آثار و عواقب تهمت، بهتان و افترا

کيهان/ يکي از زشت‌ترين رفتارهاي اجتماعي، تهمت، بهتان و افترا زدن به ديگري است. نگاه منفي به ديگري و بدگماني، موجب مي‌شود که فرد نسبت به ديگري چنين رفتاري داشته باشد و عرض و آبروي او را در معرض خطر قرار دهد. نويسنده در اين مطلب به آثار اجتماعي و ابعاد گوناگون اين معضل و بلکه بيماري اجتماعي و ضد اخلاقي و ضد هنجاري براساس آموزه‌هاي اسلام پرداخته است. معنا و مفهوم بهتان، تهمت و افترا نسبت دادن سخن يا فعل ناحق يا صفت نادرست به ديگري که موجب آبروريزي مي‌شود، گناهي نابخشودني و يکي از گناهان کبيره زباني است که در برخي از مصاديق آن جرم نيز تلقي شده و احکام قانوني چون حد و تعزير بر آن بار مي‌شود. از نظر اسلام هر چند اين نسبت دادن برخاسته از اعتقاد فرد باشد، جايز و روا نيست؛ زيرا تا زماني که چيزي بر اساس ادله محکمه پسند اثبات نشده باشد، بيان هر سخن يا کار نادرست يا صفت ناروا به ديگري، عملي ضد اخلاقي، گناهي نابخشودني و گاه جرم قانوني است که تبعات حقوقي و کيفري به دنبال دارد. اين نسبت دادن مي‌تواند در قالب و اشکال گوناگوني از جمله تهمت، افترا، بهتان و مانند آن‌ها انجام گيرد. البته برخي سوء ظن را نيز جزو آن دانسته‌اند، ولي اين بدگماني تا زماني که به لفظ در نيايد از مصاديق نسبت دادن نيست، بلکه زماني که اين نسبت‌ها به زبان و رفتار بيان مي‌شود، به عنوان مصاديق اين موضوع در مي‌آيد. واژه‌ تهمت از ريشه «تهم» در لغت به معناي فساد و بوگرفتگي از گندگي است. وقتي به کسي اتهام و تهمت زده مي‌شود يعني او را به فساد و گندگي نسبت مي‌دهند. واژه بهتان از «بهت» به معناي امري است که مورد دهشت، تحير، مفاجات و مبهوتي شخص مي‌شود؛ يعني وقتي شخص از ديگري سخني ناروا مي‌شنود مبهوت مي‌شود و در تحير و دهشت قرار مي‌گيرد به طوري که انتظار شنيدن اين سخن ناروا را نداشته است و براي او ناگهاني بوده است. در حقيقت بهتان ناظر به واکنش متهمي است که به او نسبت ناروائي داده شده است. اما واژه افتراء از ريشه «فري» به معناي خلق چيزي باطل است. در حقيقت باطلي را لباس خلقت پوشاندن را فري و افتراء گويند. پس کسي که افترا مي‌زند، در حقيقت، باطلي را لباس حق مي‌پوشاند و آن را به عنوان مطلب حق و راست و درست به ديگري نسبت مي‌دهد در حالي که اين نسبت باطل و اين خلقت، باطل و دروغين است. پس مي‌توان گفت که افترا به معناي جعل و ساختن و خلق دروغ و باطل است. در قرآن، واژه تهمت و اتهام به کار نرفته، ولي واژه‌ «بهت» و «بهتان» چندين بار به کار رفته است. «بهت» به معناي مبهوت شدن در هنگام استدلال و شکست در جدل احسن در آيه 285 سوره بقره در داستان مجادله نمرود با حضرت ابراهيم(ع) آمده است. همچنين بهت، به معناي مبهوت شدن در برابر امري ناگهاني که انتظارش را ندارد، در‌ آيه 40 سوره انبياء به کار رفته است. اما‌ «بهتان» به معناي نسبت‌هاي ناروا و دروغي که شخص را مبهوت مي‌سازد، در آياتي از جمله 20 و 112 و 156 سوره نساء و 16 سوره نور و 58 سوره احزاب و 12 سوره ممتحنه آمده است. البته در آيه اخير بهتان با افترا به کار رفته است، همچنان که در آيه 40 سوره انبياء براي تبيين شدت ناگهاني بودن عذاب الهي، افزون بر واژه بهت، از واژه «بغته» به معناي ناگهاني استفاده شده تا نشان دهد تا چه اندازه عذاب، ناگهاني و حيرت افزا است به طوري که انسان قدرت هر واکنشي را از دست داده و هرگونه تواني از او سلب مي‌شود. در قرآن افترا، هم نسبت به انسان‌ها به کار رفته و هم نسبت به خدا؛ به اين معنا که شخصي به خدا و خلق نسبت دروغ و کذب و گفتار و رفتار ناروا را مي‌دهد؛ اما واژه‌ بهتان تنها درباره نسبت‌هاي ناروا به انسان‌ها استعمال شده است. البته بايد توجه داشت که ميان غيبت و تهمت تفاوت ماهوي وجود دارد. رسول اکرم(ص) درباره فرق تهمت و غيبت مي‌فرمايد: آيا مي‌دانيد غيبت چيست؟ عرض کردند: خدا و پيامبر او بهتر مي‌دانند. فرمودند: اينکه از برادرت چيزي بگويي که دوست ندارد. عرض شد: اگر آنچه مي‌گوئيم در برادرم بود چه؟ فرمودند: اگر آنچه مي‌‌گويي در او باشد، غيبتش کرده‌اي و اگر آنچه مي‌گويي در او نباشد، به او تهمت زده‌اي. (مجموعه ورام ج1، ص 118) امام صادق(ع) نيز فرموده است: ان من الغيبهًْ ان تقول في اخيک ما ستره الله عليه، و ان من البهتان ان تقول في اخيک ما ليس فيه؛ غيبت آن است که در مورد برادرت آنچه را خدا پوشانده بيان کني و بهتان آن است که آنچه در او نيست را به او نسبت دهي. (بحار الانوار، ج 2، ص 248) البته امام صادق(ع) نسبت به افراد هشدار مي‌دهد و مي‌فرمايد: هر کس تو را فريب داد نبايد امين بشماري و هر کس را امين يافتي متهم نکن. (قرب الاسناد، ص 35) آثار زيانبار افترا و تهمت و بهتان اتهام و افترا به خدا آثاري چون قرار گرفتن در رديف مجرمان (يونس، آيه17)، ذلت و خواري (اعراف، آيه 152)، زيانکاري و تباهي (اعراف، آيه 53؛ انعام، آيه 140)، ظلم و ستم (آل‌عمران، آيه 194؛ انعام، آيه 21)، خشم و غضب الهي (اعراف، آيه 152)، فريفتگي (آل‌عمران، آيه 24)، کفر (مائده، آيات 72 و 73؛ اعراف، آيه 37)، گمراهي (انعام، آيات 140 و 144)، محروميت از رستگاري (انعام، آيه 21؛ يونس، آيه 17)، محروميت از هدايت (انعام، آيات 140 و 144، صف، آيه 7) و لعن و نفرين الهي (مائده، آيه 64؛ توبه، آيه 30) دارد. اما آثار بهتان و تهمت به انسان‌ها تبعاتي دارد که در اينجا به برخي از آنها اشاره مي‌شود. 1. گناه آشکار: از نظر قرآن دادن هر گونه نسبت ناروا در هر شکل و قالبي بويژه بهتان يک گناه آشکار است. (نساء، آيه 20) 2. ارتکاب حرام: از آنجا که نسبت ناروا گناه است، از نظر شرعي حرام بوده و مرتکب آن نيز مرتکب حرام شده است. (نحل، آيه 116). 3. دروغ: چنين نسبت‌هاي ناروا حتي اگر از نظر گوينده آن درست باشد، به دليل آنکه اثبات نشده، از مصاديق دروغ بوده و آثار دروغ بر آن بار مي‌شود. 4. ظلم: از نظر قرآن، نسبت ناروا دادن به ويژه به پيامبر(ص) موجب قرار گرفتن در زمره ستمگران و ظالمان است. (يونس، آيات 38 و 39) 5. بدفرجامي: کسي که نسبت ناروايي مي‌زند بايد بداند که به سرانجام بدي دچار مي‌شود و بدفرجامي پاداش آن است. (يونس، آيات 38 و 39) 6. عذاب اخروي: نسبت دهنده ناروا گرفتار عذاب اخروي خواهد شد. (نحل، آيات 24 و 27؛ نور، آيه 23) 7. توبيخ: کسي که به ديگري بويژه همسرش نسبتي ناروا مي‌دهد از سوي خداوند مورد توبيخ قرار مي‌گيرد. (نساء، آيه 20) 8. لعن و نفرين: خداوند کساني را که نسبت ناروا مي‌دهند لعن و نفرين مي‌کند. (نور، ايات 6 و 7) در اين آيات بيان مي‌شود که اين لعن و نفرين الهي دامنگير تهمت زنان در دنيا و آخرت خواهد شد. 9. جرم و اجراي حدود: برخي از نسبت‌هاي ناروا از نظر حقوقي جرم تلقي مي‌شود و بر نسبت دهنده به عنوان مجرم کيفرهاي مشخص شده در قانون از جمله حدودجاري مي‌شود. خداوند در آيه 4 سوريه نور مي‌فرمايد که افترا به زن عفيف بدون داشتن شاهد، سبب محکوم شدن به هشتاد تازيانه است. 10. عدم قبولي گواهي: افترا به زنان عفيف، در پي دارنده عدم پذيرش گواهي و شهادت شخص افترا زننده در محاکم خواهد شد. (نور، آيه 4) 11. فسق: افترا به زنان عفيف بدون داشتن شاهد، سبب فسق شخص افترا زننده مي‌شود و احکام فاسق بر وي بار مي‌گردد. (نور، آيه 4) پيامبر(ص) نيز مي‌فرمايد: و اما علامه الفاسق فاربعه: اللهو، و للغو، و العدوان، و البهتان؛ فاسق چهار نشانه دارد: (اشتغال به) لهو، لغو، دشمني و بهتان. (بحارالانوار، ج 1، ص 120) 12. ذوب شدن ايمان: هر گونه نسبت ناروايي به ديگري به ويژه مؤمنان موجب ذوب شدن ايمان و از دست رفتن آن مي‌شود. امام صادق(ع) مي‌فرمايد: هرگاه مؤمن به برادر ]ديني[ خود تهمت بزند، ايمان در قلب او از ميان مي‌رود، همچنانکه نمک در آب، ذوب مي‌شود. (کافي، ط،الاسلاميه، ج 2، ص 361، ح 1) 13. سنگين‌ترين گناه: امام صادق(ع) از حکيمي چنين نقل مي‌کند: «البهتان علي البري اثقل من جبال راسيات؛ تهمت زدن به بي‌گناه از کوههاي عظيم نيز سنگين‌تر است!»(ميزان الحکمه؛ ج 2؛ ص 632) 14. حرمت شکني: حريم‌ها با مراعات حقوق يکديگر در جامعه حفظ مي‌شود. کسي که نسبت ناروا مي‌زند حريم‌ها و حرمت‌ها را مي‌شکند و احترامي براي خود و ديگري نمي‌گذارد. امام صادق(ع) مي‌فرمايد: «من اتهم اخاه في دينه فلا حرمهًْ بينهما، هر کس به برادر ديني خود تهمت زند حرمتي ميان آن دو به جا نمي‌ماند». (الکافي، ج 2، ص 361) 15. در تلي از آتش: کسي که نسبت ناروا مي‌زند بايد خود را آماده کند تا در دوزخ بر تلي از آتش بايستد و بسوزد. پيامبر اسلام فرموده است: کسي که به مرد يا زن با ايمان تهمت بزند و يا درباره او چيزي بگويد که در او نيست، خداوند در روز قيامت او را بر تلي از آتش قرار مي‌دهد تا از مسئوليت آنچه گفته است درآيد. (عيون الاخبار الرضا- ج2، ص 33؛ بحارالانوار، ج 75، ص 194). 16. بدترين مردمان: پيغمبر اکرم يک وقت در حضور اصحاب فرمود: آيا به شما خبر ندهم که بدترين مردم کيست؟ گفتند: بلي يا رسول‌الله. فرمود: بدترين مردم آن کسي است که خير خودش را از ديگران منع مي‌کند و هر چه دارد تنها براي خودش مي‌خواهد. حاضران گمان کردند با اين مقدمه ديگر بدتر از اين افراد کسي نيست. حضرت فرمود: آيامي‌خواهيد به شما بگويم از اين بدتر کيست؟ صنف ديگري را ذکر فرمود. اصحاب گفتند: خيال کرديم بدتر از اين گروه دوم ديگر کسي نيست. بعد فرمود: آيا مي‌خواهيد از آن بدتر را به شما بگويم کيست؟ گفتند از اين بدتر هم مگر هست؟ آنگاه صنف سوم را فرمود: بدتر از اين افراد، مردمان بدزبان فحاش تهمت زن و آبروبرند. اينجا ديگر حضرت توقف کرد، يعني بدتر از اينها ديگر وجود ندارد. (همان) 17. بي‌شرمي: امام علي(ع) مي‌فرمايد: «لاقحهًْ کالبهت؛ هيچ بي‌شرمي و وقاحتي چون بهتان زدن نيست». (غرر الحکم، ح 4438) 18. بزرگ‌تر و سنگين‌ترين جرم: اميرمؤمنان امام علي(ع) مي‌فرمايد: «البهتان علي البري اعظم من السماء؛ بهتان زدن به آدم بي‌گناه بزرگتر از آسمان است». (بحارالانوار، ج 78، ص 31) 19. ابتلا به بدتر از آن: امام سجاد(ع) مي‌فرمايد: «من رمي الناس بما فيهم رموه بما ليس فيه؛ هر کس به مردم عيبي را نسبت دهد که دارند، مردم به او عيبي را که ندارد نسبت دهند». (بحار الانوار، ج 78، ص 160) 20. بدترين همنشين: پيامبر خدا(ص) مي‌فرمايد: «اولي الناس بالتهمهًْ من جالس اهل التهمهًْ؛ سزاوارترين مردم به تهمت کسي است که با متهمان و افراد مظنون همنشيني کند». (امالي شيخ صدوق، ص 28) 21. گرفتار چرک‌هاي دوزخيان: امام صادق(ع) فرموده است: هرکس به مرد يا زن مؤمن بهتان زند خداوند در روز رستاخيز او رادر طينت خبال نگه دارد تا حرف خود را پس گيرد. (ابن ابي يعفور مي‌گويد) عرض کردم: طينت خبال چيست؟ حضرت فرمود: چرک و زردابه‌اي است که از شرمگاه زنان فاحشه بيرون مي‌آيد. (معاني الاخبار، ص 164). 22. نشانه بي‌ايماني: براي هر چيزي نشانه‌اي است، امور باطني نشانه‌هايي دارد، نشانه ايمان ترک تهمت و نشانه بي‌ايماني گرفتاري به تهمت است. امام علي(ع) فرموده است: المؤمن لا يغش اخاه، و لا يخونه، و لا يخذله، و لا يتهمه؛ مؤمن با برادر مؤمنش فريبکاري نمي‌کند و به او خيانت نمي‌ورزد و او را خوار نمي‌سازد و به او تهمت نمي‌زند. (الخصال، ج 2، ص 622؛ بحار الانوار، ج 2، ص 143). مصاديقي از افتراها در قرآن در آيات قرآن مصاديقي از افتراهاي حيرت‌انگيز بيان شده است. از جمله آنها مي‌توان به موارد زير اشاره کرد: 1. انتساب فرزند نامشروع به شوهر: انتساب فرزندان نامشروع يا مشکوک به شوهر، از جانب زن، افترايي حيرت‌آور است که بايد زنان از آن اجتناب کنند. (ممتحنه، آيه 12) 2. انتساب گناه خود به ديگري: انتساب گناهان خود به ديگران از افتراهاي ديگر است که در آياتي از جمله 112 سوره نساء به آن اشاره شده است. 3. انتساب گناه ناکرده به مؤمن: اذيت و آزار افراد با ايمان با انتساب گناهان ناکرده به آنان، از افتراهاي شگفت‌انگيز است. (احزاب، آيه 58) 4. نسبت بي‌عفتي به زنان: نسبت بي‌عفتي به زنان به هدف تصاحب مهريه آنها، از افتراهاي بهت‌آور است. (نساء، آيه 20) نسبت بي‌عفتي به حضرت مريم(س) که زني پاکدامن بود از مصاديق چنين افتراهايي است. (نساء، آيه 156) چنانکه نسبت بي‌عفتي به همسران پيامبر(ص) در آيات 11 و 16 سوره نور به عنوان افتراهاي تعجب‌برانگيز مطرح شده است. با کانال تلگرامي آخرين خبر همراه شويد telegram.me/akharinkhabar