ام‌داود، صاحب اعمال نیمه رجب کیست؟

مهرخانه/ داود، فرزندي از فرزندان حسن مثنّي، پسر امام حسن مجتبي عليه‌السلام است و نواده امام به شمار مي‌رود. مادر او، ام داود يا ام خالد بربريه ناميده مي‌شد که سيدبن‌طاووس او را جده صالحه خود دانسته است؛ زني که مادر رضايي امام صادق عليه‌السلام نيز بوده است. سيدبن‌طاووس در ضمن روايتي به فضيلت اين روز اشاره کرده است: «حضرت آدم عرضه داشت، خداي من! چه روزها و اوقاتي را بيشتر دوست داري؟ خداوند متعال به او وحي کرد: اي آدم! محبوب‌ترين اوقات پيش من روز نيمه رجب است. اي آدم! در اين روز با فرمان‌برداري و ميهماني‌کردن، روزه، دعا، استغفار و گفتن لااله‌الاالله به من نزديکي بجوي...» پايان اعمال اعتکاف ماه رجب با دعاي «ام داوود» است. دعايي که در اعمال نيمه ماه رجب مفاتيح‌الجنان، به آن سفارش فراوان شده و آمده است: «هر صاحب اندوهي اين دعا را بخواند، حق تعالي او را از اندوه و غم رهايي بخشد». اما اين‌که ام داود کيست و اعمال اين روز چيست؟، اتفاقاتي که به تصريح سيدبن طاووس، همه موثق‌اند و بدون خدشه و اندکي ترديد. ام داود کيست؟ داود، فرزندي از فرزندان حسن مثنّي، پسر امام حسن مجتبي عليه‌السلام است و نواده امام به شمار مي‌رود. مادر او، ام داود يا ام خالد بربريه ناميده مي‌شد که سيدبن‌طاووس او را جده صالحه خود دانسته است؛ زني که مادر رضايي امام صادق عليه‌السلام نيز بوده است. در شرح حال ام داود آمده است: بعد از لشکرکشي منصور دوانقي به مدينه و به قتل‌رساندن حسن مثني و تعدادي ديگر، عده‌اي را نيز دستگير و اسير کرد، داود نيز در ميان دستگيرشدگاني بود که آن‌ها را به سياه‌چال بغداد بردند. روزها مي‌گذشت و ام داود خبري از فرزند خود نداشت. نگراني او شدت يافته بود و دعاهايش به نتيجه نرسيده بود. ازاين‌رو هنگامي که براي عيادت به محضر امام عليه‌السلام شرفياب شد و امام عليه‌السلام از حال برادر رضايي خود پرس‌وجو کردند، ام داود نگران و نالان گفت: اى آقاى من! داوود کجاست؟ درحالى‌که مدت زمان طولانى است که او را از من جدا و در عراق زندانى کرده‌اند. حضرت فرمود: «چرا دعاى استفتاح را نمى‌خوانى؟ همان دعايى که درهاى آسمان براى اجابت آن گشوده مى‌گردد و دعاکننده بى‌درنگ اثر اجابت را مى‌بيند و در برابر آن، در نزد خداوند متعال پاداشى به جز بهشت ندارد؟!» و آن‌گاه به ايشان در مورد زمان و نحوه انجام اعمال، نکات لازمه را بيان نمودند. ام داود نقل مي‌کند که دعاهاي بيان‌شده را نوشته و بازگشت. زمان موعود، 13ماه رجب که فرارسيد، شروع به روزه‌گرفتن کرد تا روز 15 ماه؛ در اين روز تمامي اعمالي که امام عليه‌السلام به او آموخته بودند را به جاي آورد؛ «شبى، در اواخر شب حضرت محمد صلي‌الله‌عليه‌وآله‌وسلم و تمام فرشتگان و پيامبرانى را که در دعاى گذشته بر آنان درود فرستادم، در خواب ديدم؛ درحالى‌که حضرت به من مى‌فرمود: اى ام داوود، به تو و همه‌ برادرانت مژده باد، که همگى براى تو شفاعت خواهند کرد و تو را به برآوردن حاجتت مژده مى‌دهند و تو را بشارت باد که خداوند متعال تو و فرزندت را حفظ نموده و آن را به تو باز مى‌گرداند. از خواب بيدار شدم و فقط به اندازه فاصله عراق تا مدينه براى سوارى که مرکبش را تند و با شتاب براند، گذشته بود که داوود به خانه بازگشت». اعمال ام داود چيست؟ آن‌چه در اين ميان معتبر است، نقل سيدبن طاوس است؛ چراکه آيندگان و صاحب مفاتيح‌الجنان نيز به استناد اقوال سيد، اعمال را بيان داشته است. سيدبن طاووس در اقبال الاعمال بر سنديت اعمال بيان‌شده در اين روز تأکيد داشته و آن را به جد، منتسب به ام داود دانسته و مي‌نويسد: «اين‌که جده ما «ام داوود»، صاحب دعاى روز نيمه رجب است نيز از امورى است که نزد عارفان به انساب و روايات، معلوم و روشن است، ولى ما فقط سخن برترين دانشمند علم انساب در زمان خويش، يعنى «على بن محمد عمرى» را از کتاب مبسوطى که در زمينه انساب نگاشته است، يادآور مى‌شويم. او چنين مى‌گويد: «مادر داوود بن حسن بن حسن بن على بن ابى طالب عليه‌السلام، کنيز و زن شايسته‌اى است که دعاى «ام داوود» به او منسوب است». سيد در مورد سنديت اعمال نيز مي‌نويسد: «دعاى روز نيمه رجب را از افراد بسيار نقل کرده‌ايم، که نام آن‌ها در کتاب «الاجازات» ذکر شده است و اين دعا، دعاى مشهورى در ميان راويان است و مراسم خواندن آن در روز نيمه رجب به آيين بزرگى در اين روزها تبديل شده است و معروف به اجابت و زدودن اندوه‌ها است». ام داوود در پايان سخنان امام، از ايشان پرسيد: اى آقاى من، آيا اين دعا را در غير ماه رجب هم مى‌شود خواند؟ امام عليه‌السلام فرمود: «بله، در روز عرفه». با کانال تلگرامي «آخرين خبر» همراه شويد