بانوی ایرانی، ملکه ریاضیات درگذشت

ميرزاخاني درباره رابطه اش با فرزندش گفته بود که دختر سه‌ساله‌اش –آناهيتا– وقتي که او کار مي‌کند مي‌گويد: «اوه! مامان بازم نقاشي مي‌کشه!» 

شايد اين کودک فکر مي‌کند که مادرش نقاش است! در اسفندماه ۱۳۷۶ اتوبوس حامل دانشجويان رياضي شرکت‌کننده در بيست و دومين دوره مسابقات رياضي دانشجويي که از اهواز راهي تهران بود (مسابقات رياضي دانشجويي) به دره سقوط کرد و طي آن شش تن از دانشجوي نخبه رياضي دانشگاه صنعتي شريف که اغلب از برگزيدگان المپيادهاي ملي و بين‌المللي رياضي بودند جان باختند و مريم ميرزاخاني از جمله دانش‌آموزان بازماندگان اين سانحه بود. او به همراه ۹ محقق برجسته ديگر در چهارمين نشست۱۰ استعداد درخشان نشريه پاپيولار ساينس در آمريکا مورد تقدير قرار گرفت. به نوشتهٔ يواس‌اي تودي اين فهرست ۱۰ نفره شامل محققان و نخبگان جواني است که در حوزه‌هاي ابتکاري مشغول به فعاليت هستند و با اين حال معمولاً از چشم عموم پنهان مانده‌اند. ميرزاخاني در سال ۱۹۹۹ ميلادي موفق شد راه‌حلي براي يک مشکل رياضي پيدا کند. رياضيدانان مدت‌هاي طولاني است که به دنبال يافتن راه عملي براي محاسبه حجم رمزهاي جايگزين فرم‌هاي هندسي هذلولي بوده‌اند و در اين ميان مريم ميرزاخاني جوان در دانشگاه پرينستون نشان داد که با استفاده از رياضيات شايد بتوان بهترين راه را به سوي دست يافتن به راه‌حلي روشن در اختيار داشت. ميرزاخاني در تلاش است تا معماي ابعاد گوناگون فرم‌هاي غير طبيعي هندسي را حل کند. در صورتي که جهان از قاعده هندسه هذلولي تبعيت کند، ابتکار وي به تعريف شکل و حجم دقيق جهان کمک خواهد کرد. دکتر مريم ميرزاخاني ، استاد رياضيات دانشگاه استنفورد نخستين بانوي رياضي‌دان تاريخ لقب گرفت که توانسته مدال فيلدز، معتبرترين جايزه دنياي رياضيات را از آن خود کند. مدال فيلدز، بالاترين نشان علمي رشته رياضيات است که به دانشمندان برگزيده زير ۴۰ سال اهدا مي‌شود و از آن به نوبل رياضيات نيز تعبير مي‌شود. مريم ميرزاخاني، جايزه خود را در مراسم افتتاحيه کنفرانس جهاني رياضيات از دستان خانم پارک گئون هاي، رييس‌جمهور کره جنوبي دريافت کرد. دکتر ميرزاخاني، نخستين بانوي تاريخ رياضيات و نخستين رياضي‌دان ايراني است که اين جايزه ۷۶ ساله را برنده مي‌شود. هم‌چنين اين جايزه بالاترين نشان علمي است که توسط يک دانشمند ايراني‌الاصل کسب شده است. کاربردهاي عملي اندکي براي پژوهش او وجود دارد ولي اگر مشخص شود که جهان توسط هندسه هذلولوي اداره مي‌شود، کار او مي‌تواند به تعريف دقيق شکل و حجم آن کمک کند. گفتگو با پدر مريم ميرزاخاني بعد از درافت مدال فيلدز، نام ميرزاخاني تيتر بيشتر خبرگزاري هاي جهان شد و رسانه هايي مثل واشنگتن پست و گاردين با او مصاحبه اختصاصي کردند و همواره از ميرزاخاني به عنوان اسطوري اي عجيب و شگفت انگيز در عالم رياضيات نام بردند. او هم در مصاحبه هاي مختلف وقتي درباره دوران کودکي و مدرسه اش پرسيده بودند، در جواب همه آنها گفته بود؛ خوش شانس است چون وقتي دوره ابتدايي را تمام کرده ،جنگ ايران و عراق به پايان رسيده و توانسته به مدرسه فرزانگان (زير نظر سازمان ملي پرورش استعدادهاي درخشان) برود و خانواده اش در همه اين سال ها از مدرسه تا روزگار زندگي در ينگه دنيا از او حمايت کردند. حالا ما نشسته ايم رو به روي بزرگ تر آن خانواده. رو به روي مهندسي «احمد ميرزاخاني»، پدر ملکه رياضي ايران. پدري که قبل از شهرت و جايزه جهاني دخترش هم شناخته شده بود. چون او سال هاي زيادي است که رئيس هيات مديره مجتمع آموزشي نيکوکاري «رعد» است و روزگارش را آنجا مي گذراند؛ يک مهندس برق که سال ها دلگرمي فرزندانش بوده. او براي ما از دوران درس و مشق ميرزاخاني تا اين روزهايش مي گويد. لذت حل مساله مريم سومين فرزند خانواده ميرزاخاني هاست. او دو برادر و يک خواهر بزرگتر هم دارد. دختري که پدرش مي گويد اوايل هيچ فرقي با بقيه هم سن و سال هايش نداشته؛ «مريم مثل همه بود. درس خواند و بالا رفت. با کوشش و تلاش.» از زندگي روزمره اين دختر در دوران مدرسه که مي پرسيم، جواب مي شنويم: «ساده، مثل همه، به درس و مشق و مطالعه مي گذشت.» رياضيات اما از روزگاري همه زندگي اش مي شود، چرا رياضي؟ «رياضي چون منطق دارد، آدم را جذب مي کند. آدم در علوم تجربي تجربه عيني دارد، اما در رياضيات تجربه ذهني دارد و لذت حل يک مساله آدم را سر ذوق مي آورد. رسيدن به يک راه حل انسان را راضي مي کند. وقتي اين علاقه ايجاد شد، رفت دنبال کارش و کار و فکر کرد و نتيجه کارش را گرفت.» ميرزاخاني کوچک هم همين حرف پدرش را بارها تاييد کرده؛ «بدون علاقه به رياضي ممکن است آن را سرد و بيهوده بيابيد. اما زيبايي رياضيات خود را تنها به شاگردان صبور نشان مي دهد. پرارزش ترين بخش مطالعه رياضي لحظه اي است که مي گويي «آها!»، ذوق کشف و لذت فهميدن چيزي جديد. احساس ايستادن بالاي يک بلندي و رسيدن به ديدي شفاف و واضح.» ميرزاخاني پدر مي گويد او از اول به رياضي علاقه داشت، براي همين همه تمرکزش را گذاشت روي آن؛ «از همان دوران دبيرستان فهميد که استعداد رياضي دارد. مدرسه تيزهوشان هم که مي رفت فهميد به رياضي علاقه دارد.» دختر اولين ها 15-16 ساله که بوده، مي دانسته قطعا مي خواهد رياضي بخواند و در دبيرستان و دانشگاه ادامه اش بدهد. براي همين تصميم گرفته در المپياد رياضي شرکت کند؛ «امتحان المپياد بسيار مهم بود و در فضايي قرار گرفت که علاقه اش تخصصي تر شد.» المپيادي که قرار بود فقط 20 نفر از ده ها هزار شرکت کننده انتخاب شوند؛ «يادم مي آيد در امتحاني که ايشان براي المپياد داشت، 60هزار نفر شرکت کردند.نمرات آن موقع اين طوري نبود که يکي 14 بشود و يکي 19. همه در حد 19.99، 19.98 و... بودند. همه خوب بودند. استعدادها واقعا در حد خوبي بود. مريم بين 60 هزار نفر، در بين 20 نفر اول قرار گرفت و رفت براي دور بعدي. در بين آنها باز هم خوب بود.» اسفندماه 1376 اتوبوس حامل دانشجويان رياضي شرکت کننده در بيست و دومين دوره مسابقات رياضي دانشجويي که از اهواز راهي تهران بود، به دره سقوط کرد و شش نفر از دانشجوهاي نخبه رياضي دانشگاه صنعتي شريف که اغلب از برگزيدگان المپيادهاي ملي و بين المللي رياضي بودند؛ جان خودشان را از دست دادند و مريم ميرزاخاني از جمله دانش آموزان بازمانده اين سانحه بود. پدرش مي گويد آن روزها تهران بوده؛ «وقتي خبر را شنيدم با دانشگاه تماس گرفتم تا از احوال بچه ها باخبر شوم. حادثه تلخي براي همه ما بود.» ميرزاخاني اولين دختري بود که در المپياد رياضي ايران طلا گرفت. اولين کسي که دو سال مدال طلا گرفت و اولين فردي بود که در آزمون المپياد رياضي نمره کامل گرفت؛ 14 از 14. هنوز هم عاشق رياضي است؛ «هنوز هم بيشتر از کتاب هاي درسي، کتاب هاي ديگر را مطالعه مي کند. کتاب هايي خارج از محدوده اي که در کتاب هاي درسي بحث مي شود. به خصوص در رياضي که مسائل زيادي وجود دارد و فکر انسان را به کار مي اندازد.» تصميم آساني نبود براي دانشگاه و انتخاب رشته هيچ ترديدي نداشته؛ يک کلام، رياضي. رياضي محض. پدرش مي گويد از اول هم تصميم نداشت مثل او مهندسي برق بخواند؛ «با هم درباره رشته اش مشورت مي کرديم. اما هرکسي استعداد و قابليت خاصي دارد. رياضي گرايش هاي کاربردي و محض دارد، اما ايشان بيشتر به رياضيات محض علاقه داشت. اين نکته به علاقه شخصي طرف بر مي گردد. علاقه ايشان به رياضيات محض مشهود بود. اصولا تمرکز روي علاقه نکته مهمي است.» رفت دانشگاه شريف و شد دانشجوي رياضي محض شريف. ليسانس اش را که گرفت، تصميم گرفت براي ادامه تحصيل برود دانشگاه هاروارد؛ «مريم رفت آنجا چون رشته تحصيلي اش را بهتر مي توانست ادامه بدهد. امکان رشدش بيشتر بود. وقتي در اين سطح مي روي حتما امکانات بيشتري هم داري.» تصميمي که پدرش مي گويد با آن مخالفت نکرده اما آسان هم نبوده؛ «مخالفت نداشتم اما آدم حتما ناراحت مي شود. حتي پرزدن يک گنجشک هم آدم را ناراحت مي کند.» يک جوان ايراني براي خبر مدال فيلدز، اولين نفري که با مهندس ميرزاخاني حرف زده، خود مريم بوده؛ «قبل از اينکه جايزه را ببرد؛ خودش زنگ زده بود، گفته بود.» حس و حالش موقع شنيدن خبر؟ «بيشتر از اين در زندگي ام چه مي خواهم؟ شک نکنيد لحظه باشکوهي در زندگي آدم است.» ميرزاخاني پدر مي گويد اين اتفاق پيام ها و دستاوردهاي زيادي دارد؛ «جوانان ما استعدادهاي شگرفي دارند و به خاطر همين در مجامع بين المللي موفق هستند. از جمله در رياضي، مريم ميرزاخاني نمادي است از همين جوانان ايراني. فلات ايران اين خصوصيت را داشته که دانشمندان بزرگي در آن زندگي کرده اند. پيام جايزه مريم اين است که جوانان امروز ما در جهان مي توانند موفقيت هاي بزرگي کسب کنند. ما ايراني ها در علوم پايه مثل رياضي بزرگاني مانند خوارزمي را داشتيم. الگوريتم ميراث او است. رياضيات در جوامع آن زمان به قدري اهميت داشته که علومي مانند الجبر از زمان هاي قديم در بين ايراني ها و جوامع اسلامي اهميت داشته.» مي پرسيم اگر اينجا بود بازهم مي توانست همين قدر بدرخشد، مي گويد: «ممکن بود. بعضي وقت ها آدم در مسيري مي افتد و فضاي کاري و اساتيد موثرند. بايد بيشتر به آنها امکانات بدهيم.»