواهند انتخاب کنند تا زن او يا کنيز او شوند؛ طي اين اتفاق شهربانو امام حسين عليه‌السلام را برگزيد و امام علي عليه‌السلام نيز ايشان را تقدير کردند و خطاب به امام حسين عليه‌السلام فرمودند: اين بانو، بهترين زمينيان را براي تو به دنيا خواهد آورد. البته در برخي از منابع او را دختر خسروپرويز پادشاه ايران يا نوشجان از واليان ايراني دانسته‌اند و در برخي ديگر از منابع ايشان را دختر صنجان، برادرزاده ماهوَيه؛ مرزبان مرو دانسته‌اند، اما قول مشهور همان است که بيان شد. سه فرزند شهربانو که در کربلا حاضر بودند اين پژوهشگر تاريخ اسلام در ادامه به فرزندان حاضر شهربانو در کربلا اشاره داشت و گفت: مطابق نقل‌ها سه فرزند شهربانو در کربلا حاضر بودند. ابن شهرآشوب، در نقلي، مادر علي اصغر عليه‌السلام را شهربانو دانسته است که قولي ضعيف است. دو فرزند ديگري که بيان شده است، زينب و ام کلثوم هستند و حضرت سجاد عليه‌السلام؛ مطابق قوي‌ترين نقل‌ها اين سه شخصيت فرزندان حاضر شهربانو در کربلا بودند؛ در کتاب کافي و دلايل الامامه و... بر اين نقل‌ها اشاره رفته است. آيا شهربانو در کربلا حضور داشت؟ اين استاد حوزه به نقل سيد جعفر شهيدي در کتاب چراغ روشن اشاره و تشريح کرد: سيد جعفر شهيدي در کتاب چراغ روشن، در مورد وجود يا عدم وجود شهربانو يا بانويي مانند ايشان که دختر يزدگر باشد، اعلام ترديد مي‌کند و پس از بررسي تمام ابعاد و وقايع مي‌گويد بعيد است که دختر پادشاه ايراني همراه او در صحنه جنگ حضور داشته باشد؛ چراکه پادشاهان ايراني نه تنها خانواده‌هاي خود را به ميدان نمي‌آوردند که حتي خودشان نيز در عقب ميدان مي‌ايستادند و از طرف ديگر نيز عنوان مي‌کند که نام شهربانو بعد از قرن سوم وارد کتب تاريخي و مقتل شده است و پيش از آن، هيچ نشاني از اين نام نيست. اين بررسي شايسته تأمل و تحسين است؛ چراکه ايشان قراين را به خوبي بررسي کرده است، اما نتيجه ايشان مورد پذيرش محققان قرار نگرفت. به اين دليل که بسياري از نام‌ها بعد از قرن 6 يا 7 وارد کتب شده‌اند و بسياري از افراد را هم مي‌دانيم که در کربلا بودند، ولي نام روشن آن‌ها ثبت نشده است؛ اين ناشي از سيستم ثبت تاريخ در آن دوره بوده و نمي‌توان به اين دليل وجود حضرت شهربانو را که ماجراي خواستگاري، حضور در کربلا و اسارت ايشان به تفصيل در کتب تاريخي بيان شده است، زير سؤال برد. احمدي‌جلفايي با اشاره به روايتي از امام باقر عليه‌السلام در کتاب کافي، صحت وجود شهربانو را تأييد کرد و گفت: از امام باقر عليه‌السلام نقل است که ايشان از امام سجاد عليه‌السلام چنين تعريف مي‌کردند: او بهترين بندگان از ميان عرب و عجم است؛ که گويا اين مسئله به دو نسل امام سجاد عليه‌السلام اشاره دارد. او با اشاره به نقل‌هاي مختلفي که در مورد تاريخ وفات شهربانو وجود دارد، ادامه داد: بر اساس يکي از نقل‌ها، زمان وفات ايشان هنگام ولادت امام سجاد عليه‌السلام بود؛ اگر اين قول را بپذيريم، بحث از حضور ايشان در کربلا منتفي است، اما در بيشتر منابع از بانويي در کربلا ياد شده است که برخي نام او را ليلا و برخي شهربانو ذکر کرده‌اند. در کتاب مناقب ابن شهرآشوب به بانويي بر سر پيکر علي اکبر عليه‌السلام اشاره شده است که مات و مبهوت نشسته و به آن پيکر خيره شده بود؛ در مورد اين‌که اين بانو کيست، مادر خود علي اکبر عليه‌السلام، ليلا و يا شهربانو اختلاف است. همانطور که در مطالب گذشته بيان شد، در برخي از منابع مانند مناقب شهرآشوب، نام مادر حضرت علي اکبر عليه‌السلام، شهربانو ذکر شده است که اگر اين احتمال را معتبر بدانيم، بر حضور شهربانو در کربلا دلالت خواهد داشت. اين پژوهشگر تاريخ اسلام افزود: اگر در هر دو نقل هم شک داشته باشيم، آنچه که مسلم خواهد بود آنست که يکي ديگر از همسران امام حسين عليه‌السلام علاوه بر رباب، در کربلا حاضر بوده است؛ ليلا يا شهربانو. اين امر بينابين است، اما بر اساس مطالعاتي که انجام شده است به نظر مي‌رسد، حضور شهربانو در کربلا بعيد باشد؛ چراکه ما شاهديم امام سجاد عليه‌السلام در کربلا مريض بودند و مقتضي اين امر آنست که مکالماتي از مادر ايشان که به سبب اين بيماري و مراقبت و پرستاري از امام سجاد عليه‌السلام بر بالين ايشان بودند نقل شود؛ درصورتي‌که آنچه بيان شده است در مورد حضرت زينب سلام‌الله‌عليها و زنان ديگر حرم است و اين خود قرينه‌اي است که ما را در اثبات عدم حضور شهربانو در کربلا تأييد مي‌کند و خود اين عدم حضور، قرينه‌اي خواهد بود بر اقوالي که وفات شهربانو را قبل از واقعه عاشورا و حتي در زمان امام سجاد عليه‌السلام نقل مي‌کنند. او با اشاره به قولي ضعيف، برخلاف آنچه تاکنون بدان پرداخته شده است، گفت: در برخي از منابع ضعيف گفته شده است که شهربانو بعد از شهادت امام حسين عليه‌السلام، با غلام ايشان به نام زبير ازدواج کرده و از او صاحب فرزندي به نام عبدالله شده است. قرينه ديگري که بر حضور شهربانو در کربلا دلالت دارد، آنست که اگر فرزندان خردسال امام حسين عليه‌السلام مانند زينب صغري يا ام کلثوم که لقب رقيه يا ديگري بوده است را از شهربانو بدانيم، اين موارد قرينه‌هايي خواهد بود بر حضور شهربانو در کربلا. اما در نهايت با وجود آن‌چه که گفته شد، قرينه محکمي بر حضور شهربانو در کربلا وجود ندارد. جايگاه شهربانو مؤلف کتاب صحيفه فاطميه درخصوص شأن و جايگاه شهربانو اظهار داشت: در شرافت و کرامت اين بانوي بزرگوار همين بس که سه تن از فرزندان ايشان در کربلا حضور داشتند و امامت از رحم ايشان انتخاب مي‌شود؛ هرچند که تفصيل و شرح خاصي در مورد شهربانو روايت نشده است، اما مادران ائمه‌اطهار عليهم‌السلام از شخصيت‌هاي نمونه‌اي بودند و در مقايسه با زنان هم‌عصر خود در رتبه بالاي کمال و شخصيت قرار داشتند. زناني که نسبت به امام حسين عليه‌السلام و کاروان اسرا ادب به خرج دادند احمدي‌جلفايي با بيان اين‌که مسلم است زناني که در پيروزي و حمايت و تبليغ و ترويج عاشورا حضور داشتند، بسيار بيشتر از اين تعدادي است که در طي اين سلسله بحث‌ها بدان پرداختيم، خاطرنشان کرد: برخي از اين زنان قبل از عاشورا در شکل‌گيري چنين حماسه‌اي دخيل بودند و برخي نيز در واقعه عاشورا حضور داشتند که هرچند يادکرد از ايشان اندک است، اما حضوري مؤثر داشتند و برخي نيز پس از عاشورا و در جريان اسارت نقش‌آفريني داشتند. او ابتدا به بيان اسامي کساني که در حوادث پس از عاشورا به نفع اهل بيت عليهم‌السلام اقداماتي انجام دادند اشاره کرد و گفت: ام سلمه، همسر امام علي عليه‌السلام؛ همسر خولي که به نقلي نوال نام داشت، زني که وقتي خولي سر مبارک امام حسين عليه‌السلام را به منزل مي‌آورد به آن پي برده و براي آن مرثيه سرايي مي‌کند؛ زن کعب بن جابر که قضيه‌اي مانند ماجراي همسر خولي دارد، که البته اين دو ماجرا را برخي يکي مي‌دانند و برخي واقعه مشابهي مي‌دانند که در موارد گوناگوني اتفاق افتاده است؛ همسر مالک بن نفيس، ام عبدالله دختر جناب حر و خواهر قيس بن حر که بعد از کربلا براي امام مرثيه‌سرايي کرده و در مقابل اسرا از خود ادب نشان داد؛ ماريه دختر منقذ عبدي، اديبه و شاعره‌اي که پيش از عاشورا منزلش محل گردهم‌آيي منتقدان حکومت و شيعيان بصره بود، به‌طوري‌که افرادي مانند عبدالله کلبي و برادر و همسرش در آن‌جا با مشورت با يکديگر به اين نتيجه رسيدند که بايد به ياري امام حسين عليه‌السلام بشتابند؛ دختر عبدالله بن عفيف؛ ريّا، دايه يزيد که به نقلي راوي حکايت سر بريده امام حسين عليه‌السلام نيز هست؛ عاتکه دختر يزيد که در يکي از مجالس در مقابل حرکات پليد يزيد لب به اعتراض گشوده و او را با اين اعتراض رسوا مي‌سازد، البته ما در مورد تحول کلي اين افراد اطلاع دقيقي در دست نداريم و تنها به اين نکته در مورد ايشان اشاره شده است که در موضعي ادب از خود نشان داده‌اند؛ هند همسر يزيد هم در شرايطي ادب از خود نشان داده است؛ زني کوفي که وقتي اسرا را وارد کوفه مي‌کنند، از نام و نشان آن‌ها سؤال کرده و وقتي متوجه نسب ايشان مي‌شود، آذوقه و روسري و لباس براي اسرا مي‌برد، اين نکته‌اي است که در لهوف بدان تصريح شده است؛ زني از هاشميان در خانه يزيد که براي امام حسين عليه‌السلام گريه کرده و عزاداري مي‌کند؛ اسماء دختر مختار؛ اسماء همسر وليد بن عتبه؛ و دسته‌اي از خاندان يزيد و معاويه که به نقل صفحه 230 کتاب امالي صدوق براي امام حسين عليه‌السلام عزاداري و شيون کردند؛ دسته‌اي از زنان اهل کوفه که در مقابل ورود سرهاي مبارک و کاروان اسرا به نقل صحفه 198 کتاب لهوف، ادب کردند؛ مرجانه مادر زياد، که شاهد ادبي از او در برابر سر بريده امام حسين عليه‌السلام هستيم؛ همسر عبدالله عُطبايي که به دو کودک اهل بيت عليهم‌السلام پناه داد؛ نوال، همسر کعب که ماجرايي براي او نقل شده که نشان‌گر ادب اوست؛ دسته‌اي از زنان اهل مدينه که با ديدن سرهاي مبارک و کاروان اسرا، به شيون و مرثيه‌سرايي پرداختند؛ سلماء، همسر ابورافع که از راويان واقعه عاشوراست؛ و ساير روايان مانند زينب بنت جحش، صفيه بنت عبدالمطلب، زن حثنه؛ دسته‌هايي از زنان منطقه کربلا، همدان، کحلان، نحر و... که ادب نشان دادند. اين پژوهشگر تاريخ ادامه داد: در مقابل اين دسته از زنان، زناني نيز بودند که در مقابل سرهاي مبارک و کاروان اسرا از خود بي‌ادبي نشان دادند؛ که شخصيت و زندگي افراد نيز نيازمند بررسي و تحقيق دقيق و عميق‌تر است. زوج‌هاي حاضر در کربلا احمدي‌جلفايي در پايان به زوج‌هايي که در حادثه کربلا نقش‌آفريني کرده‌ يا حضور داشتند اشاره کرد و آن را شايسته بررسي دقيق دانست و گفت: حدود 9 زوج در کربلا حضور داشته يا نفش‌آفريتي کردند؛ افرادي مانند ام وهب، زن عبدالله کلبي که پيش از اين درباره ايشان تشريح کرديم؛ رقيه، همسر مسلم بن عقيل عليه‌السلام؛ زن کلبي يا کعبي که شرح آن به تفصيل گذشت؛ فاطمه دختر امام حسين عليه‌السلام و همسرش حسن مثني؛ سکينه و عبدالله بن حسن عليه‌السلام که نقل اين ماجرا نيز به تفصيل گذشت؛ زهير و همسرش، ديلهم يا ديلم؛ خود امام حسين عليه‌السلام و همسرشان رباب و يکي ديگر از همسران ايشان؛ امام سجاد عليه‌السلام و همسرشان فاطمه بنت حسن عليه‌السلام که در کربلا حاضر بودند؛ همچنين مقتل الحسين خوارزمي از زني ياد مي‌کند که در کربلا حاضر بود و بعد از شهادت همسرش، پسرش را با دست خود به ميدان مي‌فرستد، اما نامي از او در تاريخ ذکر نشده است.